Кіріспе
1807-1813 жылдар аралығында Вестфалия королі Жером Наполеон Бонапарт (15 қараша 1784 жылы туған, 24 маусым 1860 жылы қайтыс болған) – Наполеон I-нің кіші інісі және 1807-1813 жылдар аралығында Вестфалия королі болып, Жером Наполеон I (неміс тіліндегі формальды атауы – Hieronymus Napoleon) ретінде таққа отырды. 1816 жылдан бастап ол Монфор князі титулын алды. 1848 жылдан кейін, оның жүрегіндегі інісі Луи Наполеон Екінші Француз Республикасының президенті болғаннан кейін, ол бірнеше ресми лауазымдарда қызмет етті, соның ішінде 1850 жылдан бастап Франция маршалы және 1852 жылы Сенат президенті болды. Ол Наполеонның бауырларының ішінде Бонапарт әулетінің қайта орналасуын көруге жеткен жалғыз адам болды. Тарихшы Оуэн Коннелли оның қаржылық, әскери және әкімшілік жетістіктерін атап, оның Наполеон үшін адал, пайдалы және әскери жағынан құнды актив болғанын айтады. Басқалары, соның ішінде тарихшы Хелен Жан Берн, оның әскери сәтсіздіктерін көрсетті, оның ішінде француз теңіз флотындағы сәтсіз мансабы, ол Батыс Үндістандағы инцидентке байланысты Ұлыбританиямен соғысқа дейін жетіп келді, және оның жеке мүддесіне берілгендігі, Наполеонның жорығына күткендей әскери қолдау көрсетпегендіктен Ресейге басып кірген кезде ондаған мың адамның өліміне әкелді. Сонымен қатар, оның ысырапқорлығы жеке және ұлттық қаржылық апаттарға әкелді, оның үлкен қарыздары бірнеше рет отбасы мүшелері – Наполеон, анасы және оның алғашқы екі қайын атасы, сондай-ақ Вестфалия қазынасы есебінен төленді. Жалпы, көптеген тарихшылар оның Наполеонның бауырларының ең сәтсіз болғанына келіседі.
Jérôme Napoléon Bonaparte (born Girolamo Buonaparte; 15 November 1784 – 24 June 1860) was the youngest brother of Napoleon I and reigned as Jerome Napoleon I (formally Hieronymus Napoleon in German), King of Westphalia, between 1807 and 1813. From 1816 onward, he bore the title of Prince of Montfort. After 1848, when his nephew, Louis Napoleon, became President of the Second French Republic, he served in several official roles, including Marshal of France from 1850 onward, and President of the Senate in 1852. He was the only one of Napoleon's siblings who lived long enough to see the Bonaparte restoration. Historian Owen Connelly points to his financial, military, and administrative successes and concludes he was a loyal, useful, and soldierly asset to Napoleon. Others, including historian Helen Jean Burn, have demonstrated his military failures, including a dismal career in the French navy that nearly escalated into war with Britain over an incident in the West Indies and his selfish concerns that led to the deaths of tens of thousands during the Russian invasion when he failed to provide military support as Napoleon had counted upon for his campaign; further, his addiction to spending led to both personal and national financial disasters, with his large personal debts repeatedly paid by family members including Napoleon, his mother, and both of his first two fathers in law, and the treasury of Westphalia emptied. In general, most historians agree that he was the most unsuccessful of Napoleon's brothers.
Ерте өмір
Жером Корсиканың Аяччо қаласында дүниеге келді. Ол Карло Бонапарт пен оның әйелі Летиция Рамолиноның сегізінші және соңғы тірі баласы (және бесінші тірі ұлы) болды. Оның ағалары: Жозеф Бонапарт, Наполеон Бонапарт, Люсьен Бонапарт, Элиза Бонапарт, Луи Бонапарт, Полина Бонапарт және Каролина Бонапарт. Ол католик колледжінде және Париждегі Ирланд колледжінде оқыды, содан кейін 1800 жылдың қаңтарында француз теңіз флотына қосылды. Наполеон оны Батыс Үндістандағы француз фрегатының басқарушысы етіп тағайындады. Британдық кемені кездейсоқ атып, екі ел арасындағы қақтығысты күшейтуі мүмкін болған жағдайдан қашып, және ағасының ашуынан қорқып, ол «Мистер Альберт» деген атпен Солтүстік Америкаға қашып кетті. Ол онда көптеген қарыздар жинады және кем дегенде бір әйелдің ар-намысын қиратқаны үшін дуэльге шақырылуға жақын болды. Ескі теңізші досы Балтиморда АҚШ-тағы ең әдемі әйелдер бар екенін мақтап айтқаннан кейін, ол сол қалаға (1803 жылдың шілдесінде) барды, онда Балтимордың ең әдемі әйелі саналатын Элизабет Паттерсонмен танысты. 1803 жылдың 24 желтоқсанында, Рождество қарсаңында, он тоғыз жасар Жером он сегіз жастағы Элизабет Паттерсонға (1785–1879) үйленді. Той келіннің әкесінің қалауына қарсы болды; Уильям Паттерсон бұрын Жеромның әйелдерге құмарлығы, оның үлкен қарыздары және некені АҚШ-та сәнді өмір сүру үшін пайдалану жоспары туралы ескертетін анонимді хат алған еді, содан кейін Франциядағы отбасына оралуға дейін. Жеромның ағасы Наполеон бұл одаққа қатты ашуланды, өйткені ол бауырларын Еуропаның патшалық отбасыларына үйлендіріп, неке арқылы Бонапарт әулетін кеңейткісі келді. Ол Римдегі Папа Пий VII-ді некені жоюға көндіре алмады, сондықтан 1804 жылы император болғаннан кейін ол мемлекеттік мәселе ретінде некені өзінен-өзі жойды (1805 жылдың 11 наурызындағы француз императорлық жарлығымен). Ол кезде Жером Элизабетпен бірге Еуропаға бара жатқан еді. Олар бейтарап Португалияға қонды, ал Жером ағасын некені мойындауға көндіру үшін Италияға аттанды. Элизабет баласын француз жерінде дүниеге келтіруді үміттене отырып, Амстердамға қонуға тырысты, бірақ император кемеге портқа кіруге тыйым салды. Элизабет Англияға кетіп, 1805 жылы Лондонда Жером Наполеон Бонапартты (1805–1870) дүниеге әкелді. Жером ұлын жиырма жыл бойы көрмеді. Император ажырасу туралы жарлығын Рим католиктерінің және (кейін) француз мемлекеттік ажырасу рәсімдерімен жалғастырды. Жером императордың талаптарына бағынып, некені жойды; оның орнына ол француз теңіз флотының адмиралы (1805 жылдың мамырынан бастап Генуя эскадрильясына қолбасшылық етті), армияның генералы, Вестфалия королі және императорлық ханзада болды, ал Наполеон оған ханшайыммен некелесуге әрекеттенді. Элизабет ұлымен бірге Америкаға жалғыз оралды; ол енді Жероммен сөйлеспеді. Жеромге ұлы мен қаржысын жоғалтудан қорқып, Элизабет 1815 жылы Мэриленд штатының Бас Ассамблеясының арнайы жарлығы мен актісі бойынша Жеромнан ажырасқаны жарияланды.
Вестфалия патшасы
Наполеон өзінің бауырласын Вестфалия патшасы етіп тағайындады, бұл қысқа ғұмырлы патшалық (1807–13), Германияның солтүстік-батысындағы бірнеше мемлекеттер мен княздықтардан құрылды. Бұл мемлекеттер бұрын Киелі Рим империясының құрамында болған және енді Наполеон оларды Рейн конфедерациясына біріктірді. Наполеонның Вестфалия патшалығының астанасы Кассель (содан кейін Кассель) қаласы болды. Жером, Елизаветадан ажырамас бұрын, Наполеонның келісімімен Вюртемберг королі Фридрих I-нің қызы, Вюртемберг ханшайымы Катаринаға үйленді. Неміс ханшайымына үйлену жас француз патшасының әулеттік беделін арттыру мақсатында жасалды. Жером мен Катарина Кассельге келгенде, сарайлар тоналғанын көрді. Сондықтан олар Париждің жетекші өндірушілерінен сәнді жиһаз бен қымбат күміс заттар жасауға тапсырыс берді. Жергілікті шеберлер осы француз үлгілеріне ден қойып, оларды үлгі етіп алды. Патша өзінің астанасын сәулеттік тұрғыдан қайта жаңартуды жоспарлады, ал сарай театры іске асырылған аз ғана жобалардың қатарында болды. Жером оны Лео фон Кленце жобалап, бұрын "Вильгельмшёе" деп аталған жазғы резиденцияның жанына салды. Бұл резиденция "Наполеоншёе" деп өзгертілді. Өзінің билік дәрежесін көрсету және өзінің мақтанышын қанағаттандыру үшін Жером өзінің және әйелі, патшайым Катаринаның әсем портреттерін жасады. Басқа суреттер оның әскери ерліктерін бейнелеу үшін салынды, Францияның ең көрнекті суретшілері оның қызметіне алынды. Оның бейсалық шығындары жалғасып, қазынадан қаржыны алып, жаңа патшалықты қарызға баттырды. Бұл қаржыға немқұрайлы қараушылық өмір бойына созылды. Вестфалия патшалығы үлгілі мемлекет ретінде Наполеонның басқа неміс мемлекеттеріне үлгі болуы тиіс еді. Ол Германия топырағында алғашқы конституция мен парламентке ие болды (1848 жылғы Франкфурттағы парламенттер, заң шығарушы органдар, рейхстагтар, бундесраттар т.б. ондаған жылдар бұрын). Жером Парижден империя стилін әкеліп, жаңа мемлекетке заманауи, өкілдік көрініс берді. Осылайша, кішкентай патшалыққа 1648 жылы отыз жылдық соғысты аяқтаған Вестфалия келісімінен бері көбірек назар аударылды. Король Жеромның осы күш-жігерінің арқасында Кассельде мәдени өрлеу басталды. Алайда Жеромның қымбат тұратын әдеттері Наполеонның наразылығына түсірді және оның патшалығын банкротқа ұшыратты. Оның сарайының шығындары Наполеонның сарайымен (ол әлдеқайда үлкен және маңызды аймақты басқарған) салыстыруға келді, ал Наполеон Жеромды қаржылық жағынан қолдаудан бас тартты. 1812 жылы Жером Минскіге қарай аттанған Grande Armée корпусының басшылығына тағайындалды. Жером "салтанатты түрде" саяхаттауға талап етті. Наполеон оны осы үшін сөккен, сарайын және сән-салтанатын қалдырып кетуге бұйрық берді. Мир шайқасынан кейін (1812) Жером Мир қамалын басып алды. Наполеонның бұйрығына наразылық білдіріп, Жером өзінің бүкіл сарайымен Вестфалияға қайтып келді. Нәтижесінде, Ресейге басып кіру кезінде ондаған мың адамның өмірі құрбан болды. Келесі қыста Ресейдегі жеңілістен кейін Жером Наполеоннан әйеліне Парижге баруға рұқсат беруді өтінді, одақтас әскерлердің алға жылжуынан қорқып. Екінші рет келгенде Наполеон рұқсат берді. Жером 1813 жылы қысқа уақытқа әскерге қайта оралды, өйткені оның патшалығына 1813 жылғы неміс науқаны кезінде шығыстан одақтас пруссиялық және орыс әскерлері қауіп төндірді. Ол олардың азаттық жолын кесу үшін шағын күштерді басқарды. Жау жасағымен болған қақтығыстан кейін ол өз әскерімен бірге батыстағы француз армиясынан көмек күтіп, лагерь құрды. Алайда, күшейтулер келгенге дейін одақтастардың негізгі күші астананы, Кассельді азат етті. Вестфалия патшалығы таратылды, Жеромның патшалық билігі аяқталды. Содан кейін ол Францияға бұрынғы ханышасы, әйеліне қосылды. Наполеонның 1815 жылы Жетінші коалиция соғысындағы соңғы жеңілісінен кейін одақтастар бұрынғы Вестфалия аумақтарын және қалған неміс мемлекеттерін Австрия басшылығымен неміс конфедерациясына біріктірді.
Жүз күн
Жүз күндік соғыс кезінде Наполеон Жеромды генерал Оноре Шарль Рейльдің басқаруындағы II корпустың 6-шы дивизиясына қолбасшы етіп тағайындады. Ватерлоо шайқасында Жеромның дивизиясы Хугумонға бастапқы шабуыл жасауға тиіс болды. Айтуынша, Наполеон Веллингтон герцогінің қосалқы күштерін шайқасқа тартуды көздеген. Мақсаты қандай болғанымен, Жеромға шабуылды кеңейтуге рұқсат берілді, нәтижесінде оның дивизиясы Веллингтонның орталық бөлігін айтарлықтай әлсіретусіз, Хогумонды басып алуға толыққанды белсенділік танытты, басқа да мүмкін орналасуларға назар бөлмеді. Бұл оқиға оның көптеген әскери сәтсіздіктерінің қатарына қосылды.
Кейінгі жылдар
Катарина Жеромның әйелдерге құмарлығын білгенімен, күйеуіне адал болды. Олардың екі ұлы болды: принц Жером Наполеон Шарль Бонапарт (1814–1847) және принц Наполеон Бонапарт (1822–1891), сондай-ақ «Принц Наполеон» немесе «Плон Плон» деп аталды. Олардың екінші баласы – қыз, принцесса Матильда Бонапарт, Наполеон III-нің Екінші француз империясы кезінде және одан кейін көрнекті қонақүй иесі болды. Патшалығы таратылғаннан кейін Жеромға 1816 жылдың шілдесінде қайын атасы, Вюртемберг патшасы Фридрих I «Монфорттың ханзадасы» (французша: prince de Montfort) атағын берді. Бұрын, 1814 жылы король Фридрих Жером мен оның әйелі елден кетуге мәжбүр еткен. Сүргін кезінде олар АҚШ-қа (оны екінші рет) сапарлады. Кейін Жером Францияға оралып, «Жүз күн» кезінде империяны қайта орнату әрекетіне қатысу үшін Наполеонға қосылды. Соңынан Жером Италияға көшіп, үшінші әйелі Джустина Пекори Суарезге үйленді. Ол итальян маркизі Луиджи Бартолини Балделлидің жесірі және оның екінші некесіндегі сүйіктісі болды. 1848 жылы оның жүрегіндегі інісі, принц Луи Наполеон, Екінші француз Республикасының президенті болды. Жером Париздегі Наполеонның жерленген жері болған Лес-Инвалидтердің губернаторы тағайындалды, бұл лауазым оның қарыздары мен бұрынғы басшылық тәжірибесіндегі сәтсіздіктерге байланысты аз жұмыс үшін үлкен жалақы алып берді. Луи Наполеон Наполеон III императоры болғаннан кейін Жером Наполеон Евгений, Император ханзадасы дүниеге келгенге дейін қайта құрылған императорлық таққа мұрагер ретінде мойындалды. Жером 1850 жылы Франция маршалы атанды, 1852 жылы Сенаттың президенті болды (Француз Республикасы парламентінің жоғарғы палатасы, Ұлттық Ассамблеяның төменгі палатасымен салыстырғанда) және «Француз ханзадасы» атағын алды. Жером Бонапарт 1860 жылдың 24 маусымында Францияның Вильгеніс қаласында (қазіргі Эссон департаментіндегі Масси) қайтыс болды. Ол Лес-Инвалидтерге жерленді. Оның немересі, Чарльз Джозеф Бонапарт (Жером «Бо» Наполеон Бонапарттың ұлы, 1805–1870), Президент Теодор Рузвельт әкімшілігінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің хатшысы және АҚШ Бас прокуроры болды, 1901–1909 жылдары Жоғарғы Сотта 500-ден астам рет сөз сөйледі. 1908 жылы ол 38 жылдық Әділет министрлігінің құрамында Тергеу бюросын құрды. Бюро директоры Дж. Эдгар Гувер басшылығымен өсіп, 1935 жылы Федералдық тергеу бюросы (ФБР) болып қайта аталды. Тағы бір немересі Жером Наполеон Бонапарт II (1829–1893) болды. 1850-ші жылдардың басында ол Вест-Пойнттағы АҚШ Әскери академиясын бітіріп, АҚШ армиясының офицері болып тағайындалды және Техастағы американдық оңтүстік-батыс шекарасында атқыштар полкінде қызмет етті. Ақырында ол қызметтен кетіп, екінші француз империясында өзінің туысы император Наполеон III-нің әскеріне қосылды. Жером Бонапарттың заңды емес балаларының арасында баронша Дженни фон Густдет, Джероме Катарина Рабе фон Паппенхайм (1811–1890) туған. Ол неміс социалисті және феминисті жазушысы Лили Браунның әжесі болды.
Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте
1923 жылы шыққан "Кішкентай Наполеон" атты неміс комедиялық фильмі оның өміріне шала-шала негізделген. Оны Пол Хайдеман сомдады. Hornblower телесериалында оның рөлін британдық актер Дэвид Биркин ойнады. Соңғы эпизодта ("Duty") Жером мен Элизабет ("Бетси") енгізіледі. Ашық қайықта қалып қойған күйде, оларды капитан Хорнбловердің кемесі құтқарады; Жером зиянсыз швейцариялық азамат болып көрінеді, бірақ Хорнбловер оны таниды. Көптеген дипломатиялық амалдардан кейін британ үкіметі Жеромнің саяси маңызы жоқ деген шешімге келеді, соның салдарынан оған Францияға қайтуға рұқсат беріледі, ал Элизабетті өтіп бара жатқан американдық кемеге мінгізеді. Жером мен Бетсидің некесі 2013 жылы Рут Халл Чатлиеннің "Амбициоздық мадам Бонапарт" атты тарихи романында бейнеленген. 1936 жылы түсірілген "Жүректер бөлініп кетті" фильмінде Джером рөлін Дик Пауэлл ойнады. Элизабет Паттерсон рөлін Марион Дэвис сомдады, ал Наполеон рөлінде Клод Рейнс болды.