Кіріспе

Күн сәулесінің қарқындылығы немесе күн тұрақтысы

Күн тұрақтысы (КТ) – Күннен бір астрономиялық бірлік қашықтықтағы белгілі бір ауданға түсетін энергия мөлшерін өлшейтін шама. Нақтырақ айтқанда, бұл бірлік ауданына шағылысатын орташа күн электромагниттік сәулеленуінің (жалпы күн сәулеленуі) ағын тығыздығы. Ол Күннен бір астрономиялық бірлік қашықтықта (ау), сәулелерге перпендикуляр бетте өлшенеді (шамамен Күн мен Жер арасындағы қашықтық). Күн тұрақтысы – бүкіл электромагниттік спектрдегі сәулеленуді қамтиды. Спутник арқылы өлшегенде, күннің ең аз белсенділік кезеңінде (күннің 11 жылдық циклында күн дақтарының саны ең төменгі шегіне жеткенде) 1,361 киловаттқа тең (кВт/м2), ал күннің ең жоғары белсенділік кезеңінде шамамен 0,1%-ға артық (шамамен 1,362 кВт/м2) болып тіркеледі. Күн "тұрақтысы" – қазіргі заманғы CODATA ғылымының мағынасында физикалық тұрақты шама емес; яғни, ол физикада мүлдем өзгермейтін Планк тұрақтысы немесе жарық жылдамдығы сияқты емес. Күн тұрақтысы – өзгеретін мәннің орташа көрсеткіші. Соңғы 400 жылда ол 0,2%-дан кем өзгерген. Миллиард жыл бұрын бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен болған. Бұл тұрақты сәулелену қысымын есептеу үшін қолданылады, бұл күн желкеніне түсетін күшті анықтауға көмектеседі.

Есептеу

Күн сәулеленуі Жер атмосферасының үстіндегі спутниктермен өлшенеді, содан кейін кері квадрат заңы қолданылып, бір астрономиялық бірліктегі (ау) күн сәулеленуінің шамасын анықтап, осыған сәйкес күн тұрақтысы бағаланады. Шамамен орташа мән, толық мәліметтер үшін күннің өзгеруін қараңыз.

Тарихи өлшеулер

1838 жылы Клод Пуйе күннің тұрақтысын алғаш рет есептеп шығарды. Ол өзі жасаған өте қарапайым пиргелиометрді пайдаланып, қазіргі бағалауға жақын 1.228 кВт/м² мәнін алды. 1875 жылы Жюль Виолле Пуйе жұмысын жаңартып, Францияның Монблан тауынан алған өлшеулеріне негізделген 1.7 кВт/м² шамасында сәл жоғарырақ мән берді. 1884 жылы Сэмюэл Пирпонт Лэнгли Калифорниядағы Уитни тауынан күннің тұрақтысын бағалауға тырысты. Ол күнің әртүрлі уақытындағы өлшемдерді алып, атмосфераның сіңіру әсерін түзетуге ұмтылды. Дегенмен, ол ұсынған 2.903 кВт/м² соңғы мәні тым жоғары болды. 1902 және 1957 жылдар аралығында Чарльз Грили Аббот және басқалар түрлі биіктіктегі жерлерде өлшеулер жүргізіп, 1.322 мен 1.465 кВт/м² аралығында мәндер тапты. Аббот Лэнглидің түзетулерінің бірінің қате қолданылғанын көрсетті. Абботтың нәтижелері 1.89 мен 2.22 калория (1.318 – 1.548 кВт/м²) аралығында ауытқыды, бұл ауытқу Күнге, Жер атмосферасына емес, байланысты болғандай көрінді. 1954 жылы күннің тұрақтысы 2.00 кал/мин/см² ± 2% деп бағаланды. Қазіргі нәтижелер шамамен 2,5 пайызға төмен.

Күн сәулеленуі

Атмосфераның жоғарғы жағындағы нақты тікелей күн сәулесі бір жыл ішінде шамамен 6,9%-ға (қаңтардың басында 1,412 кВт/м²-ден шілде айының басында 1,321 кВт/м²-ге дейін) өзгереді, себебі Жердің Күнге дейінгі қашықтығы өзгеріп отырады, ал әдетте күннен күнге 0,1%-дан да аз ауытқу байқалады. Осылайша, бүкіл Жер үшін (көлденең қимасы 127 400 000 км² болатын) қуат 1,730 × 10¹⁷ Вт (немесе 173 000 терават) құрайды, бұл көрсеткіш ±3,5% (шамамен 6,9% жылдық диапазоның жартысы) шамасында өзгеруі мүмкін. Күн тұрақтысы ұзақ мерзімде өзгермейді (күннің өзгеруін қараңыз), бірақ бір жыл ішінде атмосфераның жоғарғы жағында өлшенген күн сәулеленуінен гөрі әлдеқайда аз өзгереді. Бұл себебі, күн тұрақтысы 1 астрономиялық бірлік (а.б.) қашықтықта есептеледі, ал күн сәулеленуі Жер орбитасының эксцентриктігіне тәуелді болады. Жердің Күнге дейінгі қашықтығы жыл бойы перигелийде 147,1 × 10⁶ км-ден афелийде 152,1 × 10⁶ км-ге дейін өзгереді. Сонымен қатар, Жер орбитасының ұзақ мерзімді (ондағаннан жүздеген мың жылдарға дейінгі) аздаған өзгерістері (Миланкович циклдары) күн сәулеленуі мен инсоляцияға (бірақ күн тұрақтысына емес) әсер етеді. Жерге түсетін сәулеленудің жалпы мөлшері Жердің көлденең қимасымен (π·RE²) анықталады, бірақ Жердің айналуы кезінде бұл энергия бүкіл беттік ауданына (4·π·RE²) таралады. Осылайша, сәулелердің түсу бұрышын және планетаның жартысының кез келген уақытта күн сәулесін қабылдамайтынын ескере отырып, келіп түсетін орташа күн сәулесі күн тұрақтысының төрттен бір бөлігіне тең (шамамен 340 Вт/м²). Жер бетіне жететін мөлшер (инсоляция ретінде) атмосферадағы сәулеленудің әлсіреуінен одан әрі азаяды, бұл көрсеткіш өзгеруі мүмкін. Кез келген сәтте Жер бетіндегі нақты бір жерге түсетін күн сәулесінің мөлшері атмосфераның жағдайына, сол жердің ендігіне және тәуліктің уақытына байланысты болады.

Көрініс көлемі

Күн тұрақтысы күннің электромагниттік сәулеленуінің барлық толқын ұзындығын қамтиды, көрінетін жарықты ғана емес (электромагниттік спектрді қараңыз). Ол Күннің көрінетін шамасымен тікелей байланысты, ол -26,8 шамасына тең. Күн тұрақтысы және Күннің шамасы – Күннің көзге көрінетін жарқылығын сипаттаудың екі тәсілі, алайда шама тек Күннің көру арқылы қабылданатын жарық шығысына негізделген.

Күннің жалпы сәулеленуі

Жердің Күннен көрінетін бұрыштық диаметрі шамамен 1/11,700 радиан (шамамен 18 доға секунді), демек Күннен көрінетін Жердің қатты бұрышы шамамен 1/175,000,000 стерадианды құрайды. Осыған байланысты, Күн Жерге түсетін сәулелену мөлшерінен шамамен 2,2 миллиард есе көп сәуле шығарады, яғни шамамен 3,846 × 1026 ватт.

Күн сәулеленуінің бұрынғы өзгеруі

1978 жылы күн сәулесін ғарыштан бақылау басталды. Осы өлшемдер күн тұрақтысының тұрақты емес екенін көрсетеді. Ол 11 жылдық күн дақтың циклымен өзгереді. Ескірек уақытқа қарай, соңғы 400 жылдағы күн дақтарын немесе 10 000 жыл бұрынғы космогендік радионуклидтерді пайдалана отырып, сәулеленуді қайта құруға сүйену қажет. Мұндай қайта құрулар күн сәулесінің нақты кезеңділіктермен өзгеретінін көрсетеді. Бұл циклдар: 11 жыл (Швабе), 88 жыл (Глейсберг циклы), 208 жыл (ДеВрис циклы) және 1000 жыл (Эдди циклы). Миллиардтаған жылдар бойы Күн біртіндеп кеңейіп, осының нәтижесінде үлкен бетінен көбірек энергия шығарады. Жер бетінде миллиардтаған жылдар бұрын сұйық судың болуының анық геологиялық дәлелдерін, Күннің жарқырауы қазіргі деңгейінің 70% құраған кезде қалай түсіндіруге болады деген шешілмеген мәселе – әлсіз жас Күн парадоксы деп аталады.

Атмосфералық жағдайларға байланысты өзгерістер

Күн энергиясының шамамен 75 пайызы ғана жер бетіне жетеді, тіпті бұлтсыз аспанда да атмосфера оның бір бөлігін шағылыстырып, сіңіріп алады. Жіңішке цирр бұлттары осы көрсеткішті 50 пайызға дейін, ал тығыз цирр бұлттары 40 пайызға дейін төмендетеді. Осылайша, күн тікелей жоғарыда болғанда жер бетіне жететін күн энергиясы цирр бұлттары болғанда 550 Вт/м²-ден, ал аспан ашық болғанда 1025 Вт/м²-ге дейін өзгеруі мүмкін.