Кіріспе
Keye Luke (18 маусым 1904 – 12 қаңтар 1991) – қытай-американдық актер, кино және теледидарда ойнаған, техникалық кеңесші, суретші және «Экран актерлері гильдиясының» негізін қалаушылардың бірі. Ол «Чарли Чан» фильмдеріндегі «Бірінші ұл» Ли Чан рөлімен, 1939–1941 жылдардағы «Жасыл ара» фильмінің сериясындағы алғашқы Като рөлімен, 1960 жылдардағы «Space Ghost» мультфильміндегі Брак рөлімен, «Кунг-фу» телесериалындағы Мастер По рөлімен және «Гремлиндар» фильміндегі Мистер Уинг рөлімен танымал. Ол RKO, Universal Pictures және Metro Goldwyn Mayer компанияларымен келісімшарт жасасқан алғашқы қытай-американдық актер және 20 ғасырдың ортасында американдық кинодағы ең белгілі азиялық актерлердің бірі болды.
the film
Keye Luke (; June 18, 1904 – January 12, 1991) was a Chinese American film and television actor, technical advisor, artist, and a founding member of the Screen Actors Guild. He was known for playing Lee Chan, the "Number One Son" in the Charlie Chan films, the original Kato in the 1939–1941 Green Hornet film serials, Brak in the 1960s Space Ghost cartoons, Master Po in the television series Kung Fu, and Mr. Wing in the Gremlins films. He was the first Chinese American contract player signed by RKO, Universal Pictures and Metro Goldwyn Mayer and was one of the most prominent Asian actors of American cinema in the mid 20th century.
Ерте өмір
Люк Қытайдың Кантон (Гуанчжоу) қаласында, сол кезде Цин династиясы тұсында дүниеге келген. Оның әкесі Ли Люк 1880 жылы Сан-Францискода туған, бірнеше рет Қытайға сапар шегіп, Кейдің анасы Даун Кукке үйленген. Ли Люк Сиэтлдің Қытай ауданында өнер және импорт тауарын сататын дүкен ашқан. Люк Сиэтлде өсті. Кей Люк 1944 жылы АҚШ азаматы болды.
Суретші
Актер болудан бұрын ол Сиэтлде, кейін Голливудта суретші болды. Люк Грауманның қытай театрындағы бірнеше қабырғалық суреттерде жұмыс істеді. Ол «Кинг-Конг» (1933) фильмінің промо-материалдары үшін түпнұсқа суреттер жасады. Люк сондай-ақ «Шанхайлық ым» (1941) фильміндегі казиноға сурет салды. 1950 жылдары Омар Хайямның «Рубайят» кітабының қаламсаппен жасалған суреттерінің шектеулі басылымын жариялады. Ол сонымен қатар Эрл Лидерманның «Ахмед Мохаммедтің аяқталмаған әні», Фрэнк Скаллидің «Балақты ана қаз» және Брайан Освальд Донн Бёрннің «Мессер Марко Поло» кітаптарының (жарияланбаған) суреттерін жасады. Люк Ли Чан рөлінде Оланд Чанмен бірге жеті рет ойнады. Кей Люк 1938 жылы Оланд қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай «Чарли Чан» сериясынан кетіп қалды. Оланд Люктің аяқталмаған «Чарли Чан рингсайдта» фильмі «Мистер Мотоның тәуекелі» (1938) ретінде аяқталды, онда Люк енді Питер Лоррмен бірге ойнады. Люк Голливудтың бірнеше студиясында жемісті еңбек етті. Metro Goldwyn Mayer оны «Доктор Килдар» фильмінің қайта-қайта келетін рөліне шақырды, ал Monogram Pictures оны Франки Дарро комедияларында және «Қытай ауданындағы Фантомдағы» Мистер Вонг рөлінде көрсетті. Мистер Вонг рөлін бұрын ойнаған Борис Карлоффтан айырмашылығы, Люк детектив рөлін ешқандай экзотикалық ерекшеліксіз ойнады. Оның Мистер Вонг қытай тегінен және қытайша сөйлей білгенімен, ол әдеттегі американдық детектив еді, шетелдік акценті жоқ, бірақ Қытайда тұратын немесе Қытайдан келген адамдармен де үйлесімді болды. RKO Radio Pictures Люкті «The Falcon» сериясында және «Мексикалық Spitfire» фильмінде пайдаланды. Люк Universal Pictures-те де жұмыс істеді, онда ол «Жасыл ара» сериалдарында екі қолды валет/шофер Като рөлін ойнады. Universal ескі фильмдерден алынған экшн кадрларынан тұратын төмен бюджетті сериал түсірді; Кей Люк «Жуңғалдың жоғалған қаласы» (1946) сериалдағы Сабудың ескі кадрларына сәйкес келу үшін жалданып алынды. Люк енді Monogram компаниясы шығарған «Чан құпияларына» оралды, онда Чан рөлін Роланд Винтерс ойнады. «Бірінші ұл» соңғы екі «Чан» фильмінде пайда болды: «Қауырсынды жылан» (1948), «Екінші ұл» Томми Чанмен (Виктор Сен Юнг) бірге олардың жалғыз бірлескен пайда болуы және «Аспан аждаһасы» (1949). Екі фильмде де Люк әкесі рөлін ойнаған актерден үлкен болды. Люк 1958 жылы Джин Келлидің режиссерлігімен Роджерс пен Хаммерштейннің «Гүл барабандары» мюзиклінде Бродвейде танымал рөл орындады. Алғашқы актерлік құрамның альбомында оның Ван мырзаның, отбасының патриархының әнін орындағаны жазылған. Люк кинода кейіпкерлік рөлдерді ойнауды жалғастырды. Ол Грегори Пектің қатысуымен түсірілген «The Chairman» (1969) фильмінде маңызды рөл ойнады. Ол Брюс Лидің «Аждаһаға кір» (1973) фильмінде зұлым Хан мырзаның (Ши Киен ойнады) дауысын жазды. Люк екі «Гремлин» фильмінде құпия Қытай ауданындағы ескі дүкен иесі Мистер Уинг рөлін ойнады және Вуди Алленнің «Алиса» (1990) фильмінде маңызды рөл ойнады. Люк теледидарда да көп жұмыс істеді, көптеген эпизодтарда қонақ ретінде пайда болды, соның ішінде төрт рет «ФБР» және жеті телефильмде. Ол екі қысқа мерзімді ситкомда, Юл Бриннердің қатысуымен түсірілген «Анна және король» (1972) және «Sidekicks» (ТВ 1986–87) актерлік құрамның тұрақты мүшесі болды. Ол 1967 жылы «Dragnet» эпизодында Лин Фонг (нефрит саудагері) ретінде пайда болды. 1972 жылы «Бірінші ұл» Чарли Чан рөліне көтерілді, «The Amazing Chan and the Chan Clan» (1972–73) анимациялық телесериалындағы басты рөлдің дауысын берді, осылайша бұл рөлді ойнаған қытай тегіндегі алғашқы актер атанды. Ол сондай-ақ бірнеше басқа анимациялық кейіпкерлерге дауыс берді, соның ішінде «Space Ghost» (1966–68) сериалындағы Брак және «Планеталар шайқасында» (1978–80) Золтар/Ұлы Рух/Полковник Кронус. Люк сондай-ақ «Кунг-Фу» телесериалында (1972–1975) По шеберін сомдауымен танымал болды. 1985 жылы Люк танымал ABC саптық операсында «Жалпы ауруханада» «Ескі дана» рөлінде пайда болды, Азиялық тоқсанның сюжеті, ол Люк пен жас актриса Кимберли Маккалоу арасындағы жақсы қарым-қатынасты көрсетті, ол онымен айналысты. 1986 жылы Люк «Алтын қыздар» сериалының екінші маусымында Софияның сүйікті адамы ретінде пайда болды. Люк 71-ші эпизодта (1969) губернатор Дональд Кори рөлін ойнады және «Жұлдыздар жолы: Келесі ұрпақ» эпизодындағы «Ағалар» эпизодында доктор Нуниен Сунг рөлін ойнауға ниеттенген, бірақ ауру оны бұған жол бермеді; Брент Спиннер ақырында рөлді өз мойнына алды. «Бұзылған ертегілер» эпизодының «Қолымдалған Fly» эпизодында ханшайымды құтқарып, үйленетін адамға ұсынылған сыйлықтардың бірі - «Кей Люктің автографты суреті».
Құрметтер
1986 жылы Азиялық/Тынық мұхиты аймағының америкалық суретшілерінен өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды. Шоу-бизнеске қосқан үлесі үшін Люк Голливуд Даңқы аллеясында, 7000 Голливуд бульварының алдындағы тротуарда жұлдызбен құрметтелді.
Өлім
1991 жылдың 12 қаңтарында 86 жасында Люк инсульттан қайтыс болды. Ол Калифорния штатының Уиттиер қаласындағы Роуз Хиллз естелік саябағында жерленген.
Мұра
Жазушы және режиссер Тимоти Тау Кей Люктің ерте өмірі мен еңбектері туралы «Кей Люк» атты қысқаметражды фильмді жазып, түсіріп, продюсерлік етті. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 2012 жылы Лос-Анджелес Азия-Тынық мұхиты аймағының кинофестивалінде «Камерамен қаруланған визуалды коммуникациялар» стипендиясымен өтті. Сондай-ақ, бұл фильм 2013 жылғы Сиэтл Азиялық-американдық кинофестивалінің жабылу кешінде көрсетілді. Феодор Чин Кей Люк рөлінде ойнады. Арчи Као Кей Люктің інісі Эдвин Люк рөлінде, ал Келвин Хан И Кей Люктің әкесі Ли Люк рөлінде сомдады.