Кіріспе

Экватория – Оңтүстік Суданның ең оңтүстік аймағы, Ақ Нілдің жоғарғы ағысы және Оңтүстік Судан мен Уганда арасындағы шекара бойымен орналасқан. Оңтүстік Суданның ұлттық астанасы және ең ірі қаласы Джуба Экваторияда орналасқан. Бастапқыда Англо-Мысыр Суданының провинциясы болған Экватория, сонымен қатар қазіргі Уганданың солтүстік бөлігінің көп бөлігін, оның ішінде Альберт көлін және Батыс Нілді де қамтыды. Бұл Африка ішінде үлгілі мемлекет құруға бағытталған идеалистік әрекет болды, бірақ ол ешқашан оқшауланған бекеттердегі бірнеше авантюристтер мен сарбаздардан аспады. Экваторияны 1870 жылы Сэмюэл Бейкер құрды. 1874 жылы Чарльз Джордж Гордон губернатор болып тағайындалды, ал 1878 жылы оның орнына Эмин-паша келді. 1889 жылы Махдишілік көтеріліс Экваторияның Мысырдың аванпосты ретіндегі мәртебесін тоқтатты. Кейінірек британдық губернаторлардың қатарында Мартин Уиллоуби Парр болды. Экваториядағы маңызды қалаларға Ладо, Гондокоро, Дуфиле және Ваделай кірді. Экваторияның соңғы екі бұрынғы аймағы – Альберт көлі мен Батыс Ніл қазір Угандада орналасқан. Англо-Мысыр билігі тұсында Экваторияның көп бөлігі Суданның алғашқы сегіз провинциясының біріне айналды. 1948 жылы Бахр-эль-Газал аймағы Экваториядан бөлінді. 1976 жылы Экватория Шығыс және Батыс Экватория провинцияларына бөлінді. Бұл аймақ Бірінші және Екінші Судандық азаматтық соғыстар кезінде, сондай-ақ Суданда орналасқан Угандаға қарсы көтерілісшілер, мысалы, Иеміздің қарсылық армиясы және Батыс Ніл жағалауы майданы сияқты зорлық-зомбылықтан зардап шекті.

Адамдар

Экватория халқы дәстүрлі түрде көптеген этникалық топтарға жататын шаруалар немесе көшпелілер болып табылады. Олар Буди, Эзо, Джуба, Каджо-Кеджи, Капоэта, Магви, Мариди, Лайния, Мундри, Терекека, Томбура, Торит, Ямбио және Йеи аудандарында тұрады. Экваторияда төмендегі этнолингвистикалық топтар қоныстанған. Үлкен Экваторияның үш штатын келесі тайпалар мекендейді: Ачоли, Авукая, Бака, Баланда, Бари, Дидинга, Каква, Келико, Куку, Ланго, Локоя, Нарим, Лопит, Луггвара, Лулубо, Мади, Макарака немесе Адио, Мору, Мундари, Мунду, Нянгвара, Отухо, Пари, Пжолу, Тенет, Топоса және Азанде. Бари, Пжолу, Куку, Каква, Мундари және Нянгвара сияқты кейбір тайпалар бір тілде сөйлейді, бірақ олардың айтылуы, сондай-ақ кейбір сөздер мен атаулары әртүрлі; Келико, Мору және Мади тайпаларына да осы қағида қолданылады.

Мәдениет

Көп жылдық азамат соғысының салдарынан, Экватория мәдениеті Экваториямен көршілес елдердің және экваториандықтарды қабылдаған елдердің күшті ықпалында. Көптеген экваториандықтар Эфиопияға, Кенияға, Угандаға, Конго Демократиялық Республикасына, Орталық Африка Республикасына, Суданға, АҚШ-қа, Канадаға, Ұлыбританияға, Австралияға және Еуропаға қашып кетті, онда олар жергілікті тұрғындармен араласып, олардың тілдерін мен мәдениетін үйренді. Елде қалғандардың көпшілігі немесе Судан мен Египетке солтүстікке кеткендер араб мәдениетін кеңінен сіңіріп алды. Көптеген экваториандықтар жер аударылу мен диаспора кезінде де өз мәдениетінің негізгі қағидаларын сақтап қалды. Дәстүр бойынша мәдениетке жоғары құрмет көрсетіледі және әркімнің тегі мен диалектін білуге ерекше мән беріледі. Экваторияда кеңінен қолданылатын тілдер – жуба арабшасы/араб тілі және ағылшын тілі, ал лингала және суахили тілдері елдің Шығыс Африка елдерімен қарым-қатынасын жақсарту мақсатында халыққа таныстырылуда. Экваториялық музыканттардың көпшілігі ағылшын, лингала, суахили, жуба арабшасы (араб креол тілі), өз тілдері немесе диалектілерін, немесе олардың барлығын қолданады. Көптеген әртістер афро-бит, R&B және зук стилінде ән айтады. Динамик өзінің регги музыкасымен танымал.

Ерте тарих

XIX ғасырда Мысыр Суданды бақылап, Нил өзеніндегі мүдделерін нығайту үшін Экватория провинциясын құрды. Мысыр билігі 1870 жылы Экваторияны құру үшін британдық зерттеуші Сэмуэль Бейкерді таңдады. Бейкерге Ақ Ніл бойында және Оңтүстік Судандағы Ақ Нілдің шығыс жағалауында орналасқан Гондокоро (Бари тілінде «қазу қиын» деген мағына береді) сауда орталығын құруға нұсқау берілді. Гондокоро Хартумнан Нилдің кеме жүзе алатын соңғы нүктесінен бірнеше шақырым қашықтықта болғандықтан маңызды орталыққа айналды. Қазіргі уақытта ол Экваториядағы Джуба қаласының жанында орналасқан. Бейкердің қосымша сауда орындарын құру және Экваторияны бақылауға жасаған тырашалары сәтсіз аяқталды, себебі Гондокороның төңірегіндегі ауылдарды араб басқыншылары жиі айналып өтіп, халыққа өз мәдениеттері мен өмір салтын таңуға тырысты. Сол кезде Экваторияның батыс бөлігін Азанде патшалығы ретінде басқарған Гбудуе патшасы араб мәдениеті мен өмір салтын жек көріп, тайпаларды басқыншыларға қарсы тұруға және африкалық мәдениеттері мен өмір салтын қорғауға шақырды. Азанде, Бари, Локоя, Отухо және Пари тайпалары басқыншыларға қарсы күшті қарсылық көрсетті. Бейкердің губернаторлық қызметі аяқталғаннан кейін британдық генерал Чарльз Джордж Гордон Суданның губернаторы болып тағайындалды. Гордон 1874 жылы билікті қабылдап, 1876 жылға дейін аймақты басқарды. Ол аймақта қосымша сауда бекеттерін құруда сәттілікке жетті. 1876 жылы Гордонның көзқарастары Хартумның египеттік губернаторының пікірлерімен келіспеді, нәтижесінде ол Лондонға қайтаруға мәжбүр болды. 1878 жылы Гордонның орнын Экватория провинциясының бас дәрігері Мехмет Эмин, көпшілікке Эмин-паша ретінде танылған адам басты. Эмин штабын Ладода (қазіргі Оңтүстік Суданда) орналастырды. Эмин-пашаның аймаққа ықпалы шектеулі болды, себебі Хартум губернаторы Экватория аймағына қатысты оның даму ұсыныстарына қызығушылық танытпады. 1881 жылы Мұхаммед Ахмад Абдулла, мұсылман дін қызметкері, өзін Махди («күтілетін») деп жариялап, Батыс және Орталық Судан тайпаларын, соның ішінде Экваторияны біріктіру үшін қасиетті соғыс бастады. 1883 жылы Махдистер сыртқы байланыстарды үзіп тастады. Алайда, Эмин-паша Буганда арқылы Ұлыбританиядан көмек сұрауға үлкерді. Британдықтар Эминді құтқару үшін 1887 жылдың ақпан айында Генри Мортон Стэнли басқарған «Аванс» атты көмекші экспедицияны жіберді. «Аванс» экспедициясы Конго өзенімен жоғары қарай, содан кейін Африкадағы ең қиын орман жолдарының бірі – Итури орман арқылы өтті, нәтижесінде экспедиция құрамының үштен екісі қаза тапты. Алдын ала келесі жылдың ақпан айына дейін Эмин-пашаға жетуге жетіссе де, Махдистер провинцияның көп бөлігін басып алды, ал Эмин 1887 жылдың тамызында офицерлері арқылы губернаторлық лауазымынан алынды. «Аванс» жыл соңына қарай Эминмен бірге жағалауға жетті, сол кезде Махдистер Экваторияны толық бақылауда ұстады. 1898 жылы Махди мемлекеті британдық фельдмаршал лорд Киченер басқарған ағылшын-египеттік күштермен құлатылды. Судан британдық-египеттік әкімшілікпен басқарылатын кондоминиум деп жарияланды, ал Экваторияны британдықтар басқарды.

Ұлыбритания саясаты

Екваторияға Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдықтар аз назар бөлді. Екватория сыртқы әсерлерден жабық болды және жергілікті дәстүрлер бойынша дамыды. Осының салдарынан аймақ оқшауланып, қалыпты дамымады. Аймаққа шектеулі әлеуметтік қызметтерді христиан миссионерлері көрсетті, олар мектептер мен медициналық пункттер ашты. Миссионерлер ұсынған білім көбінесе ағылшын тілін және арифметиканы үйренумен шектелді.

Суданның тәуелсіздігі

1953 жылдың ақпан айында Ұлыбритания мен Мысыр Суданның өзін-өзі басқаруы мен өзін-өзі анықтау құқығын қамтамасыз ететін келісімге келді. 1956 жылдың 1 қаңтарында Судан британдық және мысырлық үкіметтерден тәуелсіздік алды. Жаңа мемлекет арабтар басқаратын Хартум үкіметінің бақылауында болды. Араб Хартум үкіметі оңтүстік аймақтың саяси жүйеге толыққанды қатысуына уәде берген, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін Хартум үкіметі берген уәдесінен мойын бұрды. Оңтүстік аймақтың өкілдеріне еркін сайлауға қатысу мүмкіндігі берілмеді және олар саяси биліктен шеттетілді. Үкіметтің бұл әрекеттері оңтүстікте наразылық тудырып, экваторлықтардың бір тобының бүлік көтеруіне себеп болды, осылайша 21 жылдық азамат соғысы (1955–1972 және 1983–2004) басталды.

Экватория корпусы

Экваториялықтар Оңтүстік Судандағы автономия күресінде маңызды рөл атқарды. Суданның азаматтық соғысының бастауы 1955 жылға, тәуелсіздікке бір жыл қалғанда дейін барып жетеді. Осы жылы арабтардың Хартумдағы ұлттық үкіметті басып алуы анық болды. Экватория аты ағылшын-египет әкімшілігі кезінде құрылған Британдық Судан қорғаныс күштерінің оңтүстік бөлімшесіне берілді. Бұл – «Экватория» немесе «Оңтүстік корпусы» болды. 1955 жылдың 18 тамызында Экватория корпусының 2-ші ротасы Шығыс Экваториядағы Торит қаласында бүлік көтерді. 2-ші ротаға солтүстікке қарай жылжуға дайын болу бұйырылған еді, бірақ олар бұйрыққа бағынбай, Джуба, Йей, Ямбио және Маридідегі басқа оңтүстік әскерлерімен бірге бүлікке шықты. Хартум үкіметі бүліктерді басу үшін Судан қорғаныс күштерінің басқа бөлімшелерін жіберді, ал Экватория корпусының көптеген бүлікшілері берілудің орнына жасырынды. Осы оқиға Оңтүстік Судандағы алғашқы азаматтық соғыстың басталуы болды. Экватория корпусынан туған бүлік кейіннен Аня Нья деп аталды, ал оның басшылары араб үстемдігінен азат, жеке Оңтүстік Судан мемлекетін құруды талап еткен сепаратистер болды. Аня Ньяның экваториялық көшбасшылары мен күрестің негізін қалаушылары – Лотухо тайпасынан шыққан және алғашқы азаматтық соғысты Торитте бастаған деп есептелетін Рев. Сатурнино Охуре; Отухо тайпасынан Сатурнино Лохуре; Пожулу тайпасынан Аггрей Джейден, Джозеф Охиде (Отухо), Марко Руме (Куку), Эзбони Мондири (Мору), Альбино Томбе (Локоя), Тафенг Лодонги (Отухо), Лазару Мутек (Отухо), Бенджамин Локи (Отухо), Элия Лупе (Пожулу), Элия Кузее (Каква), Тимон Боро (Занде), Доминик Даби Мананго (Мору), Элисон Монани Магая (Занде), Исаия Пауыл (Занде), Доминик Кассиано Домбо (Занде) және тағы да көптеген адамдар. Хартум үкіметі бүлікшілерді тұтқындау және олардың ісін қолдағандарды ұстау үшін күш жіберді. 1960 жылдардың басында Аня Ньяға жақтас деп саналған азаматтар тұтқындалып, Кодок концлагеріне жіберілді, онда олар азапталды және өлтірілді. Кодоктағы қорқынышты азаптаулардың алғашқы тұтқындары мен аман қалғандарының арасында Эммануэль Лукуду мен Филип Ломадонг Лако болды. 1969 жылға қарай экваториялық бүлікшілер шетелдік үкіметтерден қолдау алып, қару-жарақ пен жабдықтарды ала алды. Аня Нья жауынгерлері Израильде оқытылды және қару-жарағын да сонда алды. Аня Нья бүлікшілері Оңтүстік Суданнан және Таяу Шығыстан, Батыс Еуропадан және Солтүстік Америкадан келген оңтүстік елден қуылғандардан қаржылай көмек алды. 1960 жылдардың соңына қарай соғыс жарты миллион адамның өліміне әкелді, ал жүздеген мың оңтүстік тұрғындары ормандарға немесе көршілес елдердегі босқындар лагерлеріне жасырынды. Аня Нья оңтүстік ауылдық жерлерін бақылады, ал үкіметтік күштер аймақтың ірі қалаларын бақылады. Аня Нья бүлікшілерінің саны аз болды және бүкіл аймаққа шашырап, олардың операцияларын тиімсіз етті. Олардың саны 5000-нан 10000-ға дейін деп есептеледі. 1969 жылдың 25 мамырында полковник Гаафар Мухамед Нимейри әскери төңкеріс жасап, генерал Ибрагим Аббодтың режимін құлатты. 1971 жылы Мади тайпасынан шыққан Джозеф Лагу Хартум үкіметіне қарсы тұратын оңтүстік күштердің басшысы болды және Оңтүстік Суданның азаттық қозғалысын (SSLM) құрды. Аня Нья басшылары Лагудың артына бірігіп, қолдау көрсетті. Лагуға оңтүстіктегі қуғын-сүргін саясаткерлері де қолдау көрсетті. Лагудың басшылығымен ССЛМ Оңтүстік Суданның көптеген аймақтарында басқару инфрақұрылымын құрды. 1972 жылы Нимейри Эфиопияның Аддис-Абеба қаласында Аня Ньямен келіссөздер жүргізді. Келіссөздер барысында Аня Нья оңтүстікке жеке үкімет пен оңтүстікті қорғауға арналған әскерді талап етті. Эфиопия императоры Хайле Селассие келіссөздерді жүргізді және екі тарапқа келісімге қол жеткізуге көмектесті. Нәтижесінде Аддис-Абеба келісіміне қол қойылды. Келісімге сәйкес оңтүстікке үш провинциямен – Экватория, Бар-эль-Газал және Жоғарғы Нилмен автономия берілді. Оңтүстік аймақтағы барлық мемлекеттік істерді бақылау үшін ұлттық президент тағайындаған аймақтық президент болады. Ұлттық үкімет қорғаныс, сыртқы істер, валюта және қаржы, экономикалық және әлеуметтік жоспарлау, сондай-ақ өңіраралық мәселелер бойынша билікті сақтайтын болады. Аня Нья мүшелері Судан армиясына қосылады және солтүстік күштермен тең мәртебеге ие болады. Келісімде араб тілі Суданның ресми тілі, ал ағылшын тілі оңтүстіктің әкімшілік және мектептердегі негізгі тілі болып белгіленді. Келісім шарттарына қатысты SSLM басшыларының қарсылығына қарамастан, Джозеф Лагу келісімді бекітті және екі тарап та қару тоқтатуға келісті. Аддис-Абеба келісімі 1972 жылдың 27 наурызында қол қойылды және судандықтар осы күнді Ұлттық бірлік күні ретінде тойлады. Осы келісім Суданның азаматтық соғысында 1972 жылдан 1983 жылға дейін үзіліс жасады.

Жақында болған тарих

1983 жылы президент Гаафар Нимейри парламентті таратып, Суданды толығымен исламдастыру науқанын бастады. Ол саяси партияларды тыйымдап, қылмыстық кодекске шариғат заңдарын енгізді. Мұсылман емес оңтүстік халқы исламдық заңдар мен дәстүрлерге бағынуға мәжбүр болды. Бұл шаралар оңтүстіктегі оппозицияны және әскери бүліктерді қайта жақтандырды. 1985 жылы Абдель Рахман Свар әл-Дахаб төңкеріс жасап, үкіметті құлатты. 1986 жылы Садик әл-Махди Судан президенті болып сайланды. Жаңа үкімет Сала жетекшісі полковник Джон Гаранг де Мабиор бастаған келіссөздерді жүргізді, бірақ оңтүстіктегі бүліктерді тоқтату бойынша келісімге келе алмады. Содан бері азамат соғысы жалғасып келеді, бірақ халықаралық қысым SPLA мен Хартум үкіметін 21 жылдық азамат соғысын аяқтау жөнінде келісімге қол жеткізуге итермеледі. 2020 жылдың қаңтар айында Демократия және бостандық үшін ұлттық альянс (NADAFA) Оңтүстік Судандағы саяси дағдарыстарды шешу мақсатымен Римде өткен келіссөздерге қатысуға тырысты. Бұл топ – 2018 жылы Оңтүстік Судан президенті Салва Киир үкіметі қол қойған бейбіт келісімге қол қоймаған Халықтық демократиялық қозғалысын (PDM) қоса, наразылық білдірген саяси топтардың коалициясы. NADAFA жаңа ұлттық үкіметте билікті бөлісуді көздеді, сондай-ақ Экватория, Жоғарғы Нил және Бахр әл-Газалда «Халықтық конституциялық съездерін» өткізуді ұсынды. 2020 жылдың қыркүйегінде Sudans Post NADAFA жетекшісі доктор Хаким Дарионың елдің «Оңтүстік Судан» деп аталуына алаңдаушылық білдіріп, мемлекетті «Экватория Федеративтік Республикасы» деп атауды ұсынған хабарламасын жариялады. 2022 жылдың 9 ақпанында Ямбиодағы азанде қауымы король Атороба Пени Рикито Гбудуенің тағына отыру салтанатын өткізді. Дәстүрлі патшалық атақ соңғы рет 1905 жылы қайтыс болған Рикито патшаның атасы Гбудуеге тиесілі болған. Мариди және Баланда сияқты көршілес мәдени топтар жаңа патшаға хат жазып, олардың қалпына келтірілген патшалықтың бағыныштылары болмайтынын ескертті. Мариди хатында нақты этностық саяси бөліністерге қарсылық білдіріп, «Біз белгілі бір топтың мәдениетін емес, Оңтүстік Судан Республикасын дамытуға ұмтыламыз» деді. Алайда, патшаның інісі Бадагбу Даниэль Римбаса жаңа патша саясатқа қатыспайтынын мәлімдеді. «Бұл – тек біздің мәдениетімізді насихаттау, оны сақтау және мұрамызды қорғау, саяси емес».