Кіріспе

Швеция қарулы күштері – Швеция Корольдігінің қарулы күштері, олардың міндеті – елдің қорғанысы, сондай-ақ Швецияның кең ауқымды мүдделерін ілгерілету, халықаралық бейбітшілікті сақтауға қолдау көрсету және гуманитарлық көмек беру. Ол төрт құрамдық бөлімнен тұрады: швед армиясы, швед әуе күштері және швед теңіз күштері, сондай-ақ әскери резервтік күш – Отан қорғаушылар. 1994 жылдан бері Швецияның барлық әскери құрамдық бөлімдері бірыңғай мемлекеттік орган – Швеция қарулы күштерінің Бас штабында біріктірілген, оны Жоғарғы Бас қолбасшы басқарады, бірақ әрбір құрамдық бөлім өзінің ерекшелігін сақтайды. Швеция қарулы күштерінің тарихы 16 ғасырға дейін жетеді және Швеция тарихында маңызды рөл атқарды. Олар 17 ғасырда, Швеция империясы кезінде, әртүрлі соғыстарға қатысқан кезде өркендеген шағына келді; оларға Скания соғысы, Екінші Солтүстік соғысы және Ұлы Солтүстік соғысы және тағы да басқалары кіреді. 19 ғасырдан бері олар Швецияның бейтараптығын сақтауда маңызды рөл атқарды, әсіресе Суық соғыс кезеңінде. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Швеция қарулы күштерінде 25 600 әскер, 11 800 әскери резерв, 22 200 Отан қорғаушы және жыл сайын 6 300 қосымша мерзімді қызметкерлер резервке шақырылады (2024 жылға қарай бұл көрсеткіш жыл сайын 8 000-ға жетеді деп жоспарлануда). Швеция қарулы күштерінің бөлімшелері қазіргі уақытта бірнеше халықаралық операцияларда белсенді түрде немесе әскери байқаушылар ретінде қатысады, оның ішінде Ауғанстандағы «Қауқарлы қолдау» миссиясы және Косоводағы (Косово күштерінің құрамында). Бұдан өзге, Швеция қарулы күштері үш жылда бір рет Еуропалық Одақтың әскери тобына жетекші мемлекет ретінде қатысады, оны Скандинавиялық әскери тобы жүзеге асырады. 2024 жылға дейін Швеция НАТО және НАТО мүшелерімен тығыз байланыста болды және «Адмирал Питка Recon Challenge» және 2018 жылғы «Trident Juncture» жаттығулары сияқты оқу-жаттығуларға қатысты. 2024 жылы ел ресми түрде НАТО-ға мүше болды. Швеция сонымен қатар Скандинавия елдерімен, өзінің ең жақын одақтастарымен тығыз ынтымақтастық орнатып, Скандинавия қорғаныс ынтымақтастығына қатысады және «Солтүстік жел» сияқты бірлескен жаттығуларды өткізеді. Швеция 1814 жылғы швед-норвегия соғысынан бері ресми түрде жарияланған соғысқа қатыспады, бірақ БҰҰ туы астындағы күштері Конго дағдарысы және Ливияға жасалған әскери араласу сияқты қақтығыстарға қатысты.

Жабдық

Швед әскерінде 121 танк (Leopard 2A5/Strv 122), шамамен 1,300 БТР (Patria XA 360/203/180, RG 32 Scout), 800 ЖМҚ (550 CV9040, 150 Bv410, 90 Bv308/309), 11,300 шаруашылық көлік құралдары (мысалы, Bv206/208, MB G Class 6x6 және 4x4, MB спринтер), 84 сүйретілетін және 40 өздігінен жүретін миномет (12 см grk m/41, grkpbv90) және 48 өздігінен жүретін артиллериялық зеңбірек (Archer) бар. Ол сондай-ақ бірнеше түрлі арнайы көліктерден тұрады. Швед теңіз күштерінің жалпы саны 387 кеме, оның ішінде 4 суасты кемесі (3 Готланд, 1 Сёдерманланд), 7 корвет (5 Висби, 2 Гевле), 9 мина іздеуші (5 Костер, 4 Стирсо), 13 ірі патрульдік қайық (2 Стокгольм және 11 Тапер) және әртүрлі қолдау міндеттерін атқаратын 9 мамандандырылған кеме. Қалғаны CB90 сияқты түрлі шағын кемелерден тұрады. Қазіргі уақытта Швеция әуе күштерінің жалпы саны 210 ұшақ, оның 94-і JAS39C/D Gripen (60 JAS39E тапсырысқа алынған), 6 C130H Hercules (1-і ауада жанармай құю мүмкіндігімен), 4 SAAB 340 (2 AEW&C және 2 VIP көлігі), 4 Gulfstream IV (2 SIGINT және 2 VIP көлігі), сондай-ақ 15 UH 60 Blackhawk, 18 NH90 және 20 AgustaWestland тікұшақтары. Қалғаны түрлі көлік және оқу ұшақтарынан тұрады.

Тарих

Швед қарулы күштерінің тарихы XVI ғасырдың басына, жаңадан таққа отырған монарх Густав I Вазаның құрылуына жатады. Содан бері олар Швеция тарихында маңызды рөл атқарды; құрылғаннан бері көптеген қақтығыстарға қатысты. Швеция қарулы күштерінің ең гүлденген кезеңі XVII ғасырда, Швед империясы тұсында болды. Осы кезеңде олар әскери жаңалықтар саласындағы көшбасшылардың біріне айналды және көптеген соғыстарға қатысты. XVII ғасырдағы швед соғыстарының қатарында Отыз жылдық соғыс, Екінші Солтүстік соғыс, Сканния соғысы және Ұлы Солтүстік соғыс бар. Швед империясының әскері империяның ең маңызды институттарының бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі күшейтілген дайындықтан кейін, швед қарулы күштері соғыстар аралық жылдары күрт қысқартылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Швецияның бейтараптығын қорғау үшін ауқымды қайта қаруландыру бағдарламасы іске қосылды, ол негізінен ерлердің міндетті түрде әскери қызметке шақырылуына сүйенді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Швеция Кеңес Одағының басып кіруіне қарсы тұру үшін ядролық қару жасауды қарастырды. 1945 жылдан 1972 жылға дейін Швеция үкіметі Швецияның Ұлттық қорғаныс зерттеу институтында азаматтық қорғаныс зерттеулері деген желеумен құпия ядролық қару бағдарламасын жүргізді. 1950 жылдардың соңына қарай жер астында сынақтар жүргізуге мүмкіндік туды. Алайда, сол кезде Риксдаг ядролық қаруды зерттеу мен әзірлеуге тыйым салды, зерттеулердің тек ядролық шабуылдан қорғану мақсатында жүргізілуі керек екенін мәлімдеді. 1966 жылы дамуды жалғастыру мүмкіндігінен бас тартылды, ал Швеция 1968 жылы ядролық қаруды таратпау шартына қол қойды; бағдарлама 1972 жылы толық аяқталды. Салқын соғыс кезінде соғыс уақытындағы жаппай шақыру жүйесі Швеция үшін ең үлкен әскери қауіп ретінде қаралатын Кеңес Одағына қарсы үрей тудыру үшін сақталды. Салқын соғыстың аяқталуы және Кеңес Одағының ыдырауы қауіптің азайғанын білдірді, соның салдарынан қарулы күштердің саны қысқартылды, ал 2010 жылы тоқтатылғанға дейін әскери қызметке шақырылатын адамдардың саны азайды. Бұл кішкентай мөлшері швед қарулы күштерінің басты стратегиялық кемшіліктерінің бірі деп есептеледі. 2008 жылғы Грузия-Ресей соғысы және 2014 жылғы Украинадағы оқиғалар Швециядағы талқылауды қорғаныс шығындарын арттыру жағына қарай ықпалдады, Ресейдің әскери күшеюі мен ниеттеріне қатысты алаңдаушылық күшейді. 2017 жылы әскери қызметке жеткілікті мөлшерде еріктілер тіркелмегендіктен, міндетті әскери қызмет қайта енгізілді. Бұрынғыдан айырмашылығы, қазіргі міндетті әскери қызмет жүйесі ерлер мен әйелдерге де қолданылады. 2020 жылы Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуынан кейін Ұлыбританияға Еуропалық Одақтың өзара қорғаныс ережесі (Лиссабон шартының 42.7-бабы) қолданылмай қалды. 2022 жылы Швеция мен Ұлыбритания өзара қауіпсіздік туралы келісімге қол қойып, егер бір мемлекетке шабуыл жасалса, бір-біріне қолдау көрсетуге уәде берді. 2022 жылдың 29 маусымында Финляндия мен Швеция НАТО-ға мүше болуға ресми түрде шақырылды және 2023 және 2024 жылдары олар тиісінше одаққа қосылды.

Ұйым

Жоғарғы Бас қолбасшы (Överbefälhavaren, ÖB) – төрт жұлдызды генерал немесе флаг-офицер, ол Швеция Қарулы Күштерінің басшысы және активтік қызметтегі ең жоғары ранкті кәсіби офицер. Жоғарғы Бас қолбасшы, әдетте Қорғаныс министрі арқылы, Швеция Үкіметіне есеп береді, ал Үкімет өз кезегінде Риксдагқа жауапты. Қазіргі Жоғарғы Бас қолбасшы – генерал Микаэль Биден. 1974 жылғы Үкіметтік актінің қабылдануына дейін Швеция Королі де-юре бас қолбасшы (högste befälhavare) болған. Одан бері Карл XVI Густав генерал және адмирал à la suite атағын сақтап келеді, бірақ бұл қызмет тек рәсімдік сипатта. Швеция Қарулы Күштері үш құрамдық бөлімнен тұрады: Армия, Әуе күштері және Әскери-теңіз күштері, сондай-ақ әскери резервтік күштері – Ішкі Қорғаныс. 1994 жылдан бастап алғашқы үш құрамдық бөлім бірыңғай мемлекеттік агенттік құрамында біріктірілді, оның басшысы Жоғарғы Бас қолбасшы, ал Ішкі Қорғаныс тікелей Жоғарғы Бас қолбасшыға есеп береді. Дегенмен, әрбір құрамдық бөлім әртүрлі форма, шендер және өзге де ерекшеліктер арқылы өздерінің жеке ерекшеліктерін сақтайды.

Қарулы Күштердің штабы

Швед қарулы күштерінің штабы – швед қарулы күштеріндегі жоғарғы бағыну деңгейі. Оны Бас қолбасшы басқарады, ал оның орынбасары – азаматтық бас директор. Штабтың құрамында әртүрлі міндеттерді атқаратын функционалдық басқармалар бар (мысалы, Әскери барлау және қауіпсіздік қызметі). Барлығы, Қарулы күштер штабында 2100-ге жуық қызметкер жұмыс істейді, оның ішінде азаматтық персонал да бар.

Солтүстік әскери тобы

Солтүстік елдердің ұрыс тобы – Швеция қарулы күштерінің, басты назар басқа солтүстік елдерге, сондай-ақ кейбір Балтық елдері мен Ирландияға бағытталған, Еуроодақтың ұрыс топтарының бірі ретінде құрылған бірлескен құрама. Бұл топтың бас штабы қазіргі уақытта Швецияның Энчёпинг қаласында орналасқан.

Халықаралық жұмыстарға орналастыру

Швеция Косоводағы көпұлтты күштер құрамында болып табылады және "Аталанта" операциясы аясында Аден шығанағына әскери-теңіз күштерін орналастырды. Швеция Грузия, Ливан, Израиль және Шри-Ланка сияқты көптеген елдерге әскери бақылаушылар жіберді, сондай-ақ Судан мен Чадтағы миссияларға штаб офицерлерімен қатысады. Швеция 1953 жылы Корей соғысы аяқталғаннан бері Корей демилитаризацияланған аймағындағы бітімді сақтауды бақылайтын Бейтарап мемлекеттердің қадағалау комиссиясының бейбітшілік сақтаушы елдерінің бірі болып табылады.

Бұрынғы жұмыстарға орналастыру

Швед әуе және жер күштері Конго дағдарысы кезінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Конгодағы операциясының құрамында шайқасқа қатысты. Барлығы 9 әскерлік батальон жіберілді, олардың миссиясы 1960–1964 жылдар аралығында жалғасты. Босния соғысынан кейін Босния мен Герцеговинада (1996–2000) НАТО басқаратын SFOR бейбітшілік күштерімен бір батальон және басқа да бөлімшелер дислокацияланды. NORDBAT 2 қақтығысты ұлттық бұйрықтармен шатас далада миссиялық басқарудың мысалы ретінде зерттелді. Швеция 2002–2014 жылдары НАТО басқаратын Ауғанстандағы Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштеріне (ISAF) және одан кейінгі 2015–2021 жылдардағы «Қатаң қолдау» миссиясына әскери күштерді жіберді, ол 20 жылдық іс-қимылдан кейін барлық НАТО әскерлерінің шығарылуымен аяқталды.

Әскерге шақыруды қайта енгізу

2010 жылы жалпы ерлерді әскери қызметке шақыру жүйесі тоқтатылып, бейбіт уақыттағы әскери шақыру да жойылғаннан кейін, 2017 жылы әскери шақыру жүйесі қайта іске қосылды. 2018 жылдан бастап әйелдер мен ерлер тең құқықтармен әскери қызметке шақырылуда. Әскери шақыруды қайта жандандырудың себебі – жеке құрамның қажеттілігі, себебі еріктілер саны қарулы күштерді сақтап тұру үшін жеткіліксіз болды. Қазіргі уақытта Швеция қорғаныс күштері жылына 5000-6000 шақырылғандарды оқытуда. Алайда, Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін қорғаныс күштері қазіргі деңгейден әлдеқайда көп қажеттілік бар екенін мәлімдеді. 2022 жылдың желтоқсанына дейін жылдық шақыру санын 2035 жылдың соңына дейін 10 000-ға дейін арттыру туралы хабарланды. Сонымен қатар, 2022 жылғы мәліметтер көрсеткендей, шведтердің 79%-ы әскери қызметке шақырылатын адамдар санын арттыруды біршама қолдайды. Сауалнамаға қатысушылардың 47%-ы 19-20 жастағы жастардың көп бөлігі әскери міндеттіліктен өтуі керек деді.

Санаттары

1901 жылы міндетті әскери қызметке (жұмысқа шақыру) негізделген әскер енгізілген кезде, барлық офицерлердің шендері, уоррант-офицерлер (underofficerare) мен кіші офицерлерден (underbefäl) жоғары болды. 1926 жылы реформа барысында сол кездегі аға уоррант-офицердің (фанюнкаре) салыстырмалы шені кіші офицер шенімен (андерлейтенант) теңестіріліп, ең кіші офицер шенінен (фенрик) жоғары қойылды. 1960 жылы уоррант-офицерлердің шені одан әрі көтеріліп, мынадай жағдайлар орын алды: i. Ең төменгі уоррант-офицер, сержант, ең төменгі офицер шенінен (фенрик) бір саты төмен болды. ii. Екінші уоррант-офицер шені, фанюнкаре, фенрик пен лейтенант арасында болды. iii. Ең жоғары уоррант-офицер шені, förvaltare, бірінші лейтенант пен капитан арасындағы шенге ие болды. 1972 жылы кадрлық құрылым өзгеріп, уоррант- және кіші офицерлердің жауапкершілігінің артуын көрсетті. Сонда ундер-офицерлер компания офицерлері деп аталды және оларға компания офицерлерінің (фенрик, лейтенант, капитан) шендері берілді. Underbefäl взвод офицерлері деп аталды және сержант және фанюнкаре шендері берілді, бірақ олардың салыстырмалы шені фенриктен төмен болды. Офицерлер regementsofficerare деп аталды, бастапқы шені лейтенант болды. Үш жолды мансап жүйесі сақталды, сондай-ақ үш бөлек клуб та болды. 1983 жылы кадрлық құрылымдағы маңызды өзгеріс (NBO 1983) взвод офицерлері, рота офицерлері және полк офицерлерінің үш кәсіби корпусын «кәсіби офицерлер» (yrkesofficerare) деп аталатын бір корпусқа біріктіріп, бір жолды мансап жүйесін құрды. Үш клуб та біріктірілді. 2008 жылы Риксдаг екі жолды мансап жүйесін құру және «арнайы офицерлер» деп аталатын жаңа санат енгізу туралы шешім қабылдады. Парламенттік қаулыны іске асыру кезінде Жоғарғы Бас қолбасшы осы санаттағы кейбір шендердің 1960–1972 жылдардағы бұрынғы ундер-офицерлер шендері сияқты ең кіші офицерлерден жоғары болуы керек деп шешті.