Замбияның саяси жүйесі

Кіріспе

Замбия саясаты президенттік өкілді демократиялық республика аясында жүзеге асырылады, онда Замбия Президенті мемлекет басшысы, үкімет басшысы және көп партиялық жүйенің жетекшісі болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады, ал заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Бұрын Солтүстік Родезия деп аталған Замбия 1964 жылғы қазан айында тәуелсіздік алғаннан кейін бірден республикаға айналды. Тәуелсіздік алғаннан бері Замбия демократиялық ел ретінде жұмыс істеп келеді, бірақ 1972 жылдың 8 желтоқсанынан бастап 19 жыл бойы бір партиялық жүйеге көшті, содан кейін 1990 жылдың 4 желтоқсанында көп партиялық демократия қайтадан енгізілді, бұл 1991 жылдың 1 қарашасында көп партиялық сайлауларға әкелді. Осыдан бері Замбия салыстырмалы түрде тұрақты демократия болып табылады, төрт саяси партия (UNIP, MMD, PF және UPND) арасында үнемі бейбіт түрде биліктің ауысуын қамтамасыз етіп келеді және 1991 жылдан бері тоғыз президент сайлауы өткізілді, оның ішінде жетісі жалпы сайлау болды. 2011 жылдан бері Замбияда демократиялық үдеріс кері кетіп барады. Economist Intelligence Unit (EIU) 2020 жылы Замбияны гибридтік режим деп бағалады. EIU сондай-ақ Замбияны Африканың ең демократиялық елдерінің қатарына қойып, 2018 жылы Африкада 8-ші және әлемде 99-шы орынға ие етті (167 мемлекет). Freedom House 2021 жылғы мәліметтер бойынша Замбияны 52/100 ұпаймен «Жарым-жартылай еркін» деп бағалайды (0 – ең аз еркін, 100 – ең көп еркін).

Үкімет және конституция

1973 жылғы 25 тамызда қабылданған Конституция 1964 жылғы бастапқы Конституцияны жойды. Жаңа Конституция және 1973 жылғы желтоқсанда өткен жалпыұлттық сайлаулар «бір партиялық қатысу демократиясы» деп аталған жағдайға жетудегі соңғы қадамдар болды. 1973 жылғы Конституция күшті Президенттік және бір палаталы Ұлттық Ассамблеяны көзделді. Ұлттық саясатты Замбияның жалғыз заңды партиясы – Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік Партиясының (БҰТП) Орталық Комитеті жасады. Министрлер кабинеті Орталық Комитеттің саясатын іске асырды. Жаңа жүйеде БҰТП үстемдігін заңдастыру мақсатымен, Конституцияда Президенттік лауазымға сайлаудағы жалғыз кандидатты партияның бас конференциясы БҰТП Президенті болуға таңдаған адам болуы тиіс деп белгіленді. Замбия иерархиясындағы екінші орынды БҰТП-нің бас хатшысы иеленді. 1990 жылғы желтоқсанда, елордадағы тәртіпсіздіктер мен төңкеріс әрекеті болған даулы жылдың соңында Президент Каунда БҰТП-нің билік монополиясын аяқтауға бағытталған заңға қол қойды. Көппартиялық демократияға халық тарапынан күшейіп келе жатқан талаптарға жауап ретінде, сондай-ақ Каунда үкіметі мен оппозициялық топтар арасындағы ұзақ және қиын келіссөздерден кейін, 1991 жылғы тамызда Замбия жаңа Конституцияны қабылдады. Конституция Ұлттық Ассамблеяның құрамын 136 мүшеден ең көп дегенде 158 мүшеге дейін кеңейтті, Сайлау комиссиясын құрды және Президенттікке бірнеше кандидаттардың қатысуына мүмкіндік берді, олар енді БҰТП мүшесі болуы міндетті емес еді. Конституция 1996 жылы президенттік лауазымға жаңа шектеулер енгізу мақсатымен өзгертілді (соның ішінде екі мерзімге дейін президенттік лауазымда болуға шектеу қойылды, сондай-ақ кандидаттың екі ата-анасы да Замбияда туған болуы керек деген талап қойылды). Ұлттық Ассамблея 150 тікелей сайланған мүшеден, Президент тағайындаған онға дейін (көбінесе сегіз) мүшеден және Спикерден тұрады. Замбия он провинцияға бөлінген, олардың әрқайсысын губернатордың міндеттерін атқаратын тағайындалған провинциялық министр басқарады. 2010 жылдан бастап жаңа Конституция жобасы әзірленуде.

The constitution promulgated on 25 August 1973, abrogated the original 1964 constitution. The new constitution and the national elections that followed in December 1973 were the final steps in achieving what was called a "one party participatory democracy". The 1973 constitution provided for a strong president and a unicameral National Assembly. National policy was formulated by the Central Committee of the United National Independence Party (UNIP), the sole legal party in Zambia. The cabinet executed the central committee's policy. In accordance with the intention to formalise UNIP supremacy in the new system, the constitution stipulated that the sole candidate in elections for the office of president was the person selected to be the president of UNIP by the party's general conference. The second ranking person in the Zambian hierarchy was UNIP's secretary general. In December 1990, at the end of a tumultuous year that included riots in the capital and an attempted coup, President Kaunda signed legislation ending UNIP's monopoly on power. In response to growing popular demand for multiparty democracy, and after lengthy, difficult negotiations between the Kaunda government and opposition groups, Zambia enacted a new constitution in August 1991. The constitution enlarged the National Assembly from 136 members to a maximum of 158 members, established an electoral commission, and allowed for more than one presidential candidate who no longer had to be a member of UNIP. The constitution was amended again in 1996 to set new limits on the presidency (including a retroactive two term limit, and a requirement that both parents of a candidate be Zambian born). The National Assembly comprises 150 directly elected members, up to ten (usually eight) presidentially appointed members, and a speaker. Zambia is divided into ten provinces, each administered by an appointed Provincial minister who essentially performs the duties of a governor. As of 2010, a new constitution is in the process of being drafted.

Саяси тарих

1964 жылдан 1991 жылға дейін Замбия саясатының басты тұлғасы Кеннет Каунда болды, ол тәуелсіздік үшін күресті жетекшілік етіп, елдің әртүрлі аймақтары мен этникалық топтары арасындағы қарсылықты табысты түрде бастарды. Каунда үкіметті өзінің "гуманизм" философиясына негіздеуге тырысты, ол адамның қанауын айыптап, адамдар арасындағы ынтымақтастықты, бірақ жеке тұлғаның есебінен емес, қадағалады. Каунда президенттік қызметін атқарган кезеңде, барлық этникалық топтардың өкілдері үкіметте министрлер болып тағайындалды, олардың саны демографиялық көрсеткіштеріне пропорционалды болды. Каунданың саяси партиясы – Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік Партиясы (БҰТП) 1959 жылы құрылған және 1964 жылдан 1991 жылға дейін Каунданың басшылығымен билікте болды. 1972 жылға дейін Замбияда үш маңызды саяси партия болды: БҰТП, Солтүстік Родезия Африка Ұлттық Конгресі және Біріккен Прогрессивтік Партия (БПП). АНК өзінің күшін батыс және оңтүстік провинциялардан алды, ал БПП мыс өндіруші аймақта және солтүстік провинцияларда бемба тілінде сөйлейтіндер арасында қолдау тапты. Елдің барлық аймақтарында кең қолдау көрсетілмегенімен, жалпыұлттық қолдауға тек БҰТП ие болды.

Бір партиялы мемлекет

1972 жылы ақпанда Замбия бір партиялық мемлекетке айналды, ал барлық басқа саяси партияларға тыйым салынды. 1973 жылғы президент сайлауында Кеннет Каунда жалғыз кандидат ретінде президент болып сайланды. Ұлттық Ассамблеяға да сайлаулар өтті. Тек UNIP мүшелеріне ғана қатысуға рұқсат берілді, бірақ осы орындар үшін қызу бәсеке болды. Президент Каунданың өкілеттігі 1978 жылғы желтоқсанда және 1983 жылғы қазанда оның кандидатурасына «иә» немесе «жоқ» деп дауыс беру арқылы жаңартылды. 1983 жылғы сайлауда тіркелгендердің 60 пайызынан астамы қатысып, президент Каундаға 93 пайыз «иә» дауысын берді.

1991 ж. Көппартиялы мемлекетке көшу

UNIP-тің билік монополиясына қарсылық күшейе түсуі 1990 жылы Көппартиялық демократия қозғалысының (MMD) құрылуына әкелді. MMD маңызды замбиялықтардың, оның ішінде UNIP-тің көрнекті өкілдері мен еңбек көшбасшыларынан тұратын әсерлі топты біріктірді. Сол жылы президент Каунда бір партиялық жүйеге қатысты референдум өткізуге келісті, бірақ қарсылық күшті болғандықтан референдумнан бас тартып, Замбияны көппартиялық мемлекетке айналдыратын конституциялық түзетуге қол қойды. 1960 жылдардан бері Замбияда парламент пен президенттікке алғашқы көппартиялық сайлау 1991 жылдың 31 қазанында өтті. MMD үміткері Фредерик Чилуба президент сайлауында Кеннет Каунданы 76 пайыз дауыспен жеңіске жеткізді. MMD-ның үлкен жеңісіне қоса, парламент сайлауында 150 орынның 125-ін MMD, ал қалған 25 орынды UNIP жеңіп алды. Дегенмен, UNIP Шығыс провинциясында үстемдік құрып, ондағы 19 орынды жеңіп алды.

1991-2001: MMD және Фредерик Чилуба

Чилубаның президенттік бірінші мерзімінің соңына қарай (1996), қайта сайлау талаптары күшейгенде ММД-ның саяси реформаға деген ұмтылысы әлсіреп қалды. Көптеген белгілі жақтастары оппозициялық партиялар құрды. 1996 жылғы мамыр айында президент Чилуба парламенттегі ММД-ның үлкен басымдығын пайдаланып, конституциялық түзетулерді қабылдады, олардың нәтижесінде бұрынғы президент Каунда және басқа да көрнекті оппозиция көшбасшылары 1996 жылғы президенттік сайлауға қатысудан шеттетілді. 1996 жылғы қарашада өткен президенттік және парламенттік сайлауларда Чилуба қайта сайланды, ал ММД Ұлттық Ассамблеядағы 150 орынның 131-ін жеңіп алды. Каунданың UNIP партиясы президенттік жарысқа өз көшбасшысының қатысуына кедергі келтіргеніне және сайлау нәтижесі бұрмаланғанына наразылық білдіріп, парламенттік сайлауды бойкоттады, сайлаушылар тізіліміндегі қателіктер осының себебі болды деп мәлімдеді. UNIP-тың бойкотына қарамастан, сайлау бейбіт өтті, онда 11 партиядан бес президенттік және 600-дан астам парламенттік кандидаттар бақ сынасты. Бірақ кейіннен бірнеше оппозициялық партиялар мен үкіметтік емес ұйымдар сайлауды еркін және әділ деп танудан бас тартты. Президент Чилуба 1997 жылы екінші мерзімін бастағанда, оппозиция сайлау нәтижелерін мойындаудан бас тартты, ал халықаралық қауымдастық ММД мен оппозицияны келіспеушіліктерді диалог арқылы шешуге шақыруда. 2001 жылдың басында президент Чилубаның жақтастары конституцияға түзетулер енгізу үшін үгіл-тұғыл жүргізді, осылайша Чилуба үшінші рет президенттікке үміткер бола алатын болар еді. Азаматтық қоғам, оппозициялық партиялар және үкіметтік партияның көптеген өкілдері Чилубаға үшінші мерзімге үміткер болудан бас тартуға мәжбүрлеу үшін халық арасында кең таралған қарсылықты қолдады, бұл оған жеткілікті қысым жасады. 2001 жылдың 27 желтоқсанында президенттік, парламенттік және жергілікті билік сайлаулары өтті. Сайлауға 11 партия қатысты. Сайлау кезінде көптеген әкімшілік мәселелер туындады. Оппозициялық партиялар ауыр бұзушылықтар орын алғанын мәлімдеді. Дегенмен, ММД-ның президенттікке үміткері Леви Мвануаса шамалы артық дауыспен жеңіске жетті деп жарияланды және ол 2002 жылдың 2 қаңтарында қызметке кірісті. Үш партия президенттік сайлау нәтижелерін жоққа шығару туралы петицияны Жоғарғы сотқа жолдады. Соттар бұзушылықтар болғанын, бірақ олардың жалпы нәтижеге әсер ететіндей ауыр еместігін анықтады, осылайша сайлау нәтижесі күшінде қалды. Оппозициялық партиялар 2001 жылғы желтоқсан айында өткен парламенттік сайлауда көпшілік орындарды жеңіп алды, бірақ кейіннен өткен қосымша сайлаулар ММД-ға парламенттегі шағын басымдықты қайтарды.

By the end of Chiluba's first term as president (1996), the MMD's commitment to political reform had faded in the face of re election demands. A number of prominent supporters founded opposing parties. Relying on the MMD's overwhelming majority in parliament, President Chiluba in May 1996 pushed through constitutional amendments that eliminated former President Kaunda and other prominent opposition leaders from the 1996 presidential elections. In the presidential and parliamentary elections held in November 1996, Chiluba was re elected, and the MMD won 131 of the 150 seats in the National Assembly. Kaunda's UNIP party boycotted the parliamentary polls to protest the exclusion of its leader from the presidential race, alleging in addition that the outcome of the election had been predetermined due to a faulty voter registration exercise. Despite the UNIP boycott, the elections took place peacefully, and five presidential and more than 600 parliamentary candidates from 11 parties participated. Afterward, however, several opposition parties and non governmental organisations declared the elections neither free nor fair. As President Chiluba began his second term in 1997, the opposition continued to reject the results of the election amid international efforts to encourage the MMD and the opposition to resolve their differences through dialogue. Early in 2001, supporters of President Chiluba mounted a campaign to amend the constitution to enable Chiluba to seek a third term of office. Civil society, opposition parties, and many members of the ruling party complimented widespread popular opposition to exert sufficient pressure on Chiluba to force him to back away from any attempt at a third term. Presidential, parliamentary, and local government elections were held on 27 December 2001. Eleven parties contested the elections. The elections encountered numerous administrative problems. Opposition parties alleged that serious irregularities occurred. Nevertheless, MMD presidential candidate Levy Mwanawasa was declared the victor by a narrow margin, and he was sworn into office on 2 January 2002. Three parties submitted petitions to the High Court, challenging the presidential election results. The courts decided that there had been irregularities but that they were not serious enough to have affected the overall result, thus the election result was upheld. Opposition parties won a majority of parliamentary seats in the December, 2001 election, but subsequent by elections gave the ruling MMD a slim majority in Parliament.

2001-2008 жылдар

2006 жылғы президенттік сайлау қызу бәсекеде өтті, нәтижесінде Mwanawasa Патриотикалық фронттың Майкл Сатасы мен Ұлттық даму біріккен партиясының Хакаинде Хичилемасынан айқын артықшылықпен қайта сайланды. Сол жылы өткен парламенттік сайлауда ММД 72 орын алды, ал қалған 84 орын басқа партиялар арасында бөлісті, олардың көп бөлігі Патриотикалық фронтқа бұйырды. Леви Мвануасаның 2008 жылдың ортасында қайтыс болғанға дейінгі президенттік кезеңі Фредерик Чилубаның өкіметтің соңғы жылдарындағы жомарт шығындар мен күшейе түскен сыбайлас жемқорлықтан мүлдем өзгеше болды. Шындығында, бұрынғы президент бірнеше рет парақорлық және сыбайлас жемқорлықпен айыпталды және тұтқындалды, бұл президент Мвануасаның өзінің ізашарының бұзылықтарына көз жұмбауы мүмкін деген бастапқы қорқыныштарды толығымен жойды. Кейбір сарапшылар 2004 жылдың басында Mwanawasa-ны авторитарлық бейімділік танытқан деп айыптады, оның ішкі істер министрі британдық азамат және Замбияда ұзақ жылдар тұрған Рой Кларкты елден шығаруға бұйрық берген кезде, ол тәуелсіз «Post» газетінде президентке қатысты сатирикалық шабуылдар жариялаған болатын. Алайда, Кларк бұл бұйрыққа қарсы Жоғары сотқа шағымданғанда, судья бұйрықтың еркіндіксіз және негізсіз деп танып, оны жойды. Президент Мвануаса заң үстемдігін басқару қағидасына адалдығын көрсетіп, сот шешімін құрметтеді және Кларкқа сатирикалық сын-ескертулерін жазуды жалғастыруға рұқсат берді. Mwanawasa-ның сыбайлас жемқорлықпен күресуге деген бастапқы құлшынысы да азайды, өйткені Чилуба ісі бойынша маңызды куәгерлер елден кетіп қалды. Mwanawasa құрған Конституциялық комиссия да қиындықтарға тап болды, оның қорытындыларын қайда ұсыну керек деген пікірталас оның нәтижелерге әсер етуге тырысқаны туралы күдіктерге орын берді. Жалпы, Замбиялық сайлаушылар Mwanawasa-ның билігін Чилубаның билігінен жақсырақ деп бағалады. 2008 жылдың тамызында Mwanawasa қайтыс болғаннан кейін Замбия вице-президенті Рупиа Банда президент лауазымын иеленді, ол 2008 жылдың 30 қазанында өткізілген төтенше сайлауға дейін уақытша лауазым болды. Банда оппозиция жетекшісі Майкл Сатадан шамалы артықшылықпен жеңіске жетіп, Mwanawasa-ның қалған мерзімін аяқтады.

In the 2006 presidential election was hotly contested, with Mwanawasa being re elected by a clear margin over principal challengers Michael Sata of the Patriotic Front and Hakainde Hichilema of the United Party for National Development (UPND). The parliamentary election that same year awarded MMD with 72 seats, the remaining 84 seats split among other parties with the majority of those seats going to the Patriotic Front. The presidency of Levy Mwanawasa until his death in office in mid 2008, was different from the flamboyant expenditure and increasingly apparent corruption of the later years of Frederick Chiluba's terms in office. Indeed, the former president was arrested and charged with several counts of embezzlement and corruption, firmly quashing initial fears that President Mwanawasa would turn a blind eye to the allegations of his predecessor's improprieties. Mwanawasa was accused by some observers of demonstrating an authoritarian streak in early 2004 when his Minister of Home Affairs issued a deportation order to a British citizen and long time Zambian resident Roy Clarke, who had published a series of satirical attacks on the president in the independent Post newspaper. However, when Clarke appealed to the High Court against the order, the judge ruled that the order was arbitrary and unjustified and quashed the order. President Mwanawasa, true to his mantra of heading a government of laws, respected the court decision and Clarke was allowed to resume his column of satirical critique. Mwanawasa's early zeal to root out corruption also waned somewhat, with key witnesses in the Chiluba trial leaving the country. The Constitutional Review Commission set up by Mwanawasa also hit some turbulence, with arguments as to where its findings should be submitted leading to suspicions that he has been trying to manipulate the outcome. Generally, the Zambian electorate viewed Mwanawasa's rule as a great improvement over Chiluba's. Following Mwanawasa's death in August 2008, Zambian vice president Rupiah Banda succeeded him to the office of president, to be held as a temporary position until the emergency election on 30 October 2008. Banda won by a narrow margin over opposition leader Michael Sata, to complete the remainder of Mwanawasa's term.

2011 жылғы сайлау

Рупиа Банда 2011 жылғы Президенттік және Парламенттік сайлауда қайта сайлануға қол жеткізе алмады, «Патриотикалық майдан» партиясының Майкл Сатаға жеңіліп қалды. Осымен MMD партиясынан шыққан үш президенттің жалпы 20 жылдық үкім сүру кезеңі аяқталды.

2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Эдгар Чагва Лунгу 2015 жылғы 25 қаңтарда Замбия президенті болып ант берді. Ол Михаэль Чилуфья Сатаның қазасынан кейін қысқа мерзімге билікті жүзеге асырған президент міндетін атқарушы Гай Скоттың орнын басты. Лунгудың президенттігіне дейін Квачаның құнсыздануын тоқтатудағы сәтсіздігі үшін сын айтылды. Сонымен қатар, Лунгудың алкоголизмге бейімділігі туралы негізсіз хабарлар тарады, бұл оның президенттігінің басындағы физикалық құлдырауымен байланысты болды. Замбияның экономикалық қиындықтары, әсіресе Квачаның құнсыздануы, әлемдік шикізат бағасының төмендеуіне байланысты деп есептеледі. Замбия экспорттан түскен табысының 90% астамын мыс сияқты бір ғана тауардан алады, оның құны халықаралық тауар нарығында шамамен 45% төмендеді. 2016 жылғы 5 қаңтарда Лунгу 2015 жылғы Конституциялық түзету туралы заң жобасын бекіту арқылы ұзақ жылдар бойы шешілмей келген конституциялық мәселелерді табысты шешті. Бұл заң жобасы Мванаваса кезеңінде (Мванакату комиссиясы) басталған және Майкл Чилуфья Сата тағайындаған Техникалық комитет тарапынан жалғастырылған кең ауқымды жұмыстың нәтижесі болды. Әділет министрі ретінде Лунгу бұрын конституция жобасын парламентке ұсынған болатын, онда кейін даусыз мәселелер парламентте талқыланады және даулы мәселелер референдумға салынады деп шешілді. 2016 жылғы тамызда өткен Замбияның жалпы сайлауында президент Эдгар Лунгу сайлаудың бірінші турында тарбелекпен жеңіске жетті. Оппозиция бұл сайлауда алаяқтық болды деп мәлімдеді, ал үкіметтік Патриоттық фронт (ПФ) оппозициялық UPND партиясының айыптауларын жоққа шығарды. Алайда, 2020 жылы Парламент Әділет министрінің (Гивен Любинда) кеңсесі арқылы «10-заң жобасы» деп аталатын заң жобасын ұсынды, бірақ ол үшінші оқылымда Парламентте қабылданбады. 2021 жылғы жалпы сайлауда, сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 70% құрады, Хакаинде Хичилема дауыстардың 59% -ын алды, ал оның ең жақын қарсыласы, қазіргі президент Эдгар Чагва Лунгу 39% дауысқа ие болды. 16 тамызда Эдгар Лунгу телеарнада жасаған мәлімдемесінде жеңілісін мойындап, құттықтау хаты жолдады және сайланған президент Хакаинде Хичилеманы құттықтады. 2021 жылғы 24 тамызда Хакаинде Хичилема Замбияның жаңа президенті болып ант берді.

Edgar Chagwa Lungu was sworn in as president of Zambia on 25 January 2015, succeeding acting president Guy Scott who briefly held the office after the passing of Michael Chiluyfa Sata. Lungu's presidency has thus far been criticised for failing to halt the depreciating Kwacha. There have also been unsubstantiated reports of Lungu's alleged alcoholism, stemming from a reported physical collapse early in his presidency. The economic challenges facing Zambia, in particular the depreciating Kwacha, have been attributed to the global fall of commodity prices. Zambia derives over 90% of its export earnings from a single commodity, copper, which has lost about 45% of its value on the international commodity market. On 5 January 2016, Lungu successfully concluded long standing constitutional issues when he assented to the 2015 Constitutional Amendment Bill. This bill is the result of extensive work begun during the Mwanawasa era (The Mwanakatwe Commission) and continued by the Michael Chilufya Sata appointed Technical Committee. As justice minister, Lungu had previously presented the draft constitution to parliament, where it was subsequently decided that non contentious issues will be debated in parliament and contentious issues will be subject to a referendum. In the August 2016 Zambian general election, President Edgar Lungu won re election narrowly in the first round of the election. The opposition had allegations of fraud and the governing Patriotic Front (PF) rejected the allegations made by opposition UPND party. However, in 2020 the Parliament through the office of the justice minister (Given Lubinda) proposed a bill called Bill 10, which was rejected in Parliament on its third reading. In the 2021 general elections, characterised by a 70% voter turnout, Hakainde Hichilema won 59% of the vote, with his closest rival, incumbent president Edgar Chagwa Lungu, receiving 39% of the vote. On 16 August Edgar Lungu conceded in a TV statement, sending a letter and congratulating president elect Hakainde Hichilema. On 24 August 2021, Hakainde Hichilema was sworn in as the new President of Zambia.

Атқарушы билік

Замбия үкіметінің атқарушы билігі екі кезеңді сайлау жүйесі бойынша сайланатын президентке жүктеледі. Президенттердің өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды және олар екі мерзіммен ғана шектеледі. 2016 жылғы Конституциялық түзетуге дейін Замбияның вице-президентін президент тағайындаған, бірақ ағымдағы 2016 жылғы түзету вице-президентті президентпен бірге сайлауға түсетін кандидат ретінде (серік) тіркеуді көздейді (110-баптың 2, 3 және 4-тармақтары). Сондай-ақ, сайланған президенттің орны бос болған жағдайда вице-президент президенттің тікелей ізбасары болып табылады және келесі жалпы сайлауға дейін президенттік қызметін атқара береді (106-баптың 5(а) тармағы және 6-тармақ). Бұл 1996 жылғы Конституциядан өзгеше, онда сайланған президенттің орны бос болған жағдайда 90 күн ішінде қайта сайлау өткізілуі тиіс болған, ал вице-президент уақытша міндетін атқарушы болар еді (мысалы, бұрынғы міндетін атқарушы президент Гай Скотт 2014 жылдың қазанынан 2015 жылдың қаңтарына дейін және президенттер Сата мен Мванавасаның қайтыс болуынан кейін 2008 жылы бұрынғы президент Рупиа Банда). Қазіргі таңда президенттікке Хакаинде Хичилема сайланған, ал 2021 жылдан бері вице-президенттікке Мутале Налуманго тағайындалған.

Заң шығарушы билік

Замбияның бірпалаталы Ұлттық Ассамблеясы – елдің заң шығару органы. 2021 жылдың 12 тамызында өткен сайлаулар нәтижесінде құрылған қазіргі Ұлттық Ассамблеяның құрамында барлығы 167 мүше бар. 156 мүше бір мандатты сайлау округтерінде қарапайым көпшілік дауыс беру (немесе жеңімпазды анықтау) жүйесі бойынша тікелей сайланады. 8 орын президенттік тағайындамамен толтырылады, ал 3 орын экс-официалды мүшелерге беріледі: вице-президент, спикер және спикердің бір орынбасары. Барлық мүшелер бес жылдық мерзімге сайланады.

Сот тармағы

Жоғарғы Сот – ең жоғарғы сот және саяхат сот; одан төмен – облыстық сот, әкімшілік сот және аудандық соттар. 2016 жылы жеке Конституциялық сот құрылды.

Әскери

Замбия қорғаныс күштері (ZDF) армиядан, әуе күшінен және Замбия ұлттық қызметінен (ZNS) құралған. ZDF негізгі арнасы – елдің сыртқы қорғанысын қамтамасыз ету. Замбия полициясы қорғаныс күштеріне кірмейді, ол ішкі қауіпсіздік саласында жұмыс істеу үшін құрылған және Ішкі істер министрлігінің бағынысында болады.

Сыртқы қатынастар

Замбия – Одақтаспау қозғалысының (NAM), Достастықтың, Африка Одағының (және оның алдыңғы ұйымы – Африка Бірлігі Ұйымы немесе ОАУ), Оңтүстік Африка Даму Қауымдастығының (SADC) және штаб-пәтері Лусакада орналасқан Африканың Ортақ Нарығының (COMA) мүшесі. Президент Каунда Оңтүстік Африкадағы өзгерістердің тұрақты және белгілі жақтасы болды, Мозамбик, Намибия, Оңтүстік Родезия (Зимбабве) және Оңтүстік Африкадағы азаттық қозғалыстарын қолдады. Көптеген ұйымдар 1970 және 1980 жылдары Замбияда орналасқан. Президент Чилуба 1990 жылдардың ортасы мен соңында халықаралық аренада айқын көзге түсті. Оның үкіметі Анголадағы бейбіт келіссөздерді демеу арқылы аймақтық деңгейде конструктивті рөл атқарды, нәтижесінде 1994 жылғы Лусака хаттамаларына қол жеткізілді. Замбия Мозамбик, Руанда, Ангола және Сьерра-Леонедегі БҰҰ бейбіт сақтау операцияларына әскерлерін жіберді. Замбия 1994 жылы Руандадағы геноцидті тергеуге қатысқан Халықаралық қылмыстық трибуналымен ынтымақтастық жасаған алғашқы африкалық мемлекет болды. 1998 жылы Замбия Демократиялық Конго Республикасындағы атысты тоқтатуға бастаушылық жасады. 1999 жылдың шілде және тамыз айларында Лусакада атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан кейін Замбия конголық бейбіт процесіне белсенді қатысты, бірақ 2001 жылдың қыркүйегінде атысты тоқтатуды іске асырумен тапсырылған Бірлескен әскери комиссия Киншасаға көшкеннен кейін бұл белсенділік едәуір азайды. Замбия Халықаралық қылмыстық соттың мүшесі болып табылады және АҚШ әскерилеріне қорғау туралы екіжақты иммунитет келісіміне қол қойды (98-бапта қарастырылған).

Халықаралық ұйымдарға қатысу

Замбия АӨК, АӨДБ, COMESA, ECA, FAO, G 19, G 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICCt, ICFTU, ICRM, IDA, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, Интерпол, IOC, IOM, ITU, MONUC, NAM, OAU, OPCW, PCA, SADC, БҰҰ, UNAMSIL, UNCTAD, ЮНЕСКО, UNIDO, UNMEE, UNMIK, UPU, WCL, WCO, ДСҰ, WIPO, WMO, WToO және WTO мүшесі болып табылады.