Кіріспе

Калифорниядағы шлак конусы, АҚШ – жанартау түрі.

Шлак конусы – Америка Құрама Штаттарының Лассен жанартаулық ұлттық паркінде орналасқан шлак конусы жанартауы. Ол Лассен шыңының солтүстік-шығысында орналасқан және Брокофф тауының, Лассен шыңының және Хаос жартастарының әдемі көрінісін ұсынады. Конус қоршаған аймақтан 228,60 метр биіктікке дейін көтеріліп, күлді таратыпты. Көптеген шлак конустары сияқты, оның негізінен бірнеше базальт лава ағындары шығып, сөніп қалды. Бұл ағындар, Фантастикалық лава төсектері деп аталады, солтүстік-шығысқа және оңтүстік-батысқа таралып, саналасқан өзендерді тоғап, алдымен оңтүстікте Снаг көлін, содан кейін солтүстікте Бутт көлін құрды. Бутт көлі Снаг көлінен лава төсектері арқылы сүзіліп келген сумен толысады. Еммигранттар жолы Снаг көлінің айналасын және лава төсектерінің жиегін бойлай өтеді. Оның жасы 1870 жылдан бері даулы болып келді, сол кезде көптеген адамдар оның жасы ондаған жыл ғана деп ойлаған. Кейіннен конус пен оған байланысты лава ағындары шамамен 1700 жылы немесе 300 жылға созылған, 1851 жылы аяқталған бірнеше жарылыс кезінде пайда болды деп есептелді. АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) ғалымдары Ұлттық парктің қызметімен бірлесіп, Лассен аймағындағы жанартаулық қауіптерді жақсырақ түсіну мақсатында жүргізген соңғы зерттеулерінде Шлак конусы 1650 жылдары болған екі жарылыс кезінде қалыптасқанын нақты анықтады.

География

Cinder Cone АҚШ-тың Солтүстік Калифорния штатындағы Лассен және Шаста округтерінде орналасқан. Бутт көлінің оңтүстік-батысында және Проспект шыңының оңтүстік-шығысында жатқан Cinder Cone өсімдіксіз блокты лавамен қоршалған. Оның шыңында диаметрі әртүрлі шоғырланған кратерлер бар. Cinder Cone бес базальттық андезит және андезит лава ағынынан тұрады, сондай-ақ екі күйдіргіш конус пен екі шлак конусы бар. Бірінші конус базасынан аққан лавамен көп бөлігі жойылған. Cinder Cone пайда болған кезде, жарылысқа күш берген магманың құрамы өзгерді, алдымен базальттық андезиттен андезитке, содан кейін титан құрамы жоғарылаған базальттық андезитке қайта оралды. Базальттық андезиттер – құрамында 53-57% кремний бар жанартаулық тау жыныстары, ал андезиттерде 57-63% кремний кездеседі. Жанартаудың лава ағындары мен шлагы әртүрлі химиялық құрамына қарамастан, бір-біріне ұқсас келеді, олар қараңғы, ұсақ түйірлі тау жыныстарын құрайды, оларда оливин, плагиоклаз және кварц минералдарының көрінетін кристалдары бар. Cinder Cone атауы 1927 жылы Америка Құрама Штаттарының географиялық атаулар жөніндегі кеңесімен ресми түрде бекітілді. 1930 жылдардың ортасында USGS вулканологы Р.Х. Финч Диллердің жұмысын жақсартуға тырысты. Cinder Cone-да жасалған басқа зерттеулерге сүйене отырып, Финч мынадай пікір білдірді: (1) кем дегенде бес жеке лава ағыны болған, бұл туралы жасалған қарапайым, тәжірибелік магниттік өлшемдер көрсеткен; (2) ең жас лава ағыны 1851 жылы пайда болған, Харкнестің (1875) тарихи "дәлелдерін" қабылдап, Диллердің сұхбаттары мен қорытындыларын назарға алмады; және (3) конустың кем дегенде екі күшті жарылысы болған. Осы болжамдар мен ағаш сақиналарының өлшемдерін пайдалана отырып, Финч Cinder Cone үшін шамамен 300 жылға созылған күрделі және толық жарылыс хронологиясын ұсынды. Бір ағаштың сақиналарын өлшегенде, оның екі рет баяу өскенін анықтады және екі жарылыс 1567 және 1666 жылдары болған деп болжады. Сондай-ақ, ол лаваның бес ағыны 1567, 1666, 1720, 1785 және 1851 жылдары құйылғанын қорытындылады.

Жаңа геологиялық зерттеулер

Финч 1937 жылы өз жұмысын жариялағаннан кейін Лассен аймағындағы жанартаулық қауіптерге қатысты көптеген қосымша зерттеулер жүргізілмеді. Дегенмен, 1980 жылы Вашингтондағы Сент-Хеленс тауының атқылауынан кейін жағдай өзгерді. Осының нәтижесінде USGS Каскад жотасындағы басқа да потенциалды белсенді жанартаулардың, соның ішінде Лассен жанартаулық ұлттық паркіндегілердің қауіптерін қайта бағалауды бастады. Сол кезден бері USGS ғалымдары Лассен аймағындағы жанартаулық қауіптерді жақсырақ түсіну үшін Ұлттық парктің қызметімен бірлесіп жұмыс істеп келеді. Осы жұмыстың бір бөлігі ретінде Cinder Cone тарихы қайта қарастырылды. Cinder Cone-ның көптеген ерекшеліктері 1870 жылдары Харкнес алғаш сипаттағаннан бері көп өзгерген жоқ, бірақ Финч өз қорытындыларын негізге алған барлық болжамдар қазір дұрыс емес екені дәлелденді. Жаңа далалық және зертханалық жұмыстардың нәтижесінде, сондай-ақ бұрынғы зерттеулерден алынған деректерді қайта қарастыру арқылы USGS ғалымдары Cinder Cone-дағы барлық атқылау тізбегінің біртұтас, үздіріліссіз оқиға екенін көрсетті. 1850 жылдары Солтүстік Калифорниядағы Жердің магнит өрісінің бағыты жақсы белгілі және Cinder Cone-дағы қалдық магниттеуден өзгеше болғандықтан, лава ағындары 1850 немесе 1851 жылдары болған жоқ. Сонымен қатар, Cinder Cone лава ағындарының ешқайсысынан тіркелген магниттік бағдарда ешқандай айқын айырмашылықтар байқалған жоқ, демек ағындар 50 жылдан кем уақыт ішінде құйылған болуы керек. Палеомагниттік деректер 1850 жылдарды Cinder Cone-ның жасы ретінде жоққа шығарса да, оның атқылауының нақты уақытын анықтамайды. Cinder Cone-ның атқылауынан қырылған ағаштардың үлгілеріндегі көміртек-14 деңгейін өлшеу арқылы USGS ғалымдары атқылаудың радиокөміртектік мерзімін 1630-1670 жылдар аралығында анықтады. Бұл дерек лава ағындарында сақталған қалдық магниттеумен де сәйкес келеді. Cinder Cone-дағы вулкандық шөгінділерді құраған атқылаулар тізбегі күрделі және толыққанды түсініксіз. Алайда, USGS ғалымдары жүргізген жаңа зерттеулер 1850 жылдардың басында болған атқылау туралы айтылған мәлімдемелерді жоққа шығарады және Диллердің (1891, 1893) 17 ғасырдың екінші жартысында Cinder Cone атқылаған деген тұжырымын растайды. Сондай-ақ, Финч (1937) ұсынған 1666 жылғы ағаш сақинасының күні оның "екінші" жарылыс атқылауына емес, Cinder Cone-дағы барлық атқылау тізбегіне қатысты болуы мүмкін екенін көрсетеді.