Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Григориан күнтізбесінің онжылдығы (1800–1809)
Decade of the Gregorian calendar (1800–1809)
1800-ші жылдар (айтылуы "он сегіз жүз") – Григориан күнтізбесінің онжылдығы, ол 1800 жылдың 1 қаңтарында басталып, 1809 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. "Он сегіз жүз" термині 1800 жылдың 1 қаңтарынан 1899 жылдың 31 желтоқсанына дейінгі толық ғасырды да білдіруі мүмкін ("18" санымен басталатын жылдар), және ол 19-ғасырмен (1801–1900) шамалас. Бұл онжылдық – күрт өзгерістердің кезеңі болды. 18-ғасырдың соңына қарайғы үш онжылдықтың жетістіктері Өнеркәсіптік революцияны жаһандық қозғалысқа ұйтқызып, жаңадан дамыған технологиялармен қаруланған соғыстар Африка мен Азиядағы империалистік науқандарға түрткіс берді, сондай-ақ Латын Америкасындағы қарсылық қозғалысына әкеп соқты.
The 1800s (pronounced "eighteen hundreds") was a decade of the Gregorian calendar that began on 1 January 1800, and ended on 31 December 1809. The term "eighteen hundreds" could also mean the entire century from 1 January 1800 to 31 December 1899 (the years beginning with "18"), and is almost synonymous with the 19th century (1801–1900). The decade was a period of drastic change. The advancements of the previous three decades towards the end of the 18th century had propelled the Industrial Revolution into a global movement, with entire wars fought with the newly developed technologies – creating an impetus to imperialist campaigns across Africa and Asia, as well as the counter movement on Latin America later on.
Наполеон соғыстары
Еуропалық саяси кеңістік Наполеон соғыстарымен үстемдік құрды, бұл Наполеонның Бірінші француз империясына қарсы жарияланған қақтығыстар тізбегі және 1803 жылдан 1815 жылға дейін жалғасқан қарсы коалициялар арқылы еуропалық одақтастардың құрамын өзгертуге әкелді. 1789 жылғы Француз революциясының нәтижесінде туған соғыстардың жалғасы ретінде, олар еуропалық армияларды өзгертіп, бұрын-соңды болмаған масштабта өрбіді, негізінен заманауи жаппай әскерге алу жүйесінің қолданылуына байланысты. Француз билігі жылдам өсіп, онжылдықтың соңына қарай Еуропаның көп бөлігін бағындырды. Онжылдық қиын заманды әкелді. 1799 жылдың 9 қарашасында (18 Брумер) Наполеон француз үкіметін құлатып, оны Консулдықпен алмастырды, онда ол Бірінші консул болды. 1804 жылдың 2 желтоқсанында, сәтсіз қастандық әрекетінен кейін, ол өзін император деп жариялады. 1805 жылы Наполеон Ұлыбританияға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Ресей мен Австриямен (Үшінші коалиция) жаңадан құрылған одақ оны континентке назарын аударуға мәжбүр етті, сонымен бірге ағылшын арнасынан британдық флотты алшақтатуға әрекеттері сәтсіз аяқталып, 21 қазанда Трафальгар шайқасында француздардың шешуші жеңілісіне ұшырады (осы шайқаста британдық адмирал Горацио Нельсон қаза тапты), бұл Ұлыбританияға шабуыл жасау үмітіне нүкте қойды. 1805 жылдың 2 желтоқсанында Наполеон Аустерлицте сандық артықшылығы бар австро-ресейлік армияны жеңіп, Австрияны коалициядан шығуға мәжбүр етті (Прессбург шартын қараңыз) және Киелі Рим империясын таратып жіберді. 1806 жылы Төртінші коалиция құрылды, 14 қазанда Наполеон Пруссияны Йена-Ауэрштедт шайқасында жеңіп, Германия арқылы өтіп, 14 маусымда 1807 жылы Фридландта ресейліктерді жеңді. Тильзит шарты Еуропаны Франция мен Ресей арасында бөліп, Варшава Герцогтігін құрды. 1809 жылы болған Бесінші коалиция соғысы Австрия империясы мен Ұлыбританиядан құралған коалицияны француз империясымен және Бавариямен кездестірді. Франция мен Австрия арасындағы ірі шайқастар, негізгі қатысушылар, сәуірден шілдеге дейін Орталық Еуропаның көп бөлігінде өрбіді, олардың нәтижесінде жоғары деңгейдегі қаза болды. Еуропалық континенттегі ағымдағы Пиреней соғысына қатысқан Ұлыбритания австриялықтарға көмектесу үшін Голландияға тағы бір экспедицияны, Вальхерен науқанын жіберді, бірақ бұл әрекет жанжалдың нәтижесіне елеулі әсер етпеді. Баварияда және Дунай өзенінің бойындағы көптеген шайқастардан кейін, соғыс француздардың пайдасына аяқталды, шілде айының басында Ваграмдағы қанды шайқастың нәтижесінде Шёнбрунн шарты жасалды. Пиреней түбегіндегі шайқастар жалғасқанмен, Бесінші коалиция соғысы 1812 жылы Францияның Ресейге басып кіруіне дейін Еуропалық континенттегі соңғы ірі қақтығыс болды, ол Алтыншы коалицияны тудырды.
The European political landscape was dominated by the Napoleonic Wars, a series of conflicts declared against Napoleon's First French Empire and changing sets of European allies by opposing coalitions that ran from 1803 to 1815. As a continuation of the wars sparked by the French Revolution of 1789, they revolutionized European armies and played out on an unprecedented scale, mainly due to the application of modern mass conscription. French power rose quickly, conquering most of Europe by the end of the decade. The decade brought hard times. On 9 November 1799 (18 Brumaire), Napoleon overthrew the French government, replacing it with the Consulate, in which he was First Consul. On 2 December 1804, after a failed assassination plot, he crowned himself Emperor. In 1805, Napoleon planned to invade Britain, but a renewed British alliance with Russia and Austria (Third Coalition), forced him to turn his attention towards the continent, while at the same time failure to lure the superior British fleet away from the English Channel, ending in a decisive French defeat at the Battle of Trafalgar (in this battle, British Admiral Horatio Nelson was fatally wounded) on 21 October put an end to hopes of an invasion of Britain. On 2 December 1805, Napoleon defeated a numerically superior Austro Russian army at Austerlitz, forcing Austria's withdrawal from the coalition (see Treaty of Pressburg) and dissolving the Holy Roman Empire. In 1806, a Fourth Coalition was set up, on 14 October Napoleon defeated the Prussians at the Battle of Jena Auerstedt, marched through Germany and defeated the Russians on 14 June 1807 at Friedland. The Treaties of Tilsit divided Europe between France and Russia and created the Duchy of Warsaw. The War of the Fifth Coalition, fought in the year 1809, pitted a coalition of the Austrian Empire and the United Kingdom against the French Empire and Bavaria. Major engagements between France and Austria, the main participants, unfolded over much of Central Europe from April to July, with very high casualty rates. Britain, already involved on the European continent in the ongoing Peninsular War, sent another expedition, the Walcheren Campaign, to the Netherlands in order to relieve the Austrians, although this effort had little impact on the outcome of the conflict. After much campaigning in Bavaria and across the Danube valley, the war ended favorably for the French after the bloody struggle at Wagram in early July, resulting in the Treaty of Schönbrunn Although fighting in the Iberian Peninsula continued, the War of the Fifth Coalition was the last major conflict on the European continent until the French invasion of Russia in 1812 sparked the Sixth Coalition.
Басқа соғыс және саяси толқулар
Ақ лотос көтерілісінің соңы (1796–1804), Қытайдағы Цинь әулетіне қарсы жасалған көтеріліс. Ресей мен Осман империясы арасындағы орыс-түрік соғысының басталуы (1806–1812). Бірінші варвар соғысы (1801–1805) АҚШ пен Солтүстік Африканың варвар мемлекеттері арасында өтті. Квази соғыс 1800 жылы аяқталды. Екінші Англо-маратха соғысы (1803–1805) Маратха Пешуасы мен Маратха конфедерациясының Синдия, Бхонсле және Холкар сияқты кішігірім басшылары арасында болды. Бұл соғыс көтерілісші басшылардың күйреуіне және Маратха конфедерациясының тарауына әкелді. Фула соғысы (1804–1810) қазіргі Нигерия және Камерун аумағында болды. Бірінші серб көтерілісі (1804–1813) Сербияның 300 жылдан кейін алғаш рет өзін тәуелсіз мемлекет деп санағанын білдіреді. Гаити 1804 жылдың 1 қаңтарында Франциядан тәуелсіздік алды. Ирландиялық республикашыл, шешен және көтерілісші Роберт Эммет 23 шілдеде Ирландияның Дублин қаласында көтеріліс ұйымдастырды, бірақ көтеріліс басылып, Эммет тұтқындалды және 20 қыркүйекте өлім жазасына кесілді. Алайда, осы кезеңде құлдыққа қарсы қозғалыс күшейе бастады. Ұлыбритания 1807 жылы құл саудасын тыйым салған заң қабылдады (бірақ құлдық әлі де заңды болды). АҚШ 1808 жылы да осындай тыйым салды. Дегенмен, Наполеон 1802 жылдың 20 мамырындағы заңмен француз империясының құлдыққа салуға тыйым салуын жойды. 1800 жылдың 30 тамызында діни жиналыстардың сылтауымен Габриэль Проссер мен Джек Боулер Вирджиния штатының Ричмонд қаласында құлдар көтерілісін жоспарлады. Көтеріліс нашар ауа райына байланысты кейінге шегерілді және ақырында аты-жөні белгісіз екі құлдың сатқындық жасауы салдарынан сәтсіз аяқталды.
End of the White Lotus Rebellion (1796–1804), an uprising against the Qing Dynasty in China. Beginning of the Russo Turkish War (1806–1812) between Russia and the Ottoman Empire. The First Barbary War (1801–1805) is fought between the United States and the Barbary States of North Africa. End of the Quasi War (1800). The Second Anglo Maratha War (1803–1805) is fought between the Maratha Peshwa on one side and minor chieftains of the Maratha Confederacy Sindhia, Bhonsle and Holkar on the other resulting in a crushing defeat of the rebel chieftains and the breakup of the Maratha confederacy. The Fulani War (1804–1810) is fought in present day Nigeria and Cameroon. The First Serbian Uprising (1804−1813) marks the first time in 300 years Serbia perceives itself an independent state. Haiti gains independence from France on 1 January 1804. Irish Republican, orator, and rebel leader Robert Emmet leads a rebellion in Dublin, Ireland on 23 July 1803 but the rebellion is crushed and Emmet is captured and later executed on 20 September 1803. Still, the abolitionist movement began to gain ground in this period. Britain enacted the Slave Trade Act 1807, which barred the trade of slaves in Great Britain (though slavery was still legal). The United States enacted a similar ban in 1808. However, Napoleon revoked the French Empire's ban on slavery with the Law of 20 May 1802. On 30 August 1800, under the cloak of religious meetings, Gabriel Prosser and Jack Bowler planned a slave rebellion in Richmond, Virginia. The rebellion was postponed due to poor weather and was ultimately unsuccessful because of unnamed two slaves betraying the cause.
Басқа аванстар
1801 жылы Жакард тоқыма станогы ойлап табылды. 1801 жылы Иоганн Вильгельм Риттер ультракүлгін сәулелерді ашты. Әлемдік теңіз күштері байрақпен сигнал беру жүйесін біртіндеп қабылдай бастады. 1804 жылы морфин алғаш рет опийден бөліп алынды. Николас Апперт 1809 жылы консервілеу арқылы тағамды сақтау әдісін жасады. Джон Далтон 1803 жылы атомдық теориясын жариялады.
Invention of the Jacquard loom in 1801. Ultraviolet radiation is discovered by Johann Wilhelm Ritter in 1801. Flag semaphore is gradually adopted by various navies of the world. Morphine is isolated from opium for the first time in 1804. Nicolas Appert develops a method to preserve food by means of canning in 1809. John Dalton publishes his atomic theory 1803.
Мәдениет
Келесі онжылдықта романтизм дәуірінің басталуымен ағарту дәуірі аяқталды.
The end of the Enlightenment following the beginning of the Romantic era in the next decade.
Музыка
Людвиг ван Бетховеннің №1 симфониясы 1800 жылы Венада тұңғыш рет орындалды. Бахтың жалғыз скрипкаға арналған сонаталары мен партиталары 1802 жылы Боте және Бок баспасында жарияланды. Людвиг ван Бетховеннің №3 "Эроика" симфониясы 1804 жылы аяқталды. Людвиг ван Бетховеннің "Фиделио" операсы 1805 жылы аяқталды. Людвиг ван Бетховеннің төртінші фортепиано концерті мен скрипка концерті 1806 жылы аяқталды. Гаспар Спонтинидің "Ла Вестале" операсы 1807 жылы аяқталды. Бетховен 1808 жылы 5-ші симфониясын және "Пасторальды" 6-шы симфониясын аяқтады.
Ludwig van Beethoven's Symphony No. 1 premiers in Vienna in 1800. Bach's Sonatas and partitas for solo violin are published by Bote and Bock in 1802. Symphony No. 3 'Eroica' by Ludwig van Beethoven is completed in 1804. Fidelio by Ludwig van Beethoven is completed in 1805. Fourth Piano Concerto and Violin Concerto by Ludwig van Beethoven are completed in 1806. La Vestale by Gaspare Spontini is completed in 1807. Beethoven completes both his 5th Symphony and 6th Symphony "Pastoral" in 1808.
Мода
Осы кезеңде еуропалық және еуропалық мәдениетке ұсқан елдерде брокат, кружево, парик және ұнтақ сияқты бұрынғы 18-ғасырдың киімдерінен гөрі, қарапайым немесе бейресми стильдер толық жеңіске жетті. Әйелдер киімінің сәндік үлгілері Империя силуэтіне негізделген – көйлектер кеуденің астындағы денеге жақын тігілген, ал төменгі бөлігі еркін түсетін. Неоклассикалық талғамға ұқсас, қысқа белді көйлектер жұмсақ, ағын киетін еді. Көбінесе олар грек және рим мүсіндеріндегі киімдер сияқты оңай жуатын және түсетін ақ түсті, жұқа муслин матадан жасалған. Ешбір артықшылықты әйел бас киім – шапан немесе кәлпақсыз үйден шықпайтын. Ескі стильдегі бас киім, қытай кәлпағы, шығыс үлгісіндегі тюрбан және таулық шлемдер танымал болды. Ал кәлпақтардың басына және шеттеріне қауырсын мен ленталар сияқты әртүрлі әшекейлер қойылды. Шындығында, сол кездегі әйелдер бас киімдерін жиі әшекейлеп, ескі әшекейлерін жаңа безендірулермен ауыстыратын. 1800–1809 жылдары Еуропадағы ерлер сәнінде дендизмнің шары болды, Бо Бруммелдің үлгісімен. Осы кезеңде егде жастағы ерлер, әскери шенеуніктер және адвокаттар мен дәрігерлер сияқты консервативті мамандық иелері парик пен ұнтақты сақтап қалды, бірақ жас сәнгерлер шаштарын қысқа бұйралап, көбінесе ұзын сақалмен киді. Бұл кезеңде ресми сарай киімдерінен басқа, ерлер киімінен кружево, кестелеу және басқа да әшекейлер толығымен алынып тасталды. Оның орнына, кесу және тігіс сапаның көрсеткіші ретінде маңыздырақ болды.
Fashion in this period in European and European influenced countries saw the final triumph of undress or informal styles over the brocades, lace, periwig, and powder of the earlier eighteenth century. Fashionable women's clothing styles were based on the Empire silhouette — dresses were closely fitted to the torso just under the bust, falling loosely below. Inspired by neoclassical tastes, the short waisted gowns sported soft, flowing skirts and were often made of white, almost transparent muslin, which was easily washed and draped loosely like the garments on Greek and Roman statues. No respectable woman would leave the house without a hat or bonnet. The antique head dress, or Queen Mary coif, Chinese hat, Oriental inspired turban, and Highland helmet were popular. As for bonnets, their crowns and brims were adorned with increasingly elaborate ornamentations, such as feathers and ribbons. In fact, ladies of the day embellished their hats frequently, replacing old decorations with new trims or feathers. 1800–1809 was the height of dandyism in men's fashion in Europe, following the example of Beau Brummell. Older men, military officers, and those in conservative professions such as lawyers and physicians retained their wigs and powder into this period, but younger men of fashion wore their hair in short curls, often with long sideburns. This period saw the final abandonment of lace, embroidery, and other embellishment from serious men's clothing outside of formalized court dress. Instead, cut and tailoring became much more important as an indicator of quality.
Басқа
10 қараша 1809 – Бернерс-стрит әдемілдігі: Теодор Хук Лондонның Бернерс-стрит 54 нөмірлі үйіне ондаған адамды шақыруға жетеді.
10 November 1809 – Berners Street hoax: Theodore Hook manages to attract dozens of people to 54 Berners Street in London.