Кіріспе

Көркем шығарма

АҚШ колледж футболындағы терминнің мағынасы

"Тай-ин" – фильм, бейне ойын, телесериал, үстел ойыны, веб-сайт, рөлдік ойын немесе әдеби мүлік сияқты медиа өніміне негізделген көркем шығарма немесе басқа да туынды. "Тай-ин" шығармалар бастапқы өнім иелерімен келісіліп жасалады және көбінесе осы өнімнен қосымша табыс табу және оның танымалдылығын арттыру мақсатында қолданылатын өзара жарнамалаудың бір түрі болып табылады.

Түрлері

Өнімдердің ортақ байланысына әдеби шығармалар жатады, олар медиа-мүліктің романына негізделген туындылар, мүліктен шабыт алған түпнұсқа романдар немесе әңгімелер жинақтары, немесе бұрын жарық көрген кітаптардың қайта басылымы болуы мүмкін, мысалы, медиа-мүліктің негізінде жазылған романдар, оларға мүліктің суреттері немесе фотосуреттері қосылып шығады. Баспа саласының есебі бойынша, фильм көрермендерінің шамамен бірі немесе екісі фильмнің романына негізделген туындысын сатып алады, бұл салыстырмалы түрде төмен құнмен өндірілген туындыларды, әсіресе блокбастер фильмдер франшизасы үшін коммерциялық тұрғыдан тартымды етеді. Бұл сала қазірде белгілі жазушылардың да қызығушылығын тудырса да, жазушылар үшін жалақысы төмен, мерзімі тығыз және жасалған зияткерлік меншікке құқығы жоқ сияқты кемшіліктері бар. Медиа-мүліктің жасалуын көрсететін "жасау" кіталары сияқты құжаттамалық немесе қосымша сипаттағы туындылар да болуы мүмкін. Сондай-ақ, медиа-мүлікке негізделген тағы да басқа туындыларға, мысалы, саундтректер, бейне ойындар, немесе ойыншықтар мен киім-кешек сияқты тауарлар да жатады.

Жаңалықтар

Романдау – фильм, телесериал, комикс немесе бейне ойын сияқты басқа орта үшін жасалған туындысынан алынған роман. Фильмдерді романдау үй видеосы ойлап табылғанға дейін ерекше танымал болды, бірақ маңызды фильмдерді насихаттау кампанияларының бөлігі ретінде коммерциялық сәттілікке жете береді. Олар көбінесе фильм сценарийінің алғашқы нұсқасына сүйене отырып, шектеулі уақыт ішінде тәжірибелі жазушылармен жазылады.

Бұрын жарық көрген шығармалардың брендін өзгерту

Tie-in кітаптары кейде фильмге бейімделуіне сәйкес жаңадан ат қойылып қайта басылған романдар болады. Мысалы, Родерик Торптың 1979 жылғы «Мәңгілікке ештеңе сақталмайды» романы 1988 жылғы «Die Hard» фильміне бейімделгеннен кейін, мұқабасында фильмнің плакатымен «Die Hard» деп қайта аталды. Филип К. Дик романы «Андроидтар электрлі қойлар туралы армандай ма?» «Блейд-Раннер» фильмімен байланыстырып қайта жарық көрді, бұл фильм кітап негізінде еркін түсірілген. Қысқа әңгімелер жинағына негізделген фильмге байланысты кітапта бейімделген әңгімемен қатар сол автордың басқа да әңгімелері жариялануы мүмкін; мысалы, Стивен Кингтің «Apt Pupil» повесі осы аттас фильмге бейімделген кезде, Кингтің осы әңгімені қамтыған «Different Seasons» жинағы «Apt Pupil: Different Seasons ішіндегі повесть» деп қайта басылды. Сол сияқты, «Minority Report» және «Paycheck» фильмдерімен байланысты Филип К. Дик жазған «The Minority Report» және «Paycheck» атты қысқа әңгімелерден тұратын романдар жарық көрді. Медиа-тай-ин жазумен байланысты ресми ұйым – Халықаралық медиа-тай-ин жазушылар қауымдастығы.

Кеңейтілген ғаламдар

Тиісті туындылар жаңа оқиғаларды жалғаулар, преквелдер және басқа да спин-оффтар түрінде баяндай алады, бұл бастапқы туындыға негізделген кеңейтілген әлемді құрайды; мысалы, бастапқыда алғашқы «Жұлдызды соғыстар» трилогиясына негізделген кеңейтілген әлемде орналасқан көптеген кітаптар, комикстер және бейне ойындар. 2015 жылы «Нью-Йорк Таймс» телесериалдарға байланысты романдықтар нарығының өркендеп дамып жатқанын атап өтті, бұл сапалы телесериалдардың мәдени маңызының артуымен бірге жүрді. Бұрыннан қалыптасқан жазушылардың тиісті туындыларға қатысуы, бұл туындылардың әдеби ортада бұрын туынды және жай ғана тауар ретінде қарастырылмағаннан кейін «құрметтің белгісін» алғанымен де байланысты. Баспагерлердің мақсаты – екі сала бір-бірінің өнімдерін тиімді насияттау арқылы қызығушылықты және кірісті арттыру. Фильмдік лицензиялық бейне ойындар көбінесе нашар сапалы болады; мысалы, «Amiga Power» журналы «Psygnosis» компаниясының үш фильмдік лицензиясын (1994 жылдың маусым айында шолудан өткен «Dracula», «Cliffhanger» және «Last Action Hero») барлығы 36%-ға бағалады; бұл журнал лицензиялық ойындарға күмәнмен қарады, ал «The Blues Brothers» – сирек ерекшеліктердің бірі. Видео ойын индустриясындағы алғашқы фильмдік ойындардың бірі – «Atari» компаниясының «E. T. the Extra Terrestrial» (1982) ойыны соншалықты нашар деп танылды, ол видео ойын индустриясының құлдырауына себеп болды. Мұндай нашар сапа көбінесе ойын дамытушыларының фильмнің шығу күніне сәйкес болу үшін өнімді асығыстыруға мәжбүр болуына байланысты. Романдық лицензиялар бойынша бейне ойындар көбінесе приключенческая болып табылады. «The Hobbit» (1982) және «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» мәтіндік приключенческая ойындар, ал «I Have No Mouth, and I Must Scream» (1995) – нүктелік және басу арқылы ойналатын приключенческая ойын, ал «Neuromancer» (1988) – графикалық приключенческая ойын. Романға негізделген экшн ойындар сирек кездеседі («Уильям Шатнердің TekWar» (1995) – бірінші тұлғадан ату ойыны). Романдық тікелей байланыстар 1990-шы жылдардан кейін сирек жариялана бастады, дамытушылар тек фильмдерге лицензия берілген оқиғалармен тәуекелге баратын.

Кірістер және құрылым

Кез келген ірі медиа-жобаның кіріс көзінің маңызды бөлігі – қосымша өнімдер болып саналады, ал мұндай өнімдерді жоспарлау және лицензиялау осындай жобаны құрудың ең алғашқы кезеңдерінде басталады. Қосымша өнімдер – бұл жобадан қосымша табыс табудың және танымал медиа-жобаны ынталы түрде қолдайтын жанкүйерлердің тілектерін қанағаттандырудың маңызды жолы. Қосымша өнімдердің тарихы өте күрделі болуы мүмкін; мысалы, комикске негізделген фильмге негізделген телесериалға негізделген бейне ойынның романы жазылуы мүмкін, ал комикс – бастапқы медиа-жоба. Кейбір жағдайларда, түпнұсқа романнан бейімделген фильм негізінде роман жарық көрді. Мұндай жағдайларда, романның романы мен фильмнің нұсқасы бір сөреде қатар тұруы мүмкін. Бұл қосымша өнімдерді «тегін жарнама» түрі деп қарастыруға болады, өйткені олар медиа-жобаның танысуын арттырады. Қосымша өнімдердің жобамен тікелей байланысы болуы міндетті емес; мысалы, белгілі бір пицца компаниясы «Жасыл бақалар» (Teenage Mutant Ninja Turtles) фильмдерімен байланысты купондар ұсынуы мүмкін, бірақ бұл пицца компаниясының өзі фильмдерде көрінбеуі мүмкін. Алайда, осылайша пицца компаниясы үлкен аудиторияға танылады. Егер медиа-жоба жақсы нәтиже көрсетсе, қосымша өнімдер де сол оң әсерге ие болады.

Фильм

1911 жылы алғаш жарық көрген американдық «Фотоплей» журналы бастапқыда сол дәуірдегі танымал фильмдерге негізделген қысқа әңгімелер ұсынды. Кейіннен журнал беймәлім әдебиеттік форматқа көшті.

Комикстер

Джордж Лоутердің "Суперменнің оқиғалары" (суреттерді түпнұсқа Супермен суретшісі Джо Шустер салған) 1942 жылы жарық көрді.

Теледидар

Кітаптардағы телесериалға байланысты алғашқы мысалдар: "Leave It to Beaver" (1960), "Here's Beaver!" (1961) және Беверли Клеридің "Бейвер мен Уоли" (1961) кітаптары.