Кіріспе
Crotalus cerastes жылан түрі, сонымен қатар sidewinder, мүйізді діңгек жылан немесе sidewinder діңгек жылан деп те белгілі, Crotalus туысына (діңгек жыландары) жататын ядовиті жылан. Ол Оңтүстік-Батыс АҚШ және Солтүстік-Батыс Мексиканың шөлді аймақтарында таралған. Барлық ядовиті жыландар сияқты, ол да уы бар. Қазіргі таңда үш түршесі белгілі.
Crotalus cerastes, known as the sidewinder, horned rattlesnake or sidewinder rattlesnake, is a pit viper species belonging to the genus Crotalus (the rattlesnakes), and is found in the desert regions of the Southwestern United States and northwestern Mexico. Like all other pit vipers, it is venomous. Three subspecies are currently recognized.
Сипаттама
Кішкентай түр, ересектерінің ұзындығы арасында болады. Аналықтары аталықтарынан ірілеу, бұл осы жыландар тобы үшін ерекше жағдай. Әдетте, денесінің орта тұсында 21 қатар тікенекті арқалық қабыршақтары кездеседі. Аталықтарында 141 немесе одан аз қарындық қабыршақтар, ал аналықтарында 144 немесе одан аз болады. Түс схемасы крем, сары қоңыр, сарғыш қоңыр, қызғылт немесе күл сұр түстің негізінде, 28–47 аралықтағы ромб немесе эллипс пішіндес арқалық дақтармен жабылады.
Тіршілік ету ортасы
АҚШ-тың оңтүстік-батысында бұл түр Калифорнияның оңтүстік-шығыс шөлді аймағында, Неваданың оңтүстігінде, Ютаның оңтүстік-батысында және Аризонаның батысында табады. Мексиканың солтүстік-батысында, ол Сонораның батысында және Баха-Калифорнияның шығысында кездеседі.
Қорғау мәртебесі
Бұл түр IUCN Қызыл тізімінде (v3.1, 2001) ең аз қорғауға мұқтаж түр ретінде жіктеледі.
Мінез-құлық
Жалпы атауы "сайдуинер" оның ерекше қозғалыс түріне сілтеме жасайды, оның желмен соққан шөл құмында жақсырақ сүйрелуге мүмкіндік беретіні саналады, бірақ бұл ерекше локомоторлық қабілет кез келген бетте қолданылады. Денесі құм үстінде жылжығанда, ол J әрпін еске түсіретін із қалдырады, иілген бөлігі қозғалыс бағытына қаратылған. Бүйірінен сырғанау – мүйізді жылан (Bitis caudalis) және Перингуэйдің жыланы (Bitis peringueyi) сияқты басқа шөл құмдарында тіршілік ететіндердің де негізгі қозғалыс тәсілі, бірақ көптеген басқа жыландар да сылғақ беттерде (мысалы, лайлы жерлерде) осы қозғалыс түрін пайдалана алады. Сайдуинер жыландары құмды беткейлерге көтерілу үшін денесінің құммен жанасқан бөлігін арттыра алады, бұл көлбеу құмның қарсыласу күшін азайтады, соның арқасында олар сырғып кетпестен құмның ең биік нүктесіне дейін көтеріле алады. Кибернетикада осы басқару схемасын жылан тәрізді роботқа енгізу, роботқа бүйірінен сырғанау қозғалысын қайталауға мүмкіндік береді. Бұл түр ыстық айларда түнгі, ал салқын айларда күндізгі белсенділік көрсетеді, бұл шамамен қарашадан наурызға дейін (аумақтың оңтүстік бөлігінде бұл мерзім ұзаруы мүмкін). Жастар кеудесінен жем тарту үшін құйрықтарын пайдаланады, бұл мінез-құлық "құйрықпен сүйреу" деп аталады. Ересектер шегірткелерге қоректенуден шөл кеміргіштеріне, құстарға және басқа жыландарға ауысқанда бұл мінез-құлықты жоғалтады. Сайдуинердің жас өкілдері құйрықтарымен жасаған қозғалыстарда лепидоптералардың тіршілік кезеңдерін еліктейтіндей көрінеді. Олардың жылдам қозғалыстары көбелектің қанат қағуына, ал баяу қозғалыстары – құрттың қозғалысына ұқсайды. Екі қозғалыс та жем – кекірткелерді өзіне тартатыны байқалған. Жаңа туған сайдуинерлерде басқа жыландарда кездеспейтін ерекше мінез-құлықтық жылуды сақтау қабілеті бар. Туғаннан кейін жаңа туған жыландар туған орнында жиналады. Көбінесе жүкті аналар шығысқа қараған, диаметрі кішкентай кеміргіштер қазған ойықты туу үшін таңдайды. Өмірінің алғашқы апталарында жаңа туған сайдуинерлер күндіз ойықтың кіреберісін бітеп, сыртқы ортаның жылуын және ойықтың ішкі салқынын пайдаланып, орташа температураны 32°C-қа (құбылу үшін оңтайлы температура) ұстап тұратын динамикалық топ құрайды. Жаңа туған жыландардың динамикалық тобы ойықтың кіреберісіндегі жылу ортасын өзгертеді, бұл жастардың жеке жыланға (немесе тіпті ересекке) әдетте өлімге алып келетін ыстыққа толы жерде болуына мүмкіндік береді. Азық-түлік жетіспесе, кейбіреулері тіпті екі жыл бойы тамақтанбай қалуы мүмкін. Сайдуинерлер сәуір мен мамыр айларында, кейде күзде жұптасады. Аталық және аналық жылан жұптасқанда, аталық жылан аналықтың арқасымен сырғанап, оны қоздыру үшін иегімен үйкеледі. Содан кейін аталық құйрығын аналықтың құйрығына орап, олардың клоакаларын біріктіруге тырысады. Клоака – жыландардың қалдықтарды шығаратын және көбейетін денелерінің артқы ашылуы. Егер аналық жұптасуға дайын болса, құйрығын көтеріп, оған жұптасуға рұқсат береді. Жыландар бірнеше сағат бойы жұптаса алады, егер біреуі қозғалғысы келсе, екіншісі оның соңынан сүйретіліп келеді. Аналық жыландар маусым ішінде бірнеше аталықпен жұптаса алады. Аналықтары жаздың соңында және күздің басында 5-18 жасқа дейін туады. Жаңа туған жыландардың ұзындығы 6-8 дюймге жетеді. Туу процесіне барлығы 2-3 сағат уақыт кетеді. Туғаннан кейін бірнеше минут өткен соң, жаңа туған сайдуинер жұқа, мөлдір қабықтан шығып кетеді. Жастар 7-10 күн бойы туған орнында қалып, кейін құбылып, Браун (1973) 33 мг (Клаубер, 1956) улылық мөлшерін және 2,6 мг/кг IV, 3,0, 4,0, 2,3 мг/кг IP және 5,5 мг/кг SC тышқандарға әсер ету мөлшерін көрсеткен. Осы мәліметтерге сүйене отырып, Браун 70 кг салмақтағы ересек адам үшін LD50 385 мг (SC) құрайды деп есептеді. Улану ауырсынуға, ісінуге, қан кетуге, гематомаға (көк дақтарға) әкелуі мүмкін. Ісіну, әдетте, аса ауыр болмаса да, кейде бүкіл аяқ-қолдар мен денеге таралуы мүмкін. Уланудың жүйелік белгілеріне жүрек айну, бас айналу, дікілдеу, қанның ұю бұзылыстары және шок жатады. Солтүстік Америкадағы зиянды жыландардың уына қарсы қолданылатын қойдан алынған антиуыз CroFab 2001 жылдан бері қолжетімді. Уытқа қарсы дәрілерді қолданғанға дейін жергілікті сарапшымен немесе аймақтық улануды бақылау орталығымен кеңесу қажет. Бұрынғы антиуыз (ACP) енді өндірілмейді.
Кіші түрлер
Ішкі түр Таксон авторы Жалпы атауы Географиялық аумағы
C. c. cerastes Hallowell, 1854 Можаве шөлінің жағалауы АҚШ-та, Калифорния штатының Лос-Анджелес және Сан-Бернардино округтерінің солтүстік-шығысындағы шөлді аймақтарда, солтүстікке қарай Калифорнияның Моно округінің оңтүстігіне дейін, шығысқа Невада арқылы Вашингтон округіне дейін, Юта, және оңтүстікке қарай Аризонаның Ла-Паз округі арқылы, 152 мен 1829 м биіктіктегі шөлді жазықтарда.
C. c. cercobombus Savage & Cliff, 1953 Сонора шөлінің жағалауы АҚШ-та Аризона штатының Юма, Марикопа, Пима және Пинал округтерінен оңтүстікке қарай Мексиканың Сонора штатына дейін.
C. c. laterorepens Klauber, 1944 Колорадо шөлінің жағалауы АҚШ-тағы шөлді аймақтарда, Калифорния штатының Риверсайд округінен бастап Аризона штатының Пинал округіне дейін, оңтүстікке Мексиканың Сонора штатының солтүстік-батысына дейін, және солтүстік-батысқа Мексиканың Бая Калифорния штатының солтүстік-шығысына дейін, Колорадо өзенінен шөлді тау етегіне дейін, 152 мен 610 м биіктікте.