Замбия тарихы: ежелгі дәуірден тәуелсіздікке дейін

Кіріспе

Замбия тарихы колонизациядан бастап Ұлыбританиядан тәуелсіздікке дейін 1964 жылғы 24 қазанда көптеген кезеңдерді бастан өткерді. 1888 жылы Солтүстік Родезия қазіргі Замбия аймағында британдық ықпал аймағына айналды және 1924 жылы ресми түрде британдық протекторат деп жарияланды. Ұзақ жылдар бойы бірігу туралы ұсыныстардан кейін, Оңтүстік Родезия, Солтүстік Родезия және Ньясаленд Родезия мен Ньясалендтің британдық федерациясына біріктірілді. 1960 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Харольд Макмиллан Африкадағы отаршылдық дәуірінің аяқталып бара жатқанын мәлімдеді. Соңында, 1963 жылдың желтоқсанында федерация таратылды және 1964 жылдың 23 қазанында Солтүстік Родезиядан Замбия Республикасы құрылды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Замбези аңғары мен Каламбо шарлауығындағы археологиялық қазба жұмыстары адам мәдениеттерінің бірінен соң бірі келе жатқанын көрсетеді. Атап айтқанда, Каламбо шарлауығының жанындағы ежелгі тұрақ құралдары радиуглеродтық әдіспен 36 мың жылдан асып кеткеніне анықталды. Брокен Хилл адамының 300 мыңнан 125 мың жылға дейінгі қаңқа қалдықтары осы аймақта ерте адамдар тұрғанын дәлелдейді.

Хоисан және Батва

Қазіргі Замбия аумағы шамамен 300 жылға дейін Хойсан және Батва халықтарымен мекенделгені белгілі, осы аймақтарға көшіп келе жатқан банту тайпалары қоныстанды. Хойсан халықтарының Шығыс Африкадан шығып, шамамен 150 000 жыл бұрын оңтүстікке тарағаны есептеледі. Тва халқы екі топқа бөлінді: Кафве Тва Кафве жазығы маңында, ал Луканга Тва Луканга батпағы маңында өмір сүрді. Замбиядағы Мвела тас суреттері, Мумбва үңгірлері және Начикуфу үңгірі сияқты көптеген ежелгі тас өнер туындылары осы ерте аңшы-жинаушы топтарына жатқызылады. Хойсандар, әсіресе Твалар, Орталық және Оңтүстік Африкадағы егінші банту тайпаларымен қамқорлық-қаржылық қарым-қатынас орнатты, бірақ соңында банту тайпалары оларды ығыстырып немесе өздеріне сіңіріп алды.

Банту (Abantu)

Банту халқы немесе Абанту (адамдар деген мағынаны білдіреді) – Шығыс, Оңтүстік және Орталық Африканың көп бөлігіндегі халықтың басым бөлігін құрайтын үлкен және әртүрлі этнолингвистикалық топ. Замбияның Орталық Африка, Оңтүстік Африка және Африканың Ұлы көлдері тоғысқан жерде орналасқандығына байланысты, қазіргі замбиялықтардың тарихы осы үш аймақтың тарихымен байланысты. Осы үш аймақтағы көптеген тарихи оқиғалар бір уақытта болған. Сондықтан Замбия тарихы, көптеген африкалық елдердің тарихы сияқты, толық хронологиялық ретпен баяндалмайды. Қазіргі Замбия халқының ерте тарихы ауызша хабарлардан, археологиялық зерттеулерден және көбінесе африкалық емес адамдар қалдырған жазбалардан анықталады.

Банту тегі

Банту халқы бастапқыда Батыс/Орталық Африкада, қазіргі Камерун/Нигерия аймағында мекен еткен. Шамамен 4000-3000 жыл бұрын олар мыңжылдықтар бойы континенттің көп бөлігіне қарай кеңіген. Бұл құбылыс Банту экспансиясы деп аталады, және ол тарихтағы ең ірі адамдар көші-қонының бірі болып саналады. Бантулар Африканың көптеген аймақтарына темір өңдеу технологиясын алғаш рет әкелген деп саналады. Банту экспансиясы негізінен екі бағытта жүрді: бірі Конго алқабы арқылы батысқа, ал екіншісі Африканың Ұлы көлдері арқылы шығысқа.

Бантулардың алғашқы қонысы

Замбияға алғаш келген банту халқы шығыс жолымен, Африканың Ұлы көлдері арқылы келді. Олар біздің заманымыздың 1-мыңжылдығы шамасында келген. Олардың арасында Тонга халқы (Ба Тонга деп те аталады, «Ба» сөзі «адамдарды» білдіреді), Ба Ила және Зимбабвеге жақын Оңтүстік Замбияда қоныстанған басқа да туысқан топтар болды. Ба Тонга ауызша хабарларына сәйкес, олар шығыстан «үлкен теңізге» жақын жерден келген деп есептеледі. Кейіннен оларға шығыс Замбия мен Малави аймағына қоныстанған Ба-Тумбука халқы қосылды. Бұл алғашқы бантулар үлкен ауылдарда өмір сүрді. Олар ешқашан басшының немесе ақсақалдың басшылығымен ұйымдасқан бірлікке ие болған емес, қоғамдық тұрғысынан жұмыс істеп, егін дайындау кезінде бір-біріне көмектесті. Ауылдар топырақтың құнарсыздануына байланысты жиі көшіп-қонып тұратын, себебі олар егін егу үшін кесу және жағу әдісін қолданды. Сонымен қатар, олар ірі қара мал өсірді, ол олардың қоғамдарының маңызды бөлігін құрады. Замбиядағы алғашқы банту қауымдары өте тәуелсіз болды. Осы тәуелсіздікке көптеген адамдар қатты таң қалды. Оңтүстік Замбияға қоныс аударған алғашқы еуропалық миссионерлер де осы банту қоғамдарының ерекше тәуелсіздігін байқады, олардың бірі былай деп жазды:

«Егер соғыс, аң аулау және тұрмыстық қажеттер үшін қару керек болса, [Тонга] адамы тауға барып, темір кенін табады. Ол оны балқытып, содан алынған темірден балта, соқа және басқа да пайдалы құралдар жасайды. Ол ағаш жағып, балқыту пеші үшін көмір жасайды. Оның үрлегіш құбырлары жануарлардың терісінен, ал құбырлары саз плиткадан жасалған, ал есен және балға да ол алған темірден жасалған. Ол құю, дәнекерлеу, пішіндендіру және қарапайым теміршінің барлық жұмыстарын жасайды». Бұл ертедегі банту қоныстанушылары Оңтүстік Замбиядағы Ингомбе Иледе (Чи Тонга тілінде «ұйықтап жатқан сиыр» дегенді білдіреді, себебі құлаған баобаб ағашы сиырға ұқсайды) сауда орталығында қатысты, бұл сауда алаңында олар Ұлы Зимбабведен келген көптеген Каланга/Шона саудагерлерімен және Шығыс Африканың Свахили жағалауынан келген Свахили саудагерлерімен кездесті. Ингомбе Иледе Ұлы Зимбабве билеушілерінің ең маңызды сауда бекеттерінің бірі болды, басқалары Софала сияқты Свахили порты қалалары еді. Ингомбе Иледеде саудаға арналған тауарлар: маталар, моншақтар, алтын және білезіктер. Олардың кейбіреулері қазіргі Демократиялық Конго Республикасының оңтүстігінен және Килва Кисиваниден келген, ал басқалары Үндістан, Қытай және Араб әлемінен алынған. Кейіннен 16-шы ғасырда африкалық саудагерлерге португалдықтар да қосылды. Ұлы Зимбабвенің құлдырауы, басқа Каланга/Шона мемлекеттерінің, мысалы Хами және Мутапаның саудадағы бәсекелестігінің күшеюіне байланысты, Ингомбе Иледе сауда орталығының тоқтауына себеп болды.

Колониялық кезең

1888 жылы Орталық Африкадағы британдық коммерциялық және саяси мүдделерді ілгерілеткен Сесил Родс жергілікті басшылардан минералдық құқықтарды алды. Сол жылы Солтүстік және Оңтүстік Родезия, қазіргі Замбия мен Зимбабве, британдық ықпал аймағы деп жарияланды. Бастапқыда аймақты Родстың Британдық Оңтүстік Африка компаниясы (BSAC) басқарды, ол провинцияға көп қызығушылық танытпады және оны негізінен еңбек күші ретінде пайдаланды. Колония экономикасының ең маңызды факторы – мыс болды. Оның табылуына 1895 жылы Орталық Африкадағы мыс кен орындарының бар екенін анықтаған Солтүстік территориялар (BSA) зерттеу экспедициясын басқарған және қадағалаған америкалық барлаушы Фредерик Рассел Бернхамның үлесі зор. Сол кездегі Солтүстік Родезиядағы Кафуе өзені бойында Бернхам АҚШ-тағы мыс кен орындарына ұқсас белгілерді байқады және мыс білезік таққан жергілікті тұрғындармен кездесті. 1923 жылы британ үкіметі компанияның жарғысын жаңартпауға шешім қабылдады. Осының нәтижесінде Оңтүстік Родезия ресми түрде қосылып, 1923 жылы өзін-өзі басқару құқығын алды. Келіссөздерден кейін Солтүстік Родезияның басқару құқығы 1924 жылы Ливингстон астанасы болатын протекторат ретінде британдық отарлық кеңсесіне берілді. 1935 жылы астана көбірек орталықтанған Лусакаға көшірілді. Заң шығару кеңесі құрылды, оның бес мүшесін шағын еуропалық азшылық (бар болғаны 4000 адам) сайлады, ал африкалықтардан ешкім сайланбады. 1928 жылы аймақта үлкен мыс кен орындары табылып, ол «Мыс белдеуі» деп аталды. Бұл Солтүстік Родезияны ақ фермерлер үшін болашақ отарлау жерінен мыс экспорттаушы елге айналдырды. 1938 жылға қарай ел әлемдік мыс өндірісінің 13% -ын өндірді. Бұл секторды екі компания дамытты: «Англо-Американ Корпорациясы» (AAC) және тәуелсіздікке дейін секторды бақылаған Оңтүстік Родезиялық таңдау тресі (RST). Қауіпсіздік ережелерінің нашар болуы және салықтардың артуы 1935 жылы африкалық кеншілердің ереуіліне әкеп соқты, ол «Мыс белдеуінің ереуілі» деп те белгілі болды. Ереуілді билік таратып, алты кенші қаза тапты. Соғыстан бұрын-ақ екі Родезияны біріктіру туралы әңгімелер болды, бірақ британдық билік бұл процесті тоқтатты, ал соғыс оны толығымен тоқтатты. Ақырында, 1953 жылы екі Родезия да Ньясалендпен (қазіргі Малави) бірігіп, Орталық Африка Федерациясын құрды. Солтүстік Родезия федерацияның соңғы жылдарында басталған көптеген дағдарыстар мен қырқыстардың орталығы болды. Осы даудың түпкі себебі – африкалықтардың үкіметке қатысуын күшейту туралы талаптары және еуропалықтардың саяси бақылауды жоғалтудан қорқуы болды.

In 1888, Cecil Rhodes who was spearheading British commercial and political interests in Central Africa, obtained a mineral rights concessions from local chiefs. In the same year, Northern and Southern Rhodesia, now Zambia and Zimbabwe, were proclaimed a British sphere of influence. In the beginning, the territory was administered by Rhodes' British South Africa Company (BSAC), which showed little interest in the province and used it mainly as a source of labour. The most important factor in the colony's economy was copper. The discovery of which is due partly to an American scout, Frederick Russell Burnham, who in 1895 led and oversaw the massive Northern Territories (BSA) Exploration Co. expedition which established that major copper deposits existed in Central Africa. Along the Kafue River in then Northern Rhodesia, Burnham saw many similarities to copper deposits he had worked in the United States, and he encountered natives wearing copper bracelets. In 1923 the British government decided not to renew the company's charter. As a result, Southern Rhodesia was annexed formally and granted self government in 1923. After negotiations, the administration of Northern Rhodesia was transferred to the British Colonial Office in 1924 as a protectorate, with Livingstone as capital. The capital was transferred to the more central Lusaka in 1935. A Legislative Council was established, of which five members were elected by the small European minority (only 4,000 people), but none by the African population. In 1928, enormous copper deposits were discovered in the region which then became known as the Copperbelt. This transformed Northern Rhodesia from a prospective land of colonization for white farmers to a copper exporter. By 1938, the country produced 13% of the world's copper extraction. The sector was developed by two companies: the Anglo American Corporation (AAC) and the South African Rhodesian Selection Trust (RST), who controlled the sector until independence. The poor safety record and increased taxes triggered a strike of African mineworkers in 1935, also known as the Copperbelt strike. The strike was crushed by the authorities and six miners were killed. Even before the war, there had been talks about merging the two Rhodesias, but the process had been halted by the British authorities, and brought to an absolute stop by the war. Finally, in 1953, both Rhodesias were joined with Nyasaland (now Malawi) to form the Central African Federation. Northern Rhodesia was the centre of much of the turmoil and crises that afflicted the federation in its last years. At the core of the controversy were insistent African demands for greater participation in government and European fears of losing political control.

Тәуелсіздік

Тәуелсіздік алғаннан кейін, Замбияда мол минералдық байлығына қарамастан, үлкен қиындықтар туындады. Ішкі саясатта үкіметті басқаруға қабілетті, білімді және тәжірибелі замбиялықтар аз болды, ал экономика көбінесе шетелдік сарапшыларға тәуелді еді. Замбияның көптеген көрші елдері әлі де отаршылдық астында немесе ақ нәсілділердің билігінде болды. Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік Партиясы (БҰТП) тәуелсіздік алғанға дейінгі сайлауда жеңіске жетіп, 75 орынның 55-ін қамтыды. Замбия Африка Ұлттық Конгресі 10 орынды ұтып алды, ал Ұлттық Прогрессивтік Партия ақ нәсілділерге арналған барлық 10 орынды жеңіп алды. Кеннет Каунда премьер-министр болып сайланды, содан кейін сол жылдың өзінде президент болып сайланды, себебі ел президенттік жүйеге көшті. Каунда Танзаниядағы Джулиус Ньеререге жақын африкалық социализмінің идеологиясын қабылдады. Экономикалық саясат орталықтандырылған жоспарлау мен мемлекеттендіруге бағытталды, сонымен қатар бір партиялық жүйе орнатылды.

Бір партиялық билікке қарай

1968 жылы Каунда президент болып қайта сайланды. Келесі жылдары Замбия бір партиялық жүйені қабылдады. 1972 жылы UNIP-тен басқа барлық саяси партияларға тыйым салынды, ал бұл 1973 жылы қабылданған жаңа Конституцияда ресмилендірілді. Конституция "бір партиялық қатысу демократиясы" деп аталатын жүйені қалыптастырды, бұл іс жүзінде UNIP елдің жалғыз саяси күші болды дегенді білдірді. Ол күшті президенттік және бір палаталы Ұлттық Ассамблеяны қамтамасыз етті. Ұлттық саясатты UNIP-тің Орталық Комитеті жасады. Министрлер кабинеті Орталық Комитеттің саясатын іске асырды. Заңнамалық сайлауда тек UNIP-тен кандидаттарға қатысуға рұқсат берілді. Партиялық бәсекеге мүмкіндік болмаса да, UNIP ішінде орындар үшін күрес қызу болды. Президенттік сайлауда партияның бас конференциясында UNIP президенті болып сайланған адам ғана қатыса алды. Осылайша Каунда 1973, 1978, 1983 және 1988 жылдары «иә» немесе «жоқ» дауысымен қарсылықсыз қайта сайланды. Бұл елде немесе UNIP-те бір партиялық билік орнатуға наразылық болмады дегенді білдірмейді. Батыс провинциясының (бұрынғы Баротсе провинциясы) министрі болған Сильвестр Мвамба Чисембеле 8 провинцияның 7-інен UNIP басшыларымен бірге 14 адамнан тұратын Комитет құрды. 14 мүшелі Комитеттің мақсаты – әр провинциядан екі басшыдан тұратын, демократиялық жолмен сайланған кеңес құру және оны Мемлекет басшысы ретінде Президентпен келісім бойынша басқару болды. Егер бұл орындалса, Президент Каунданың абсолютті билігі шектелген болар еді. 14 мүшелі Комитет Мемлекеттік Резиденцияда өткен кездесуге қатысты, онда Президент Каунда олардың ұсыныстарын қарауға келісті. Алайда, кейін ол 14 мүшелі Комитеттің қызметін тоқтатты, содан кейін Сильвестр Чисембеле қызметтен шеттетілді және бірнеше басшылар жұмыстан босатылды. Кейін Чисембеле Шығыс провинциясының министрі болып қайтадан Кабинетке кірді, ал екі жылдан кейін, 1977 жылы ол саяси жағдайдың шиеленіскен, әсіресе алдағы жалпы сайлауларға байланысты Коппербелт провинциясына сол лауазымға ауыстырылды. Симон М. Капвепве және Гарри Мваанга Нкумбула, бір партиялық мемлекет жарияланғанға дейін тиісінше UPP және ANC саяси партияларының басшылары болды, олар президенттікке үміткер болу ниетімен UNIP-ке қосылды. Алайда, олардың UNIP билетімен Президент Каундаға қарсы президенттікке үміткер болу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені екеуі де Президент Каунда жасаған манипуляциялар салдарынан қатысудан алынып, дисквалификацияланды. Симон Капвепве мен Гарри Нкумбула 1978 жылы Президент Каунданың сайлауын Жоғарғы сотқа шағымдады, бірақ күткендей олардың әрекеті сәтсіз аяқталды.

In 1968 Kaunda was re elected as president. During the following years, Zambia adopted a one party system. In 1972 all political parties except UNIP were banned, and this was formalized in a new constitution that was adopted in 1973. The constitution framed a system called "one party participatory democracy", which in practice, meant that UNIP became the sole political factor in the country. It provided for a strong president and a unicameral National Assembly. National policy was formulated by the Central Committee of UNIP. The cabinet executed the central committee's policy. In legislative elections, only candidates running for UNIP were allowed to participate. Even though inter party competition was out of question, the contest for seats within UNIP was energetic. In the presidential elections, the only candidate allowed to run was the one elected as president of UNIP at the party's general conference. In this way Kaunda was re elected unopposed with a yes or no vote in 1973, 1978, 1983 and 1988. This did not, however, mean that there was no dissension to the imposition of a one party rule in the country or within UNIP. Sylvester Mwamba Chisembele who was Cabinet Minister for Western Province (previously Barotse Province) together with UNIP leaders from 7 out of the 8 Provinces established a Committee of 14. The objective of the Committee of 14 which consisted two leaders from each of the 7 provinces was the establishment of a democratically elected council of two leaders from each province to rule the country by consensus with the President as Head of State. If this had been achieved, it would have meant the curtailing of the absolute power residing in President Kaunda. The Committee of 14 attended a meeting in State House at which President Kaunda agreed to consider their proposals. However, later he banned the Committee of 14 and this action was followed by the suspension of Sylvester Chisembele and several leaders were sacked. Chisembele later rejoined the Cabinet as Minister for Eastern Province and two years later in 1977 he was transferred in the same position to the Copperbelt Province, where the political situation was tense, especially so because of the forthcoming General Elections. Simon M. Kapwepwe and Harry Mwaanga Nkumbula, who, before the declaration of a One Party State, had been leaders of the UPP and ANC political parties respectively, had joined UNIP with the intention of challenging for the Presidency. However, their attempt to challenge President Kaunda for the Presidency on the UNIP ticket failed as both were prevented and disqualified by the manipulations of President Kaunda, who stood unopposed. Simon Kapwepwe and Harry Nkumbula challenged the resultant 1978 election of President Kaunda in the High Court, but unsurprisingly their action was unsuccessful.

Экономика және мыс дағдарысы

Тәуелсіздік алғаннан кейін Замбия солшыл экономикалық саясатты қабылдады. Экономика белгілі бір дәрежеде бесжылдық жоспарлар бойынша орталықтандырылған жоспарлау арқылы басқарылды. Жеке компаниялар ұлттандырылып, ірі мемлекеттік конгломераттардың құрамына енгізілді. Үкімет импортты алмастыру жолымен өзін-өзі қамтамасыз етуді көздеді. Бастапқыда жоспар нәтежесін берді және экономика тұрақты өсімді көрсетті. Алайда, 1970 жылдардың ортасында экономика күрт құлдырауға ұшырады. 1975-1990 жылдар аралығында Замбия экономикасы шамамен 30 пайызға төмендеді. Осы дағдарыстың алдын алу үшін Замбия Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банктерден ірі көлемде қарыз алды, мыс бағасының жақын арада өсуіне үміттенді, бірақ құрылымдық реформаларға бармады.

Сыртқы саясат

Халықаралық аренада Замбияның көңілі колониалды немесе ақ үстемдік билікке қарсы күштерге жақ болды. Келесі он жылдық ішінде ол Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақтар (UNITA) сияқты қозғалыстарды белсенді түрде қолдады. Тәуелсіздік соғысы және одан кейінгі азаматтық соғыс кезінде, Оңтүстік Родезиядағы Зимбабве Африка халықтарының одағы (ZAPU), Оңтүстік Африка Республикасындағы апартеидке қарсы күрестегі Африка Ұлттық Конгресі (ANC) және Оңтүстік-Батыс Африка халық ұйымы (SWAPO) Намибияның тәуелсіздігі үшін күресте қолдау тапты. Замбияда да бірқатар қозғалыстар орналасқан болатын. Мысалы, ANC-нің эмиграциялық штабы Лусакада, ал ZAPU-ның әскери базасы Замбияда болды. Бұл қауіпсіздік мәселелерін тудырды, себебі Оңтүстік Африка және Оңтүстік Родезия бірнеше рет Замбия аумағындағы нысаналарға шабуыл жасады. Родезияның бүлікшілерге қарсы операциялары Зимбабве Халық Революциялық Армиясы (ZIPRA) бүлікшілері советтік SA-7 жылу іздейтін ракеталарымен екі қарусыз Vickers Viscount әуе кемесін (Air Rhodesia Flight 825, 3 қыркүйек 1978 ж. және Air Rhodesia Flight 827, 12 ақпан 1979 ж.) атып түсіргеннен кейін Замбияға дейін жетті. 1978 жылдың қыркүйегінде 825-ші рейстің атып түсірілуіне жауап ретінде Родезия Әуе Күштері 1978 жылдың қазан айында Лусака маңындағы Вестлендс шаруашылығындағы ZIPRA партизандық базасына шабуыл жасады және радио арқылы Замбия күштеріне араласпауды ескертті. Родезиямен болған қақтығыстар Замбияның осы елмен шекарасын жабуына және халықаралық тасымалмен, энергетикамен байланысты ауыр проблемаларға әкелді. Дегенмен, Замбези өзеніндегі Кариба гидроэлектростанциясы елдің электр энергиясына деген қажеттілігін толыққанды қанағаттандыруға жеткілікті қуатты қамтамасыз етті. Қытайдың көмегімен салынған TAZARA темір жолы, Танзанияның Дар-эс-Салам портына дейін созылып, Замбияның Оңтүстік Африкаға және Ангола арқылы соғысқа толы батысқа қарай жүретін темір жолға тәуелділігін азайтты. Көршілес Мозамбик пен Анголадағы азаматтық қақтығыстар көптеген босқындарды тудырды, олардың көп бөлігі Замбияға қашты. Халықаралық деңгейде Замбия Қатыспаушылық қозғалысының (NAM) белсенді мүшесі болды және 1970 жылы Лусакада саммит өткізді. Кеннет Каунда 1970-1973 жылдары қозғалыстың төрағасы қызметін атқарды. NAM елдері арасында Замбия Югославияға ерекше жақын болды. NAM-нан тыс Замбия Қытай Халық Республикасымен де тығыз қарым-қатынас орнатты. Екінші Конго соғысында Замбия Зимбабве мен Конгоны қолдады, бірақ соғысқа тікелей қатыспады.

Internationally, Zambia's sympathies lay with forces opposing colonial or white dominated rule. During the next decade, it actively supported movements such as the National Unions for the Total Independence of Angola (UNITA) under the independence war and under the subsequent civil war, the Zimbabwe African People's Union (ZAPU) in Southern Rhodesia, and the African National Congress (ANC) in their struggle against apartheid in the Republic of South Africa, and the South West Africa People's Organization (SWAPO) in their struggle for independence for Namibia. Zambia also hosted some of the movements. For instance, the ANC exile headquarters were in Lusaka, and ZAPU had a military base in Zambia. This resulted in security problems, as the South Africa and South Rhodesia raided targets inside Zambia on several occasions. Rhodesian counterinsurgency operations extended into Zambia after Zimbabwe People's Revolutionary Army (ZIPRA) rebels shot down two unarmed Vickers Viscount civilian airliners (Air Rhodesia Flight 825 on 3 September 1978 and Air Rhodesia Flight 827 on 12 February 1979) with Soviet supplied SA 7 heat seeking missiles. In retaliation for the shooting down of Flight 825 in September 1978, the Rhodesian Air Force attacked the ZIPRA guerrilla base at Westlands farm near Lusaka in October 1978, warning Zambian forces by radio not to interfere. Conflicts with Rhodesia resulted in the closing of Zambia's borders with that country and severe problems with international transport and power supply. However, the Kariba hydroelectric station on the Zambezi River provided sufficient capacity to satisfy the country's requirements for electricity. TAZARA, a railway to the Tanzanian port of Dar es Salaam, built with Chinese assistance, reduced Zambian dependence on the railway line south to South Africa and west through an increasingly war ravaged Angola. Civil strife in neighbouring Mozambique and Angola created large numbers of refugees, many of whom fled to Zambia. Internationally, Zambia was an active member of the Non Aligned Movement (NAM), and hosted a summit in Lusaka in 1970. Kenneth Kaunda served as the movements chairman 1970–1973. Among the NAM countries Zambia was especially close to Yugoslavia. Outside the NAM Zambia also had close relations with the People's Republic of China. In the Second Congo War, Zambia backed Zimbabwe and the Congo but did not participate as a belligerent.

Бір партиялық биліктің соңы

Бір партиялық билік пен экономиканың төмендеуі халық арасында көңілсіздік тудырды. 1981 жылы елде бірнеше ереуіл болды. Үкімет бірнеше кәсіподақ жетекшісін, оның ішінде Фредерик Чилубаны қамауға алды. 1986 және 1987 жылдары Лусака мен Коппербелт аймақтарында наразылықтар қайтадан көтерілді. 1990 жылы азық-түлік бағасының өсуіне байланысты тәртіпсіздіктер болды, оның салдарынан кем дегенде 30 адам қаза тапты. Сол жылы мемлекеттік радио Каунданың армия тарапынан қызметтен алынғанын хабарлады. Бұл рас емес еді, сондықтан 1990 жылғы Замбиядағы төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталды. Осы ауқымды наразылықтар Каунданы реформалар қажеттігін сезінуге мәжбүр етті. Ол көппартиялық демократия бойынша референдум өткізуге уәде берді және саяси партияларға қойылған тыйымды жойды. Осының нәтижесінде он бір жаңа партия құрылды. Олардың ішінде бұрынғы кәсіподақ жетекшісі Фредерик Чилуба басқарған Көппартиялық демократия қозғалысы (МДҚ) ең ірісі болды. Жаңа партиялардың талабымен референдум көппартиялық тікелей сайлауға алмастырылды.

Фредерик Чилуба және ММД

Жаңа конституция жасалғаннан кейін, 1991 жылы сайлаулар өтті. Олар көбінесе еркін және әділ деп есептелді, және Чилуба президенттік сайлауда 76% дауыс алды, ал MMD Ұлттық Ассамблеядағы 150 орынның 125-ін, ал UNIP қалған 25 орынды иеленді. 1996 жылғы сайлаулардан бұрын UNIP алты басқа оппозициялық партиямен одақ құрды. Кеннет Каунда бұрын саясаттан шығып кеткен еді, бірақ партия ішіндегі "Нөлдік опция жоспары" жанжалынан кейін, ол өзінің ізбасары Кебби Мускотуанені алмастырып қайта оралды. Содан кейін Чилуба үкіметі конституцияға түзетулер енгізіп, екі ата-анасы да Замбия азаматы болмаған адамдардың президент болуына тыйым салды. Бұл тікелей Каундаға қарсы бағытталған, өйткені оның екі ата-анасы да Малавиден шыққан. Бұл шараға наразылық ретінде UNIP және оның одақтастары сайлауды бойкоттады, нәтижесінде Чилуба мен MMD жеңіске жетті. 1997 жылы жағдай ушықты. 28 қазанда әскери командирлердің тобы ұлттық радиостанцияны басып алып, Чилубаның президенттік өкілеттіктерінен айырылғанын жариялады. Чилуба тағы да төтенше жағдай жариялағаннан кейін, төңкеріс әскерлер тарапынан тоқтатылды. Операция кезінде бір адам қаза тапты. Сәтсіз төңкерістен кейін полиция кем дегенде 84 адамды ұстады, олардың арасында Кеннет Каунда және оппозициялық «Замбия Демократиялық Конгресі» партиясының жетекшісі Дин Мунгомба болды. Ұстаулар Замбия ішінде де, сыртында да заңсыз деп айыпталды және сынға алынды, сонымен қатар азаптау туралы да шағымдар түсті. Каунда келесі жылдың маусым айында босатылды, бірақ төңкеріске қатысқан 44 әскер 2003 жылы өлім жазасына кесілді.

2001 жылғы сайлау

2001 жылғы сайлауға дейін Чилуба конституцияны өзгертіп, үшінші мерзімге кандидат болуға тырысты. Партия ішіндегі де, Замбия халқының да наразылығынан кейін ол бұл жобадан бас тартуға мәжбүр болды. Ол 2001 жылы үшінші мерзімге қайта сайлануға конституциялық мүмкіндік жасауға әрекеттенді, бірақ кеңінен тараған халық наразылығынан кейін бас тарды. Оның ізбасары Леви Патрик Мванваса болды.

2008 жылдан кейін

2011 жылдан 2014 жылға дейін Замбия президенті Майкл Сата болды, ол 2014 жылдың 28 қазанында қайтыс болды. Ол 2008 жылы Леви Мвануасадан кейін қызмет бабында қайтыс болған екінші замбиялық көшбасшы болды. Рупиа Банда 2008 жылдан 2011 жылға дейін Мванваса қайтыс болғаннан кейін Замбия президенті болды. Ол 2011 жылы Майкл Сатаға сайлауда жеңілді. Сата қайтыс болғаннан кейін шотланд тегінен шыққан Замбияның вице-президенті Гай Скотт Замбия президенті міндетін атқарушы болды. 2015 жылдың 24 қаңтарында Эдгар Чагва Лунгу сайлауда жеңіске жетіп, 6-шы президент болғаны жарияланды. 2016 жылдың тамызында Замбияда өткен жалпы сайлауда президент Эдгар Лунгу сайлаудың бірінші турында аз айырмамен жеңіске жетті. Оппозиция алаяқтық жасалғанын мәлімдеді, ал үкіметтік «Патриотикалық майдан» (ПФ) оппозициялық UPND партиясының айыптауларын жоққа шығарды. 2021 жылдың тамызында өткен президенттік сайлауда оппозиция жетекшісі Хакаинде Хичилема қазіргі президент Эдгар Лунгуды үлкен артықшылықпен жеңді. 2021 жылдың 24 тамызында Хакаинде Хичилема Замбияның жаңа президенті болып ант берді.