Кіріспе
Швед әуе күштері (Svenska flygvapnet немесе жай Flygvapnet) – Швеция қарулы күштерінің әуе соғыс саласы.
The Swedish Air Force (Svenska flygvapnet or just Flygvapnet) is the air force branch of the Swedish Armed Forces.
Тарих
Швед Әуе күштері 1926 жылғы 1 шілдеде Армия мен Теңіз күштерінің авиациялық бөлімшелері біріктіріліп құрылды. 1930 жылдардағы халықаралық жағдайдың ушығуына байланысты Әуе күштері қайта ұйымдастырылып, төрттен жеті эскадрильяға дейін кеңейтілді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, одан әрі кеңейту ісі қолға алынды және бұл айтарлықтай кеңейту соғыс аяқталғанға дейін толыққан толық аяқталмады. Швеция ешқашан соғысқа қатыспағанмен, басқыншылық қаупін тойтару және ірі державалардың әскери қысымдарына қарсы тұру үшін үлкен әуе күштері қажет деп есептелді. 1945 жылға қарай швед әуе күштері 800-ден астам жауынгерлік ұшаққа ие болды, оның ішінде 15 истребитель дивизиясы бар еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде швед әуе күштері үшін маңызды мәселе – отын тапшылығы болды. Швеция соғыстағы елдермен қоршалғандықтан, импорттық мұнайға сену мүмкін болмады. Оның орнына, қажетті бензин алу үшін жергілікті мұнай өнімдерін қайта өңдеу күшейтілді. Соғыс жылдарында жарияланбаған, бірақ соңынан жарияланған статистика бойынша, 1939-1945 жылдар аралығында апаттар салдарынан шамамен 250 ұшақ экипажы қаза тапты.
Салқын соғыста қаза тапқандар
Салқын соғыс кезеңінде 600-дан астам швед ұшқышы 1945-1991 жылдар аралығындағы бейбіт уақыттағы жаттығулар мен оқулар кезінде апатқа ұшырап қаза тапты. 1950-60 жылдары ұшқыштарды дайындау бағдарламасы жеткіліксіз болды, жаттығулар тым қауіпті еді және кейбір ұшақ түрлерінде конструкциялық ақаулар болды. 1950 жылдары жылына шамамен 21 ұшқыш қаза болды. 1960 жылдары қаза тапқандардың орташа саны жылына 13 адамды құрады, бұл Швецияның 100 000 ұшу сағатына қатысты өлім-жітім көрсеткіші АҚШ-қа қарағанда алты есе жоғары екенін білдірді. 1960 жылдары ұшу қауіпсіздігі мәселесі қаза болғандардың санына емес, ұшақтардың бағасының өсуіне байланысты назарға алына бастады. Бұл хабарлама НАТО-ның көмек сұрауына жауап ретінде жасалды. Шведтік истребительдері тек қана ұшуға тыйым салынған аймақты қолдаумен шектелді және жердегі нысандарға шабуыл жасауға рұқсат етілмеді. Бұл операция 2011 жылдың 1 сәуірінде Швеция Риксдағы тарапынан мақұлданды, ал алғашқы ұшақтар 2 сәуірде Ливияға аттанды. C 130 Hercules ұшағы истребительдерге ортада жанармай құю үшін ілесіп ұшты.
Швед Әуе күштерінің болашағы
Швед Әуе күштері болашақтағы жаңа міндеттерге бейімделуде. Бүгінгі таңда 80 Gripen C/D истребителі қызметте. Бірқатар тапсырыстар берілді және алдағы жылдары әуе күштеріне 60 жаңа Jas 39 Gripen E бірлігі қосылады. Saab сондай-ақ негізінен француздық болашақ ұшқышсыз Dassault nEUROn ұшағы жобасына қатысты. 2008 және 2010 жылдары швед қарулы күштері одан да көп истребительдерді зейнеткерлікке шығарып, басқа салаларға қаржыны аудару үшін әуе базаларын жабуды жоспарлаған. Алайда, халықтың наразылығы мен Швеция үкіметінің ықпалынан кейін 2011 жылға дейін ешқандай қысқарту жасалмады. 2013 жылы USMC шведтік тікұшақ бөлімшелерін әуедегі бақылау және координация миссиясына енгізді. Сол жылы тағы 60 модификацияланған E класты Gripen истребителіне тапсырыс берілді, ал алғашқы ұшақ 2018 жылы әуе күштеріне қосылды. RIAT 2022 көрмесінде швед Әуе күштерінің командирі болашақта (2030 жылы) әуе күштері 60 Jas 39C/D және 60 Jas 39E истребителінен, барлығы 7 эскадрильядан тұратынын мәлімдеді. 2022 жылдың қарашасында жарияланған Стратегиялық қорғаныс жоспарында барлық NH90 тікұшақтарының тоқтатылып, жаңа тікұшақтармен алмастырылатыны, тактикалық тасымалдау үшін қосымша Sikorsky Black Hawks тапсырылатыны және ASW/ASuW миссиялары үшін жаңа орташа өлшемді тікұшақ таңдалатыны хабарланды.
Saab JAS 39 Gripen E
Бүгінде Швеция әуе күштерінің негізгі истребителі – Сааб JAS 39 Gripen, C/D нұсқаларында. 2018 жылға қарай 95 истребитель қолданыста болды, олардың шамамен 30-ы А нұсқасынан жаңартылған. Қазіргі Gripen C паркі E нұсқасымен алмастырылады. Жаңа ұшаққа жаңа Active Electronically Scanned Array (AESA) радары және General Electric F414G қозғалтқышы орнатылған. Ол көбірек отын мен қару-жарақ таси алады. Жаңартуға сонымен қатар "Метеор" зымыран жүйесі сияқты жаңа қару жүйелері де кірді. 2013 жылы Saab шведтік қорғаныс материалдары басқармасымен E нұсқасындағы 60 жаңа Gripen ұшағына келісім жасады. Алғашқы ұшақ 2018 жылға дейін Швеция әуе күштерінің құрамына қосылуы тиіс. JAS 39C 2030 жылға дейін пайдалануда болады деп күтілуде.
Әскери көлік ұшағы
Швед C 130 Hercules (TP 84) ұшақтары 1960 жылдары АҚШ-тан сатып алынған және бірнеше рет жаңартылған. Швеция қорғаныс материалдарын басқару басқармасына ұшақтарды 2030 жылға дейін пайдалану үшін жаңарту міндеті жүктелді. Сондай-ақ, 2024 жылға дейін қазіргі паркті алмастыру мақсатында жаңа ұшақтар сатып алу жоспарлануда. Ауыр әуе көлігі қанаттары ынтымақтастығы аясында Швеция Венгриядағы Папа әуе базасында орналасқан үш Boeing C 17 ұшағын да пайдаланады.
Оқу-жаттығу ұшақтары
Швеция негізгі жаттығу ұшағы ретінде Saab 105 ұшағын пайдаланады. Қазіргі таңда шамамен 40 ұшақ қолданыста бар. 1960 жылдары жобаланған бұл ұшақ өмірлік циклын аяқтауға жақындап, бірте-бірте жаңасына алмастырылатын болады. Швеция Әуе күштері Grob G 120TP ұшағын SK 40 деп белгіленген жаңа бастапқы жаттығу ұшағы ретінде таңдады. 10 ұшаққа тапсырыс беріліп, жеткізілді, бірақ жоғары жұмыс жүктемесінен туындаған жұмыс ортасының мәселелеріне байланысты жаңа ұшақтарды енгізу уақытша тоқтатылды.
Saab GlobalEye AEW&C
Швеция екі S100D/ASC890 ұшағын алмастыру үшін Saab GlobalEye әуедегі ерте ескерту және басқару (AEW&C) платформасын сатып алады. Швед қарулы күштері 2021 жылдың 1 қазанында Saab GlobalEye платформасын сатып алу туралы үкіметке ресми өтініш жолдады. 2021 жылдың 24 қазанында швед үкіметі ескі S100D/ASC890 ұшақтарын ауыстыру мақсатындағы сатып алуды бекітті. 2022 жылғы 30 маусымда SAAB және Швед қорғаныс материалдарын басқару басқармасы (FMV) 2 GlobalEye ұшағын сатып алу бойынша келісімге қол қойды, олар шведтік қызметте S 106 деп аталады. Келісімнің құны 7,3 миллиард швед кроны (710 миллион АҚШ доллары) және жеткізілімдер 2027 жылға жоспарланған. Келісім-шартқа GlobalEye ұшақтарынан қосымша 2 дана сатып алу опциясы да кіреді.