Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дикотиледі ағаштардан алынған ағаш. Қатты ағаш – дикотиледі ағаштардан алынған ағаш. Олар көбінесе кең жапырақты, қоңыржай және тропикалық ормандарда кездеседі. Қоңыржай және солтүстік ендіктерде олар көбінесе жапырақты, ал тропиктер мен субтропиктерде көбінесе мәңгі жасыл болады. Қатты ағаш (ангиоспермдерден алынған) жұмсақ ағаштан (гимноспермдерден алынған) ерекшеленеді.
Wood from dicot trees
Hardwood is wood from dicot trees. These are usually found in broad leaved temperate and tropical forests. In temperate and boreal latitudes they are mostly deciduous, but in tropics and subtropics mostly evergreen. Hardwood (which comes from angiosperm trees) contrasts with softwood (which is from gymnosperm trees).
Сипаттамалары
Қатты ағаштар гүлдер арқылы көбейетін және кең жапырақты ағаштардан өндіріледі. Көптеген түрлері жапырақты болып табылады. Температуралық аймақтардағы түрлер әрбір күзде температура төмендеген кезде жапырақтарын қыста ұйықтайды, ал тропикалық аймақтардағылары маусымдық немесе кездейсоқ құрғақшылық кезеңдеріне жауап ретінде жапырақтарын тастауы мүмкін. Емен сияқты жапырақты түрлердің қатты ағаштарында әдетте жылдық өсу сақиналары кездеседі, бірақ кейбір тропикалық қатты ағаштарда олар болмауы мүмкін. Қатты ағаштардың құрылымы жұмсақ ағаштарға қарағанда күрделірек және осының салдарынан олар көбінесе баяу өседі. "Қатты ағаштарды" жұмсақ ағаштардан ерекшелендіретін басты ерекшелік – қыштардың (немесе тамырлардың) болуы. Қыштардың мөлшері, перфорациялық пластиналардың пішіні (жасырау, скалярлы, торлы, тесікті) және жасуша қабырғасының құрылымы, мысалы, спиральді қалыңдауларында айтарлықтай өзгерістер болуы мүмкін. Аты айтқандай, осы ағаштардың сүрегі көбінесе жұмсақ ағаштардан қаттырақ болады, бірақ маңызды ерекшеліктер де бар. Екі топта да ағаш қаттылығының үлкен айырмашылығы бар, қатты ағаштардың тығыздығы жұмсақ ағаштардың диапазонын толығымен қамтиды; кейбір қатты ағаштар (мысалы, балса) көптеген жұмсақ ағаштардан жұмсақ, ал қарағай – қатты жұмсақ ағашқа мысал.
Hardwoods are produced by angiosperm trees that reproduce by flowers, and have broad leaves. Many species are deciduous. Those of temperate regions lose their leaves every autumn as temperatures fall and are dormant in the winter, but those of tropical regions may shed their leaves in response to seasonal or sporadic periods of drought. Hardwood from deciduous species, such as oak, normally shows annual growth rings, but these may be absent in some tropical hardwoods. Hardwoods have a more complex structure than softwoods and are often much slower growing as a result. The dominant feature separating "hardwoods" from softwoods is the presence of pores, or vessels. The vessels may show considerable variation in size, shape of perforation plates (simple, scalariform, reticulate, foraminate), and structure of cell wall, such as spiral thickenings. As the name suggests, the wood from these trees is generally harder than that of softwoods, but there are significant exceptions. In both groups there is an enormous variation in actual wood hardness, with the range in density in hardwoods completely including that of softwoods; some hardwoods (e. g., balsa) are softer than most softwoods, while yew is an example of a hard softwood.
Химия
Қатты ағаштардың құрылымдық полимерлері – целлюлоза, гемицеллюлоза және лигнин. Қатты ағаштың лигнинінің құрамы жұмсақ ағаштың лигнинінен өзгеше. Синапил спирті және конфиферил спирті – қатты ағаш лигнинінің негізгі мономерлері. Қатты ағаштарда жұмсақ ағаштарға қарағанда құрылымдық емес, экстрактивтер деп аталатын қосымша заттар аз болады. Бұл экстрактивтер әдетте үш негізгі топқа бөлінеді: алифалық қосылыстар, терпендер және фенолды қосылыстар. Қатты ағаштарда кездесетін алифалық қосылыстарға май қышқылдары, май спирттері және олардың глицеринмен түзілген эфирлері, май спирттері (шамы), стеролдар (стерил эфирлері), алкандар сияқты көмірсутектер, ситостерол, ситостанол және кампестерол жатады. Қатты ағаштың терпен мөлшері жұмсақ ағаштан едәуір өзгешеленеді және негізінен тритерпеноидтардан, полипренолдардан және басқа жоғары терпендерден тұрады. Қатты ағаштардан тазартылған тритерпеноидтарға циклоартенол, бетулин және сквален кіреді. Қатты ағаш политерпендеріне резина, гутта-перча, гутта-балата және бетулапренолдар жатады. Аз мөлшерде болғанымен, қатты ағаштарда моно-, сескви- және дитерпендер де бар, мысалы, α және β пинендер, 3-карен, β-мирцен, лимонен, хинокитиол, δ-кадинен, α және δ-кадинолдар, борнеол. Қатты ағаш стильбендер, лигнандар, норлигнандар, таниндер, флавоноидтар сияқты фенолды қосылыстарға бай.
The structural polymers of hardwoods are cellulose, hemicellulose, and lignin. The constituents of hardwood lignin differs from those included in softwood. Sinapyl alcohol and coniferyl alcohol are the main monomers of hardwood lignin. Hardwoods contain less amount of non structural constituents, named extractives, than softwoods. These extractives are usually categorized into three broad groups: aliphatic compounds, terpenes and phenolic compounds. Aliphatic compounds found in hardwoods include fatty acids, fatty alcohols and their esters with glycerol, fatty alcohols (waxes) and sterols (steryl esters), hydrocarbons, such as alkanes, sterols, such as sitosterol, sitostanol and campesterol. The terpene content of the hardwood significantly differs from the softwood, and mainly consists of triterpenoids, polyprenols and other higher terpenes. Triterpenoids commonly purified from hardwoods include cycloartenol, betulin and squalene. Hardwood polyterpenes are rubber, gutta percha, gutta balatá and betulaprenols. Although in small quantities, hardwoods also contain mono , sesqui and diterpenes, such as α and β pinenes, 3 carene, β myrcene, limonene, hinokitiol, δ cadinene, α and δ cadinols, borneol. Hardwood is rich in phenolic compounds, such as stilbenes, lignans, norlignans, tannins, flavonoids.
Қолданбалар
Қатты ағаш отын, құрал-жабдықтар, құрылыс, қайық жасау, жиһаз жасау, музыкалық аспаптар, еден төсеу, тамақ пісіру, шарап шелектері және көмір өндіру сияқты көптеген салаларда қолданылады. Қатты ағаштан жасалған жиһаз жасау жұмсақ ағашпен салыстырғанда көбінесе қымбатқа түседі. Бұрын тропикалық қатты ағаштар қолжетімді болған, бірақ кейбір түрлер, мысалы, Бирма тегі мен махагони, тым көп пайдалану салдарынан қазір сирек кездеседі. Мысалы, арзан "қатты ағаш" есіктер енді жұмсақ ағаштан, фанерадан немесе орташа тығыздықтағы талшықты тақтадан (MDF) жасалған негізге жабыстырылған жұқа қабаттан тұрады. Қатты ағаштар түрлі заттарда қолданылуы мүмкін, бірақ олардың тығыздығы беріктігін, сыртқы түрін және сапасын арттыратындықтан жиһаз бен музыкалық аспаптарда көбірек кездеседі. Қатты ағаштың әртүрлі түрлері әртүрлі мақсаттарға немесе құрылыс процестеріне жарайды. Бұл әртүрлі ағаштардың тығыздығы, түйіршігі, тесік мөлшері, өсу және талшық құрылымы, икемділігі және бумен иілуге қабілеті сияқты әртүрлі қасиеттеріне байланысты. Мысалы, қайраңның (Ulmus spp.) өрілген түйіршігі орындықтардың отыру бөлігін жасауға ыңғайлы, себебі басқа ағаштарда аяқтар мен басқа да бөлшектерді орнату кезінде жарылу қаупі болады.
Hardwoods are employed in a large range of applications, including fuel, tools, construction, boat building, furniture making, musical instruments, flooring, cooking, barrels, and manufacture of charcoal. Solid hardwood joinery tends to be expensive compared to softwood. In the past, tropical hardwoods were easily available, but the supply of some species, such as Burma teak and mahogany, is now becoming scarce due to over exploitation. Cheaper "hardwood" doors, for instance, now consist of a thin veneer bonded to a core of softwood, plywood or medium density fibreboard (MDF). Hardwoods may be used in a variety of objects, but are most frequently seen in furniture or musical instruments because of their density which adds to durability, appearance, and performance. Different species of hardwood lend themselves to different end uses or construction processes. This is due to the variety of characteristics apparent in different timbers, including density, grain, pore size, growth and fibre pattern, flexibility and ability to be steam bent. For example, the interlocked grain of elm wood (Ulmus spp.) makes it suitable for the making of chair seats where the driving in of legs and other components can cause splitting in other woods.
Дастархан дайындау
Тығыздық пен калория/көлем арасында байланыс бар. Осы себепті емен, вишня және алма сияқты тығыз қатты ағаштар лагерьтік оттарға, тағам дайындауға және етке түтін беруге жақсырақ келеді, себебі олар қарағай немесе самырсын сияқты жұмсақ ағаштарға қарағанда ыстығырақ және ұзақ жануға бейім. Жұмсақ ағаштардың төмен тығыздығы мен өте жанғыш шайыры оларды жылдам және аз жылу шығарып жағуға себеп болады.
There is a correlation between density and calories/volume. This makes the denser hardwoods like oak, cherry, and apple more suited for camp fires, cooking fires, and smoking meat, as they tend to burn hotter and longer than softwoods like pine or cedar whose low density construction and highly flammable pitch make them burn quickly and without producing quite as much heat.