Мысыр ұлттық идеясы: Фараондық және неофараондық

Кіріспе

Мысыр ұлтшыл идеологиясы

Фараонизм 1920-1930 жылдары Мысырда кең таралған идеология болды. Мысыр ұлтшылдығының бір түрі ретінде, ол ежелгі Мысырдың рөлін баса назардайып, ежелгі заманнан бері Мысыр ұлттық сабақтастығының бар екенін дәлелдеді, сондай-ақ отаршылдыққа қарсы сезімді қамтыды. Фараонизмнің ең белгілі жақтасы – Таха Хусейн. 1940 жылдарға қарай бұл қозғалыс әлсіреп, көптеген мысырлықтардың көңілінен шықпады, оның орнына панарабизм мен исламизм үстемдік таба бастады. Дегенмен, 2020 жылдан бастап, халық пен мемлекет тарапынан қолдау көрсетіліп, идеологияның жаңаруы – неофараонизм пайда болды.

Орта ғасырларда ежелгі Мысыр өркениетінің ескерткіштері кейде джахилия (“барбарлық надандық”) дәуірінің қалдықтары ретінде жойылды. Бұл қиратудың көп бөлігі 13 және 14 ғасырларда, Мысырда су тасқыны, ашаршылық және оба эпидемиясы болған кезде орын алды, соның салдарынан кейбір адамдар Алланың мысырлықтарды осы джахилия дәуірінің жәдігерлерінің сақталуы үшін жазалап отыр деген сенімге келді. 1378 жылға дейін, мұсылман шаруаларының түнде Сфинкс алдында құрбандық шалып, Сфинкске сөйлеу қабілетін беретін дұғалар оқығаны хабарланды, бұл суфи қасиеттісінің Сфинкске шабуыл жасауына себеп болды. Сол сияқты, Мұхаммед Әли еуропалықтардың ежелгі Мысыр ескерткіштерін алып кетуіне көз жұмып, итальяндық Джованни Баттиста Белцони сияқтылардың түрлі орындарды тонауына мүмкіндік берді, ал Каирдегі дипломатиялық лауазым тонау мүмкіндіктеріне байланысты өте ізделісті болды. Мұхаммед Әлидің шенеуніктерінің бірі Рифа’а әл-Тахтави 1836 жылы оны Мысырдағы ескерткіштерді тонауды тоқтату және Мысыр қазыналарын көрсету үшін мұражай құруға көндірді, оларды Еуропаға алып кетуге жол бермеді. Тахтави 1868 жылы ежелгі Мысыр тарихын жариялады, ол археологтардың жаңалықтары мен иероглифтерді түсіндіруді пайдаланды, бұл ежелгі Мысыр мұрасының қазіргі Мысырда ұлттық мақтаныш символы ретінде алғаш рет қолданылған кезі болды. Фараонизм Мысырды ерекше географиялық және саяси бірлік ретінде көрсетті, оның тамыры шамамен б.з.д. 3100 жылы Жоғарғы және Төменгі Мысырдың бірігуіне дейін жетеді, сондай-ақ Мысырды Таяу Шығысқа қарағанда Еуропаға жақын деп сипаттады. Ежелгі Мысырдың өткеніне назар аудару Мысырдың ерекшелігінің символы ретінде пайдаланылды, бұл араб және исламдық жекелеген мәдениеттерді жоюға бағытталған және Мысырды Таяу Шығыс елі емес, Еуропалық ел ретінде көрсетуді мақсат еткен. 1930 жылдардың соңында Мысырдағы араб ұлтшылдығының қалыптасу кезеңі болды, бұл көбінесе сириялық, палестиналық және ливандық зиялылардың күш-жігеріне байланысты. Дегенмен, 1945 жылы Каирде штаб-пәтері орналасқан Араб мемлекеттері лигасы құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Оксфорд университетінің тарихшысы Х.С. Дейтон былай деп жазды:

During the Middle Ages, the monuments of the ancient Egyptian civilization were sometimes destroyed as remnants of a time of jahiliyyah ("barbarous ignorance"). The majority of the destruction of the ruins occurred in the 13th and 14th centuries, a time of floods, famines and plagues in Egypt, leading some people to believe that Allah was punishing the Egyptians for the continued existence of these relics of a time of jahiliyyah. As late as 1378, it was reported that nominally Muslim peasants would go burn incense at night in front of the Sphinx while uttering prayers which were said to empower the Sphinx to speak, which led a Sufi holy man to attack the Sphinx. Likewise, Mohammad Ali had a permissive attitude towards Europeans taking ancient Egyptian relics with them, allowing much plundering of various sites such as by the Italian Giovanni Battista Belzoni while a diplomatic posting in Cairo was highly sought after owing to opportunities for looting. One of Mohammad Ali's officials, Rifa'a al Tahtawi, persuaded him in 1836 to embark on preserving Egypt's heritage by ending the plundering of sites in Egypt and to create a museum to display Egypt's treasures instead of letting them be taken to Europe. Tahtawi later published a history of ancient Egypt in 1868, which took advantage of the discoveries of archaeologists and the deciphering of the hieroglyphs, which marked the first time that the heritage of ancient Egypt was used as a symbol of national pride in modern Egypt. Pharaonism celebrated Egypt as a distinct geographic and political unit whose origins went back to the unification of Upper and Lower Egypt in about 3100 BC, and which presented Egypt as more closely linked to Europe rather than to the Middle East. The focus on the ancient Egyptian past was used as a symbol of Egyptian distinctiveness, which was used to down play Arab and Islamic identities, and was intended to brand Egypt as a European rather than a Near Eastern nation. The later 1930s would become a formative period for Arab nationalism in Egypt, in large part due to efforts by Syrian/Palestinian/Lebanese intellectuals. Nevertheless, a year after the establishment of the League of Arab States in 1945, to be headquartered in Cairo, Oxford University historian H. S. Deighton was still writing:

Мысырдың ең көрнекті ұлтшылы және панарабизмді сынағандардың бірі – 20 ғасырдың Мысырдың ең танымал жазушысы Таха Хусейн. Ол араб бірлігіне қарсылығын және Мысыр ұлтшылдығына сенімін бірнеше рет білдірді. 1933 жылы "Каукаб әл-Шарк" журналында жарияланған ең танымал мақалаларының бірінде ол былай деп жазды:

1940 жылдарға дейін Мысыр аумақтық, мысырлық ұлтшылдықты көбірек қолдады және пан-араб идеологиясынан алшақ болды. Мысырлықтар көбінесе өзін арабтар деп санамады, сондықтан Мысыр ұлтшыл көшбасшысы Саад Заглул 1918 жылы Версальде араб делегаттарымен кездескенде, олардың мемлекеттік тәуелсіздік үшін күресінің байланысы жоқ екенін мәлімдеді, Мысыр мәселесі араб мәселесі емес, мысырлық мәселе екенін айтты. 1924 жылдың ақпан айында Заглул, қазір Мысыр премьер-министрі, Ховард Картер басқарған британдық археологиялық экспедициясынан патша Тутанхамонның қабірінен табылған барлық қазынаны Мысырға тиесілі деп, Картердің оларды Ұлыбританияға алып кетуіне кедергі келтіру үшін тартып алды. Заглул бұл әрекетін "ұлттың құқықтары мен қадір-қасиетін қорғау – үкіметтің міндеті" деп негіздеді. Алайда, Тутанхамон қазыналарына қатысты оқиға Заглулдың 1922 жылдың ақпанында ғана Мысыр тәуелсіздігін алғанына қарсы, Картер мен оның командасына қарсы Мысырлықтарға қарсы асқақ әрекет жасауының нәтижесі болды. 1933 жылы ұлтшыл және фашистік "Жас Мысыр" қоғамын құрған Ахмет Хусейн 1928 жылы Патшалар аңғарында саяхаттағаннан кейін Мысыр ұлтшылдығына қызығушылық танытқанын айтты, бұл оған Мысыр бір кезде ұлы болған болса, оны қайтадан ұлы етуге болады деген сенімді сыйлады. "Жас Мысыр" қоғамы ежелгі Мысырдың өткенін мақтан тұтты, ол партия митингтерінде жиі айтылды, сондай-ақ Мысырдың түрік және черкес аристократиясына сілтеме жасап, Мысырдың "түрік немесе черкес қанды емес, фараондық қанды көшбасшыға" ие болуын талап етті. "Фараонизм" ислами фундаменталистердің негізін қалаушы және басшысы Хасан әл-Банна тарапынан джахилия (“барбарлық надандық”) дәуірін мақтан ету ретінде айыпталды, бұл ислам терминінде исламнан бұрынғы кезеңді білдіреді. Банна Мысырдың тек үлкен ислами умманың ("қоғамның") бөлігі болуы керек екенін және Мысырдың қалған ислами әлемінен ерекшеленуіне бағытталған кез келген әрекет Алланың қалауына қарсы келеді деп мәлімдеді. Алайда, 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін мысырлықтардың арабтыққа байланыстылығы күдік тудырды. Мыңдаған мысырлықтар қаза тапты және ел панараби саясатына көңілі тоқты. Насердің ізбасары Анвар әл-Садат, мемлекеттік саясаты мен Израильмен бейбіт келісім арқылы Мысырдың бағытын қайта жаңғыртты, тек Мысыр мен мысырлықтар ғана оның жауапкершілігінде екенін нақты айтты. "Араб", "арабтық" және "араб бірлігі" терминдері, жаңа ресми атаудан басқа, көзге түспеді. (Сондай-ақ, Либералдық дәуір және Республика бөлімдеріне қараңыз.) Садат фараонизмді тек халықаралық тұтыну үшін пайдаланды, мысалы, 1974 жылы патша Рамзес II-нің мумиясын Парижге қалпына келтіруге жіберген кезде; ол француздықтардан патша Рамзестің мәйіті француз топырағына тигенде мемлекет басшысына лайық 21 зеңбірекпен салют беруді талап етті. Садаттың билігінде фараонизм ішкі салада ынталандырылмады, ол Мысыр мұражайындағы мумиялар бөлмесін мұсылман сезімдерін ренжіткені үшін жапты, бірақ жеке өмірінде Садат "ежелгі патшалар көрерлік емес" деп айтқан, бұл ежелгі өткенге деген белгілі бір құрметті көрсетеді. Азақтар бұл пікірге қарсы шықты, мысалы, "Араб елдері мысырлықтарды жек көреді" деген пікірді білдірді, тіпті Израильмен бірігу араб ұлтшылдығынан гөрі мүмкін болар сіңірді, себебі олар ізраильдіктер мысырлықтарға құрметпен қарар деп сенді. Танымал жазушы Осама Анвар Оқаша, Мысыр туған Гарвард университетінің профессоры Лейла Ахмед, Парламент депутаты Сузи Грейс, сондай-ақ түрлі жергілікті топтар мен зиялылар. Бұл түсінік басқа контексттерде де көрінеді, мысалы, Нил ДеРозаның "Жозефтің тұқымы" романында египеттік кейіпкер "египеттіктер арабтар емес және ешқашан болмайды" деп мәлімдейді.

It has been argued that until the 1940s, Egypt was more in favour of territorial, Egyptian nationalism and distant from the pan Arab ideology. Egyptians generally did not identify themselves as Arabs, and it is revealing that when the Egyptian nationalist leader Saad Zaghlul met the Arab delegates at Versailles in 1918, he insisted that their struggles for statehood were not connected, claiming that the problem of Egypt was an Egyptian problem and not an Arab one. In February 1924 Zaghloul, now prime minister of Egypt, had all of the treasures found in the tomb of King Tutankhamun seized from the British archaeological team led by Howard Carter under the grounds that the treasures belonged to Egypt and to prevent Carter from taking them to Britain as he wanted. Zaghloul justified the seizure under the grounds that "it is the duty of the government to defend the rights and dignity of the nation". However, the case of Tutankhamun's treasures were merely an opportunistic move by Zaghlul at asserting Egyptian independence, which had only been gained in February 1922, against Carter and his team, who were viewed as acting arrogantly towards the Egyptians. Ahmed Hussein who founded the nationalistic and fascistic Young Egypt Society in 1933 stated that he became interested in Egyptian nationalism after a scouting trip through the Valley of the Kings in 1928, which inspired him with the belief that if Egypt was great once, then it could be great again. The Young Egypt Society glorified the ancient Egyptian past, which was regularly mentioned in party rallies, and in reference to Egypt's Turco Circassian aristocracy demanded that Egypt have "a leader of action, who is not of Turkish or Circassian blood, but of Pharanoic blood". "Pharaonism" was condemned by Hassan al Banna, the founder and Supreme Guide of the fundamentalist Muslim Brotherhood, as glorifying a period of jahiliyyah ("barbarous ignorance"), which is the Islamic term for the pre Islamic past. Banna insisted that Egypt could only be part of the wider Islamic ummah ("community") and that any effort to mark Egyptian distinctiveness from the rest of Islamic world was going against the will of Allah. The Egyptians' attachment to Arabism, however, was particularly questioned after the 1967 Six Day War. Thousands of Egyptians had lost their lives and the country became disillusioned with Pan Arab politics. Nasser's successor Anwar Al Sadat, both through public policy and his peace initiative with Israel, revived an uncontested Egyptian orientation, unequivocally asserting that only Egypt and Egyptians were his responsibility. The terms "Arab," "Arabism," and "Arab unity," save for the new official name, became conspicuously absent. (See also Liberal age and Republic sections.) Sadat only engaged in Pharaonism for international consumption, as when he arranged for the mummy of King Ramses the Great to go to Paris for restoration work in 1974; he insisted the French provide an honor guard at Charles de Gaulle airport to fire a 21 gun salute as befitting a head of state when the coffin containing King Ramses' corpse touched French soil. Domestically, Pharaonism was discouraged under Sadat, who closed the mummy room in the Egyptian Museum for offending Muslim sensibilities, though in private Sadat was said to remark that "Egyptian kings are not be made a spectacle of" suggesting a degree of respect for the ancient past. a growing minority reject this, Another felt that, "Arab countries hate Egyptians", and that unity with Israel may even be more of a possibility than Arab nationalism, because he believes that Israelis would at least respect Egyptians. popular writer Osama Anwar Okasha, Egyptian born Harvard University Professor Leila Ahmed, Member of Parliament Suzie Greiss, in addition to different local groups and intellectuals. This understanding is also expressed in other contexts, such as Neil DeRosa's novel Joseph's Seed in his depiction of an Egyptian character "who declares that Egyptians are not Arabs and never will be."

Араб ұлтшылдығының сыншылары

Мысырлық сыншылар араб ұлтшылдығы Мысырдың мәдениетінің бір ғана жағын басымдыққа қойып, жергілікті мысырлық ұлттық сананы жоюға және/немесе екінші орынға ықпал еткенін айтады. Бұл пікірлер мен мысыр мемлекетіндегі ұжымдық таным көздері Каирдегі зерттеу жұмыстарын жүргізген тіл білімі антропологының сөздерінде бейнеленген:

Коптар

Көптеген копт зиялылары фараонизмнің бір түрін ұстанады, ол копт мәдениетінің көп бөлігі христиандыққа дейінгі ежелгі Египет мәдениетінен шыққандығын айтады. Бұл копттарға Мысыр тарихы мен мәдениетінде терең тамырларға ие екенін көрсетеді. Дегенмен, кейбір батыс ғалымдары фараонизмді кейінірек пайда болған құбылыс деп қарастырады, оның негізінен шығыстанудың әсерімен қалыптасқандығын айтады және оның негізділігіне күмән тудырады.

Фараонизмнің интеграциялық идеология ретінде проблемалары

Канадалық археолог Майкл Вуд фараонизмнің халықты біріктіретін идеология ретінде басты мәселесі – египеттіктердің көпшілігі үшін тым алыс кезеңді дәріптеу, сондай-ақ араб тілінде сөйлейтін мұсылман көпшілігі үшін ортақ тіл, мәдениет немесе әліпби сияқты сабақтастықтың көзге көрінетін белгілерінің болмауы екенін айтты. Вудтың сөзіне қарағанда, ежелгі Египеттің «құл мемлекеті» болғаны туралы кең таралған сенім археологтар мен тарихшылар тарапынан күмәнданып қарастырылған, бірақ ислам және батыс елдеріндегі бұл танымал бейне осы кезеңмен сәйкестенуді қиындатады. Араб тілінде «тафарана» етістігі «фараондық түрде әрекет ету» деп аударылады. Вуд тіпті ежелгі Египеттің сақталған қираған орындары – негізінен «құрымдар, сарайлар және храмдар, өлімге құмар, аристократиялық, пұтқа табынушылық қоғамның қалдықтары» – «құл мемлекеті» туралы танымал бейнені растайды, ал «шетелдік ғалымдар жасаған Египет тарихының күрделі үлгілері назардан тыс қалды» деп жазды. Вуд Египет пен Мексика арасындағы басты айырмашылық – мексикалықтардың мезоамерикалық өркениеттердің элементтерін – мысалы, Ольмектер, Майялар және Мексика (Ацтектер) – қоса алуы және оларды 1519-1521 жылдардағы испан жаулап алуымен үзілген, ал 1821 жылы тәуелсіздікпен қайта жалғасқан ұлттық сабақтастықтың бөлігі ретінде қарастыруы, ал египеттіктер фараондық символдарды «ондай символдар исламға қарсы немесе исламдық емес» деген айыптауларға ашық қалдырмай пайдалана алмайды. Тағы бір мәселе – XIX ғасыр мен XX ғасырдың бірінші жартысындағы ежелгі Египеттегі археологиялық жұмыстардың барлығын шетелдік археологтар жүргізгені, олар египеттіктерді осы кезеңді зерттеуден ынталандырмады. Батыс археологтары ежелгі Египетті зерттеуді қазіргі Египетпен байланыстырмады; тіпті «египтология» термині қазіргі Египет емес, Римге дейінгі Египетті зерттеуге қатысты. XIX ғасырда египеттіктер ежелгі египеттіктердің ұрпақтары емес деп санайтын түрлі нәсілдік теориялар жасалды, немесе басқаша айтқанда, ежелгі Египет тарихы нәсілдік жағынан жоғары басқыншылардың жаулап алуларымен және нәсілдік жағынан төменгі жергілікті халықпен араласудан туындаған жаңару циклы болды. Мұндай теориялардың мақсаты Батыстың ежелгі Египеттің «нағыз мұрагері» екенін дәлелдеу болды, ал оның халқы қазіргі египеттіктермен байланысы жоқ «артық батыстықтар» ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, копт тілі ежелгі египет тілінен шыққандықтан, XIX ғасырдан бастап көптеген копттар фараонизммен қосылып, мұсылман көпшілігінен «таза» египеттіктер екендерін көрсетуге тырысты. Ұлттық бірегейлікті құру мақсатында азшылықты көпшіліктен артықшылыққа ие ету үшін пайдаланылатын идеология мәселе тудырады, және жалпы алғанда, мұсылмандар мен копттарды қамтитын египеттік ұлттық бірегейлікті құруға бағытталған күш-жігерлер қазіргі Египетте мемлекет пен халық тарапынан да байқалады. Египет президенті Абдель Фаттах әл-Сисидің билігі ежелгі Египет эстетикасын ашық қабылдады. 2020 жылы Тахрир алаңында 90 тонналық обелиск орнатылды. 2021 жылы мумиялар мен басқа да жәдігерлерді Ұлы Египет мұражайына жеткізу бойынша түрлі сәнді шерулер ұйымдастырылды. 2023 жылы Netflix-тің «Африка ханышалары» сериалында Клеопатраның қара африкалық ретінде бейнеленгеніне байланысты Египетте халықтың ашуы туды. Адель Джеймс египеттіктерден әлеуметтік желілер арқылы қорлау пікірлерін көптеп алды. Бұл наразылық #مصر للمصريين (Египет египеттіктер үшін) хэштегі арқылы білдірілді. Жас египеттіктер өздерінің суреттерін онлайн режимінде патшалар, патшайымдар немесе ежелгі Египеттің қарапайым тұлғаларының суреттерімен салыстырып, қазіргі египеттіктер мен олардың ежелгі әріптестерінің арасындағы физикалық ұқсастықты көрсетуге тырысып, ұлттық сабақтастықты нығайтуға тырысты. Египет үкіметі де бұл дауға қатысты пікір білдірді, Туризм және көнеліктер министрлігі сериал «Египет тарихын бұрмалаған» деп мәлімдеді. Египет Туризм және көнеліктер министрлігі арқылы Археологияның Жоғарғы Кеңесінің Бас хатшысы бұл мәселе бойынша мәлімдеме жасап, Клеопатра патшайымының «ақ терілі және грек ерекшеліктері бар» екенін мәлімдеді, бұл исламизм мен панарабизмнен бас тартып, ерекше египеттік болмысты насихаттауға бағытталған. Бір қызығы, неофараонизмге қарсы исламисттардың кеңінен тараған қарсылығы әлі байқалған жоқ.

The Canadian archaeologist Michael Wood argued that one of the principal problems of Pharaonism as an integrating ideology for the population is that it glorifies a period in time too remote for most Egyptians, and moreover, one that lacks visible signs of continuity for the Arabic speaking Muslim majority, such as a common language, culture, or alphabet. Wood noted that the popular belief that ancient Egypt was a "slave state" has been questioned by archaeologists and historians, but this popular image held in both the Islamic and the Western nations of a "slave state" makes identification with this period problematic. In Arabic, the verb tafarana, meaning to act tyrannically, literally translates as "acting Pharaohically". Wood wrote that even the surviving ruins of ancient Egypt, consisting mostly of "tombs, palaces and temples, the relics of a death obsessed, aristocratic, pagan society," seem to confirm the popular image of a "slave state," while the "more sophisticated models of Egyptian history, developed mainly by foreign scholars, remain ignored". Wood wrote that a principal difference between Egypt and Mexico is that Mexicans can and do incorporate elements from Mesoamerican civilizations like the Olmecs, the Maya, and the Mexica (Aztecs), which are seen as part of a national continuity interrupted by the Spanish conquest of 1519–1521 and resumed with independence in 1821, whereas it is impossible for Egyptians to use pharaonic symbols "without being left open to the charges that such symbols were non Islamic or anti Islamic". Another problem was posed by the way in which almost all of the archaeological work on ancient Egypt in the 19th century and the first half of the 20th century was done by foreign archaeologists who discouraged Egyptians from studying the period. Western archaeologists tended to see the study of ancient Egypt as having nothing to do with modern Egypt; even the very term Egyptology refers to the study of pre Roman Egypt, not modern Egypt. In the 19th century, various racial theories were devised to claim that the Egyptians were not the descendants of the ancient Egyptians, or alternatively, the history of ancient Egypt was a cycle of renewal caused by the conquests of racially superior invaders and decline caused by miscegenation with the racially inferior native population. The purpose of such theories was to assert the West was the "true heirs" of ancient Egypt, whose people were viewed as "honorary Westerners" with no connection to modern Egyptians. Moreover, since the Coptic language is descended from the ancient Egyptian language, starting in the 19th century a number of Copts have identified with Pharaonism as a way of emphasizing that they are "purer" Egyptians than the Muslim majority. For the purpose of building a national identity, an ideology that can be used to privilege a minority as being more authentic Egyptian than the majority presents problems, and generally, efforts to build an Egyptian national identity that embraces both Muslims and Copts have turned to the more recent periods of the past has been noted in today's Egypt, coming from both the state and the people. The Egyptian government under president Abdel Fattah el Sisi has openly embraced the ancient Egyptian aesthetic. In 2020, a 90 ton obelisk depicting the pharaoh Ramses II was erected in Tahrir Square. Throughout 2021, various extravagant parades were organized around the transportation of mummies and other artifacts to the Grand Egyptian Museum. Similar spectacles, including musical performances in the ancient Egyptian language,

In 2023, there was mass public anger in Egypt over the depiction of Cleopatra as a black African in the Netflix docudrama series African Queens. The actress in question, Adele James, received a wave of abusive comments from Egyptians over social media. The backlash was represented through the use of the hashtag #مصر للمصريين (Egypt for the Egyptians). Young Egyptians shared photos online depicting their own faces juxtaposed against those of kings, queens or everyday figures from ancient Egypt, intending to show the physical similarities between modern Egyptians and their ancient counterparts, asserting a national continuity. The Egyptian government also commented on the controversy, with the Ministry of Tourism and Antiquities stating that the series represented a "falsification of Egyptian history." The Secretary General of the Supreme Council of Archeology through the Egyptian Ministry of Tourism and Antiquities released a statement on the issue, claiming that Queen Cleopatra was "light skinned and (had) Hellenic features." which moves away from Islamism and pan Arabism towards the promotion of a special Egyptian identity. Curiously, no widespread Islamist backlash towards Neo Pharaonism has been observed yet.