Кіріспе

Поштаны әуе көлігімен тасымалдау қызметі – поштаны тасымалдау қызметі, онда жолдың кем дегенде бір бөлігі әуе көлігімен жүзеге асырылады. Әуе поштасы әдетте қарапайым поштадан жылдамырақ келеді және оны жіберу құны жоғарырақ болады. Кейбір бағыттарға, мысалы, шетелге хат жіберу үшін әуе поштасы – жалғыз мүмкіндік болуы мүмкін, егер хаттың кемемен келуіне кеткен уақытты күтуге болмаса, бұл кейде бірнеше аптаға созылуы мүмкін. 1929 жылы Лондон қаласында өткен Халықаралық почта одағының конгресінде әуе поштасы үшін жан-жақты ережелер қабылданды. Халықаралық почта одағының ресми тілі француз тілі болғандықтан, әлемдік әуе поштасы әдетте "Par avion" деп белгіленеді, яғни "ұшақпен" деген мағынаны білдіреді. Өмірге келген алғашқы жарты ғасырында поштаны ұшақпен тасымалдау көбінесе қарапайым поштадан бөлек қызмет ретінде (әуе поштасы) жіктеліп сатылатын. Бүгінде пошта қызметтері көбінесе транзиттік уақытқа қарай жіктеліп сатылады, ал көліктің түрі (құрлық, теңіз, әуе) динамикалық түрде интермодальдық комбинациялар арқылы анықталады. Сондықтан тіпті "қарапайым" пошта да жолының бір бөлігін ұшақпен жүзеге асыруы мүмкін. Мұндай "әуе жылдамдығымен жіберілген" пошта, өзінің таңбасы, бағасы және қызмет көрсету басымдығы бойынша әдеттегі әуе поштасынан ерекшеленеді.

Ертедегі әуе поштасы

Хатты әуе арқылы жеткізудің нақты мысалдары, әуе поштасының жалпы қолжетімді, тұрақты қызмет ретінде енгізілгеніне дейін көп бұрын болған. Көгершіндерді хат жіберу үшін ұзақ жылдар бойы пайдаланғанмен (бұл көгершін поштасы деп аталады), әуе көлігімен тасымалданатын алғашқы хат 1785 жылдың 7 қаңтарында Дуверден Францияға, Кале маңына ыстық ауа шарымен ұшырылды. Оны Жан-Пьер Бланшар мен Джон Джеффрис басқарды. Хатты американдық лоялист Уильям Франклин өзінің ұлы Уильям Темпл Франклинге жазған, ол әкесі Бенджамин Франклинмен бірге Парижде дипломатиялық міндеттерді орындап жүрген. Солтүстік Америкадағы әуе шарымен жасалған алғашқы ұшу 1793 жылдың 9 қаңтарында Филадельфиядан Нью-Джерси штатының Дептфорд қаласына бағытталды. Осы ұшу кезінде Жан-Пьер Бланшар Джордж Вашингтонның жеке хатын алып, шары қай жерге қонса, сол жердің иесіне жеткізуге міндеттелді. Бұл АҚШ-та әуе поштасын жеткізудің алғашқы жағдайы болды. АҚШ-та әуе поштасын ресми түрде алғаш рет жеткізу 19 тамыз, 1859 жылы болды. Джон Уайз Индиана штатының Лафайет қаласынан Нью-Йоркке бағытталған шарда ұшты. Ауа райының қолайсыздығы салдарынан ол Индиана штатының Кроуфордсвилл қаласының жанына қонуға мәжбүр болды, ал хат соңғы пунктіне пойызбен жеткізілді. 1959 жылы АҚШ пошта қызметі осы оқиғаға арналған 7 центтік марка шығарды. Франко-прусс соғысы (1870) кезінде Париж мен Метцтен де пошта шарымен тасымалданды, олар осы қалаларды қоршап тұрған неміс әскерлерінің үстінен өтіп кетті. 1877 жылы Теннесси штатының Нэшвилл қаласында да пошта шарымен тасымалданды.

Ұшақтың таныстырылуы

1903 жылдан бастап ұшақтардың пайда болуы оларды пошта тасымалдауға пайдалануға қызығушылық тудырды. 1911 жылдың 17 ақпанында Фред Уайзман Петалума мен Санта-Роза, Калифорния арасында үш хат алып, ресми емес әуе почта рейсін жүргізді. Әлемдегі алғашқы ресми әуе почта рейсі келесі күні Британдық Үндістанның Агра және Оуд провинцияларында өткен үлкен көрмеде орын алды. Авиациялық көрмені ұйымдастырушы сэр Уолтер Уиндхам көрмені жарнамалау және қайырымдылыққа ақша жинау мақсатында Үндістанның пошта бас директорынан әуе почта қызметін жүргізуге рұқсат алды. Аймақтан жиналған пошта қасиетті Троица шіркеуінде жинақталды, ал алғашқы әуе почта рейсін Анри Пеке жүзеге асырды. Ол Аллахабадтан Бомбей-Калкутта теміржолының Найни станциясына дейін 6500 хатты ұшырды – бұл станция көрмеге ең жақын орналасқан. Хаттарда "Бірінші әуе почтасы, У.П. Көрмесі, Аллахабад. 1911 жыл" деген ресми мөр басылды. Қолданылған ұшақ – Humber Sommer бипланы, ол 13 минутта саяхатын аяқтады. Америкадағы алғашқы ресми әуе почтасын жеткізуді 1911 жылдың 23 қыркүйегінде АҚШ Пошта департаментінің басшылығымен ұшқыш Эрл Овингтон жүзеге асырды. Австралиядағы алғашқы ресми әуе почтасын француз ұшқышы Морис Гийо тасымалдады. 1914 жылдың 16-18 шілдесінде ол өзінің Blériot XI ұшағымен Мельбурннен Сиднейге 584 миль (940 км) қашықтықты ұшып, 1785 арнайы басылған пошта карточкаларын, сондай-ақ Липтон шайын және лимон шырынын алып барды. Ол кезде бұл әлемдегі ең ұзақ әуе рейсі болды.

Жоспарлы рейстер

Әлемдегі алғашқы әуе поштасы қызметі 1911 жылдың 9 қыркүйегінде Ұлыбританияда, Лондонның солтүстік бөлігіндегі Хендон қалашығы мен Беркширдегі Виндзордағы Бас пошта шеберінің кеңсесі арасында король Георг V-нің тәж кию тойының құрметіне және Сэр Уолтер Виндхэмнің ұсынысымен іске қосылды. Қызмет дерлік бір айға созылды, 16 рейсте 35 сөмке пошта тасымалданды. Ұшақты Густав Хамель сияқты төрт ұшқыш басқарды, ол өзінің Blériot ұшағымен алғашқы рейсті жүргізіп, Хендон мен Виндзор арасындағы 21 мильді 18 минутта ұшты. Қызмет нашар ауа-райының салдарынан туындаған үнемі және ауыр кешігулерге байланысты тоқтатылды. Соғысқа дейін Германия, Франция және Жапония сияқты басқа елдерде де ұқсас қызметтер мерзімімен жүргізілді, онда 1912 жылы әуе поштасы қысқа ғана уақытқа енгізілді, бірақ олар да ұқсас практикалық қиындықтарға тап болды. Соғыс кезіндегі технологиялық жаңарулар ұшақтардың қашықтығын, жылдамдығын және жүк көтеру қабілетін арттырды, соның нәтижесінде соғыс аяқталғаннан кейін алғашқы практикалық әуе поштасы қызметі іске асырылды. Мысалы, АҚШ-тағы алғашқы тұрақты әуе поштасы қызметі 1918 жылдың 15 мамырында басталды. Вашингтон (Колумбия округі) мен Нью-Йорк қалалары арасындағы, орталықтағы Филадельфия (Пенсильвания штаты) арқылы өтетін бұл бағытты авиацияның алғашқы кәсіпкері Огастус Пост жоспарлаған. Бұл қызметке арналған алаң Батыс Потомак паркінде тақтамен белгіленген. 1925 жылы АҚШ поштасы белгіленген нүктелер арасында әуе поштасын тасымалдауға келісімшарттар жасады. 1931 жылға қарай ішкі әуе тасымалының кірісінің 85% әуе поштасынан түсті. Германияда 1920-1930 жылдары дирижабльдер әуе поштасын тасымалдау үшін кеңінен қолданылды, бұл Zeppelin поштасы немесе дирижабль поштасы деп аталды. Неміс Zeppelin дирижабльдері осы рөлде ерекше көзге түсті, көптеген елдер Zeppelin поштасында пайдалануға арналған арнайы маркалар шығарды. 1928 жылы Невил Шуттың "Бұл өте жеңілтек" атты кітабы – автордың авиацияға деген терең қызығушылығы мен біліміне негізделген роман – осы пионерлік кезеңнің атмосферасын сақтай отырып, тәжірибелі ұшқыштың монологын қамтиды: «Біз Париж бағытында, Хаунслоудан Ле Буржеге дейін ұшып, мүмкіндігінше өтетінбіз. Кейін Кройдонға көштік. Біз көп талқыланған әуе поштасын тасымалдадық. Бұл машиналар жолаушылар болсын болмасын, ұшуға тиіс дегенді білдіреді. Ауа райы нашарлаған жағдайда рейстің жойылуы ұшқыштың қалауына байланысты болды; ұшқыштар ең қиын жағдайларда ұшуға құштар еді. Сандерсон осылайша Дуаинвиллде қаза тапты. Оның машинасында Парижден келген туристердің отбасыларына қызығушылық үшін жіберген бірнеше сурет карточкасы ғана болды. Міне, сол әуе поштасы еді. Жолаушылар да, басқа да ештеңе де жоқ, тек пошта ғана».

Халықаралық қызметтер

Соғыстан кейін Корольдік инженерлер (Пошта бөлімі) және Корольдік әуе күштері Фолкстоун (Кент) және Германияның Кёльн қалалары арасындағы алғашқы халықаралық әуе поштасын іске қосты. Қызмет 1918 жылдың желтоқсанынан 1919 жылдың ортасына дейін жұмыс істеді; оның мақсаты Германияда орналасқан Ұлыбритания армиясының әскерлерін жылдам поштамен қамтамасыз ету болды. (толық ақпарат алу үшін British Forces Post Office сайтына қараңыз) 1920 жылдары Корольдік әуе күштері Таяу Шығыс арқылы әуе бағыттарын дамытуды жалғастырды. 1918 жылдың 25 желтоқсанында Latécoère Airlines (кейіннен танымал Aéropostale) әуе поштасы алғашқы азаматтық халықаралық әуе пошта қызметі болып табылды, пошта Францияның Тулуза қаласынан Испанияның Барселона қаласына жеткізілді. Екі айдан кейін, 1919 жылдың 19 ақпанында, әуе поштасы Марокконың Касабланка қаласына дейін кеңейтілді, осылайша Latécoère Airlines алғашқы трансконтинентальдық әуе поштасы болып танылды. Әуе компаниясымен ресми түрде құрылған алғашқы әуе пошта қызметі 1920 жылдың 19 қазанында Оңтүстік Америкадағы Колумбияда болды. Scadta, елдің алғашқы әуе компаниясы, поштаны бағытына жеткізу үшін өзендер арқылы ұшты. Австралияның алғашқы әуе поштасы шарты Норман (кейіннен сэр) Брирлидің Батыс Австралия әуе компаниясына (WAA) берілді. Алғашқы әуе пошта 1921 жылдың 5 желтоқсанында Батыс Австралиядағы Джерральтон мен Дерби қалалары арасында тасымалданды.

Филателия

Осы кезде марка жинау қалыптасқан хобби болғандықтан, коллекционерлер әуе почтасының жаңалықтарын тығыз қадағалап, әртүрлі бағыттардағы алғашқы рейстер туралы ақпарат алуға және сол рейстерге хаттар жіберуге күш салды. Шенеуніктер көбінесе конверттерге арнайы мөрлер қойды, ал көп жағдайда ұшқыштар да оларға қол қойды. Әуе почтасы үшін арнайы шығарылған алғашқы маркаларды Италия 1917 жылы шығарды, олар тәжірибелік рейстерде қолданылды; олар жылдам жеткізу маркаларына қосымша басылып шығарылды. Австрия да 1918 жылдың наурыз айында әуе почтасы үшін маркаларды көптеп басып шығарды, ал көп ұзамай 1918 жылдың мамыр айында АҚШ әуе почтасы үшін тұрақты марканы шығарды.

Ауа жылдамдығымен

Пошта қызметі кейде қалыпты хаттарды әуемен тасымалдауға шешім қабылдауы мүмкін, мысалы, басқа көлік түрлері қолжетімсіз болған жағдайда. Мұндай хаттарды конвертін қарап анықтау мүмкін емес, және олар "әуе поштасы" деп есептелмейді. Әдетте, әуе поштасы кепілдік берілген және белгілі бір кесте бойынша жүзеге асырылатын рейстермен жіберіледі де, бірінші болып жетеді, ал жеделдетілген әуе поштасы кепілдіксіз, жай ғана қолжетімді рейсті күтеді және әдеттегі әуе поштасынан кейін жетеді.

Аттар

Әуе поштасымен жіберілген хатты аэрограмма, аэрограмма, әуе хат немесе жай ғана әуе поштасы деп атауға болады. Дегенмен, аэрограмма және аэрограмма өзінің конверті болатын әуе поштасы хатының нақты түрін де білдіре алады; аэрограмма туралы көріңіз. Аэрограмма сияқты әуе хаттарының кейбір түрлері салмақты азайту үшін басқа материалдарды қоса беруге тыйым салады. Хатты әуемен жіберу туралы шешім конверттегі қолмен жазылған жазба арқылы, "әуе поштасы" деп аталатын арнайы этикеткалар (француз және қазақ тілінде "air mail" деген сөздері бар көк желімшақтар) немесе арнайы белгіленген конверттер арқылы білдіріледі. Арнайы әуе поштасы маркалары да болуы мүмкін, немесе талап етілуі мүмкін; ережелер әртүрлі елдерде әртүрлі. Әуе поштасын зерттеу аэрофилателия деп аталады.