Кіріспе

Дикотиледі ағаштардан алынған ағаш. Қатты ағаш – дикотиледі ағаштардан алынған ағаш. Олар көбінесе кең жапырақты, қоңыржай және тропикалық ормандарда кездеседі. Қоңыржай және солтүстік ендіктерде олар көбінесе жапырақты, ал тропиктер мен субтропиктерде көбінесе мәңгі жасыл болады. Қатты ағаш (ангиоспермдерден алынған) жұмсақ ағаштан (гимноспермдерден алынған) ерекшеленеді.

Сипаттамалары

Қатты ағаштар гүлдер арқылы көбейетін және кең жапырақты ағаштардан өндіріледі. Көптеген түрлері жапырақты болып табылады. Температуралық аймақтардағы түрлер әрбір күзде температура төмендеген кезде жапырақтарын қыста ұйықтайды, ал тропикалық аймақтардағылары маусымдық немесе кездейсоқ құрғақшылық кезеңдеріне жауап ретінде жапырақтарын тастауы мүмкін. Емен сияқты жапырақты түрлердің қатты ағаштарында әдетте жылдық өсу сақиналары кездеседі, бірақ кейбір тропикалық қатты ағаштарда олар болмауы мүмкін. Қатты ағаштардың құрылымы жұмсақ ағаштарға қарағанда күрделірек және осының салдарынан олар көбінесе баяу өседі. "Қатты ағаштарды" жұмсақ ағаштардан ерекшелендіретін басты ерекшелік – қыштардың (немесе тамырлардың) болуы. Қыштардың мөлшері, перфорациялық пластиналардың пішіні (жасырау, скалярлы, торлы, тесікті) және жасуша қабырғасының құрылымы, мысалы, спиральді қалыңдауларында айтарлықтай өзгерістер болуы мүмкін. Аты айтқандай, осы ағаштардың сүрегі көбінесе жұмсақ ағаштардан қаттырақ болады, бірақ маңызды ерекшеліктер де бар. Екі топта да ағаш қаттылығының үлкен айырмашылығы бар, қатты ағаштардың тығыздығы жұмсақ ағаштардың диапазонын толығымен қамтиды; кейбір қатты ағаштар (мысалы, балса) көптеген жұмсақ ағаштардан жұмсақ, ал қарағай – қатты жұмсақ ағашқа мысал.

Химия

Қатты ағаштардың құрылымдық полимерлері – целлюлоза, гемицеллюлоза және лигнин. Қатты ағаштың лигнинінің құрамы жұмсақ ағаштың лигнинінен өзгеше. Синапил спирті және конфиферил спирті – қатты ағаш лигнинінің негізгі мономерлері. Қатты ағаштарда жұмсақ ағаштарға қарағанда құрылымдық емес, экстрактивтер деп аталатын қосымша заттар аз болады. Бұл экстрактивтер әдетте үш негізгі топқа бөлінеді: алифалық қосылыстар, терпендер және фенолды қосылыстар. Қатты ағаштарда кездесетін алифалық қосылыстарға май қышқылдары, май спирттері және олардың глицеринмен түзілген эфирлері, май спирттері (шамы), стеролдар (стерил эфирлері), алкандар сияқты көмірсутектер, ситостерол, ситостанол және кампестерол жатады. Қатты ағаштың терпен мөлшері жұмсақ ағаштан едәуір өзгешеленеді және негізінен тритерпеноидтардан, полипренолдардан және басқа жоғары терпендерден тұрады. Қатты ағаштардан тазартылған тритерпеноидтарға циклоартенол, бетулин және сквален кіреді. Қатты ағаш политерпендеріне резина, гутта-перча, гутта-балата және бетулапренолдар жатады. Аз мөлшерде болғанымен, қатты ағаштарда моно-, сескви- және дитерпендер де бар, мысалы, α және β пинендер, 3-карен, β-мирцен, лимонен, хинокитиол, δ-кадинен, α және δ-кадинолдар, борнеол. Қатты ағаш стильбендер, лигнандар, норлигнандар, таниндер, флавоноидтар сияқты фенолды қосылыстарға бай.

Қолданбалар

Қатты ағаш отын, құрал-жабдықтар, құрылыс, қайық жасау, жиһаз жасау, музыкалық аспаптар, еден төсеу, тамақ пісіру, шарап шелектері және көмір өндіру сияқты көптеген салаларда қолданылады. Қатты ағаштан жасалған жиһаз жасау жұмсақ ағашпен салыстырғанда көбінесе қымбатқа түседі. Бұрын тропикалық қатты ағаштар қолжетімді болған, бірақ кейбір түрлер, мысалы, Бирма тегі мен махагони, тым көп пайдалану салдарынан қазір сирек кездеседі. Мысалы, арзан "қатты ағаш" есіктер енді жұмсақ ағаштан, фанерадан немесе орташа тығыздықтағы талшықты тақтадан (MDF) жасалған негізге жабыстырылған жұқа қабаттан тұрады. Қатты ағаштар түрлі заттарда қолданылуы мүмкін, бірақ олардың тығыздығы беріктігін, сыртқы түрін және сапасын арттыратындықтан жиһаз бен музыкалық аспаптарда көбірек кездеседі. Қатты ағаштың әртүрлі түрлері әртүрлі мақсаттарға немесе құрылыс процестеріне жарайды. Бұл әртүрлі ағаштардың тығыздығы, түйіршігі, тесік мөлшері, өсу және талшық құрылымы, икемділігі және бумен иілуге қабілеті сияқты әртүрлі қасиеттеріне байланысты. Мысалы, қайраңның (Ulmus spp.) өрілген түйіршігі орындықтардың отыру бөлігін жасауға ыңғайлы, себебі басқа ағаштарда аяқтар мен басқа да бөлшектерді орнату кезінде жарылу қаупі болады.

Дастархан дайындау

Тығыздық пен калория/көлем арасында байланыс бар. Осы себепті емен, вишня және алма сияқты тығыз қатты ағаштар лагерьтік оттарға, тағам дайындауға және етке түтін беруге жақсырақ келеді, себебі олар қарағай немесе самырсын сияқты жұмсақ ағаштарға қарағанда ыстығырақ және ұзақ жануға бейім. Жұмсақ ағаштардың төмен тығыздығы мен өте жанғыш шайыры оларды жылдам және аз жылу шығарып жағуға себеп болады.