Кіріспе
Tagetes – бір жылдық немесе көп жылдық, көбінесе шөптесін өсімдіктерден тұратын, Asteraceae тұқымдасына жататын 50 түрдің туысы. Олар ағылшын тілінде "маригольд" деп белгілі өсімдіктердің бірнеше тобының ішінде кездеседі. Tagetes туысын Карл Линней 1753 жылы сипаттаған. Бұл өсімдіктер Мексикаға тән, Мексиканың аңғарынан оңтүстікке қарай табиғи түрде өседі, тіпті Латын Америкасының бірнеше басқа елдеріне дейін таралған, бірақ кейбір түрлері бүкіл әлемде табиғаттанған. Бір түрі, T. minuta, кейбір аймақтарда зиянды инвазивті өсімдік деп есептеледі. Түрлеріне байланысты, Tagetes түрлері кез келген топырақта жақсы өседі. Көптеген бақша өсімдіктері жақсы дренажға ие топырақта жақсы өседі, ал кейбір сорттары құрғақшылыққа төзімділігімен белгілі.
Tagetes (/t//ae//'//dZ//i://t//i://z/) is a genus of 50 species of annual or perennial, mostly herbaceous plants in the family Asteraceae. They are among several groups of plants known in English as marigolds. The genus Tagetes was described by Carl Linnaeus in 1753. These plants are native to Mexico, growing naturally from Mexico's valley down to the south and even reaching several other Latinamerican countries, but some species have become naturalized around the world. One species, T. minuta, is considered a noxious invasive plant in some areas. Depending on the species, Tagetes species grow well in almost any sort of soil. Most horticultural selections grow best in soil with good drainage, and some cultivars are known to have good tolerance to drought.
Номенклатура
Латынша Тагетес атауы этрус мифологиясындағы жерді жыртудан туған Тагес есімінен шыққан. Бұл атау осы туысқа жататын өсімдіктердің жыл сайын бұрынғы жылғы тұқымдарымен немесе қалдық сабақтарынан қайта өсуінің оңайдығын көрсетеді. Ағылшыл тіліндегі «marigold» деген жалпы атауы – «Мәриямның алтыны» деген сөзден алынған, бұл есім алғаш рет Еуропаға тән Calendula officinalis сияқты өсімдікке қолданылған. Тагетестің ең көп өсірілетін сорттары әртүрліше «африкалық маригольд» (әдетте Tagetes erecta-ның сорттары мен гибридтеріне қатысты) немесе «француз маригольдтары» (әдетте Tagetes patula-ның гибридтері мен сорттарына қатысты, олардың көп бөлігі Францияда дамыған) деп белгілі. «Таңбалы маригольд» деп аталатындар негізінен Tagetes tenuifolia-дан алынған гибридтер.
Өсіру және пайдалану
Түрлеріне қарай, бархат гүлдің жапырақтары мускус тәрізді, өткір иіске ие, бірақ кейбір сорттары иіссіз етіп өсірілген. Тамырынан антибактериалды тиофендер бөлінетіндіктен, Tagetes-ті кез келген бұршақ дақылдарының жанына отырғызуға болмайды. Көпжылдық түрлердің кейбіреулері бұғы, қоян, кеміргіштер және жавелина немесе пекариге төзімді. Tagetes erecta гүлдері қызғылт сары түсті лютеин каротиноидіне бай және Еуропалық Одақта макарон, өсімдік майы, маргарин, майонез, салатқа қосылатын соустар, нан-тоқаш өнімдері, кондитерлік бұйымдар, сүт өнімдері, мұзқаймақ, йогурт, цитрус шырыны және горчица сияқты тағамдарға бояу ретінде (INS нөмірі E161b) қолданылады. Алайда, АҚШ-та бұл ұнтақтар мен экстракттар тек жануарлар азығында бояу ретінде ғана мақұлданған. Бархат гүлдер кейбір Lepidoptera гусеницаларының, соның ішінде нүктелі көбелектердің тамақ өсімдігі және басқа көбелектер мен бал аралары үшін нектар көзі ретінде тіркелген. Олар көбінесе көбелектерге арналған бақшаларда кездеседі. Табиғатта көптеген түрлерді қоңыздар тозаңдатады.
Жазғы күн
Түстік Американың оңтүстігіне тән Tagetes minuta – Перу, Эквадор, Чили және Боливияның кейбір аймақтарында тағамдық шөп ретінде қолданылатын, биік бойлы, тік өсетін, кішкентай гүлді маригольд өсімдігі. Оны инка тілінде "уаката́й" деп атайды және одан "окопа" деп аталатын танымал картоп тағамын дайындайды. Жаңа Tagetes minuta-ның дәмі мен иісі "жасыл" және "сары/қоңыр" ноталарға ие, тәтті базилик, тархун, жалбыз және цитрус қоспасына ұқсас. Сонымен қатар, ол асқазан-ішек ауруларын, әсіресе нематодтарды емдеу үшін дәрілік шай ретінде де қолданылады.
Тагетес эректа
Мексикада өлгендер күні тойлануында Tagetes erecta (көктемгі гүл) кеңінен қолданылады.
Tagetes әртүрлі түрлері
Бангладеш, Үндістан және Оңтүстік Азияның басқа елдерінде қызғалдақ түркімекті рәсімдерде, үйлену тойларында, Похела Фалгун сияқты және басқа да шараларда әшекейлеу үшін қолданылады. Колониялық дәуірде осы гүлдердің жергілікті сорттары американдық T. erecta, T. patula және T. tenuifolia сияқты түрлермен алмастырылды. Қызғалдақ Үндістан мен Таиландта да кеңінен өсіріледі, әсіресе T. erecta, Tagetes patula және T. tenuifolia түрлері. Ол күнделікті қажеттерге арналған базарларда әрдайым сатылады. Тойлар, мерекелер мен діни іс-шараларда гүл шоқтары мен әшекейлер жасау үшін көп мөлшерде қызғалдақ қолданылады. Қызғалдақ өсіруі Үндістанның Телангана, Андхра-Прадеш, Тамил Наду, Батыс Бенгал, Карнатака және Уттар-Прадеш штаттарында кеңінен таралған (Виджаядашами және Дивали базарлары үшін). Украинада chornobryvtsi (T. erecta, T. patula және мөрлі қызғалдақ, T. tenuifolia) ұлттық символдың бірі саналады және әндерде, өлеңдерде және ертегілерде жиі еске алынады.