Кіріспе

Родригес Ньютонның попугайы (Psittacula exsul), Родригес попугайы немесе Родригес сақиналы попугайы деп те аталады, Маскарен аралы Родригеске ендемик болған, қазірде жойылған попугай түрі. Оның бірнеше ерекшеліктері туыс түрлерден ерекшеленеді, бұл Родригесте ұзақ мерзімді оқшаулануды және одан кейінгі бейімделуді көрсетеді. Осы туыстың – қызыл шашақты попугайы (rose-ringed parakeet) жақын туысы және ықтимал ата-бабасы болып табылады. Ньютон попугайы, жақын орналасқан Маврикий және Реюньон аралдарының эндемик попугайларының да ата-бабасы болуы мүмкін. Шамамен 38-43 см ұзындығындағы Ньютон попугайы, шамамен қызыл шашақты попугайдың мөлшерімен тең болды. Оның қауырсындары көбінесе сұр немесе қара қоңыр түсті, бұл Psittacula туысындағы, көбінесе жасыл түрлерге тән емес. Еркектердің түсі аналықтардан жарқырақтау, және қара түсті шоқысының орнына қызғылт түсті шоқысы болған, бірақ ересек еркектің сыртқы түрінің толыққанды сипаттамасы белгісіз; тек бір еркек нұсқасы белгілі, және ол жас деп есептеледі. Ересек еркектерде, Александриялық попугай сияқты, қанаттарында қызыл дақтар болуы мүмкін. Екі жыныстың да иегінен мойнына дейін қара жолақ бар, бірақ бұл еркекте жақсы көрінеді. Аяқтары сұр, ал көздің қабыршағы сары түсті. 17 ғасырға қарайтын кейбір мәліметтерде түрдің кейбір өкілдері жасыл болғандығы айтылады, бұл көк және жасыл түсті морфтардың кездесуін көрсетеді, бірақ осы мәліметтерге нақты түсіндірме жоқ. Оның тіршілік әрекеті туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол зәйтүн ағашының жаңғақтарымен, жапырақтармен қоректенген болуы мүмкін. Бұл попугай өте оңай үйретілген және сөйлеуді еліктей білген. Ньютон попугайы туралы алғаш рет 1708 жылы француз гугеноты Франсуа Легуат жазған, ал кейін басқа авторлар оны сирек атаған. "Exsul" деген атау Франциядан жер аударылған Легуатқа сілтеме жасайды. 1770 жылдары тұтқынға алынған бір ғана нұсқаның екі суреті сақталған. Бұл түр 1872 жылы ғылыми тұрғыдан сипатталған, оның голотипі әйел нұсқасы болған. Соңғы рет 1875 жылы ұсталған еркек нұсқасы және осы екі нұсқасы бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз үлгілер. Орманды кесу және аң аулау салдарынан құстың саны азайып, 19 ғасырдың соңында Родригеске соққан циклондар мен дауылдар сериясы оны толығымен жойды деп есептеледі. Түрдің тірі қалған болуы мүмкін деген болжамдар 1967 жылға дейін жалғасты, бірақ олар негізсіз болып шықты.

Таксономия

Ньютонның қақылдағын алғаш рет Франсуа Легуа 1708 жылы жариялаған «Шығыс Үндістанға жаңа саяхат» атты мемуарында тіркелген. Легуа 1691 және 1693 жылдар аралығында Родригес аралына қоныстанған тоғыз француз гугенот босқынының жетекшісі болған. Одан кейін 1726 жылы аралда қамалып қалған Джульен Таффор өзінің «Relation de l'Île Rodrigue» еңбегінде, содан кейін 1761 жылы Венераның транзитін бақылау үшін Родригеске сапар шеккен француз математигі Александр Пингре жазбалар қалдырған. 1871 жылы Родригестің британдық судьясы Джордж Дженнер бір ұрғашы нұсқасын жинады; ол спиртте сақталып, Маврикийдегі британдық отарлық әкімшісі Эдвард Ньютонға тапсырылды, ол оны өзінің ағасы, орнитолог Альфред Ньютонға жіберді. А. Ньютон 1872 жылы түрді ғылыми тұрғыдан сипаттап, оған Palaeornis exsul деген ғылыми атау берді. «Exsul» («көшірілген») сөзі Легуаға сілтеме жасайды, өйткені ол құсты алғаш рет сипаттаған кезде Франциядан қуылған болатын. Ньютон түсіне негіделген, көбірек сипаттамалық атау табуға тырысты, бірақ ол қиындыққа тап болды. Ол бастапқы сипаттамасында ұрғашының суретін жариялаудан бас тартты, бірақ «Ibis» журналы оған орын ұсынды. Оның орнына ол еркек нұсқасы табыларша күтуге ниеттенді, себебі ол оның көріктірек болады деп ойлады. Бұл түрдің голотиптік нұсқасы болып табылатын ұрғашы нұсқасы Кембридж университетінің мұражайында UMZC 18/Psi/67/h/1 нөмірімен сақталады. 1875 жылдың 14 тамызында Уильям Вандорус еркек нұсқасын атып өлтірді. Бұл – UMZC 18/Psi/67/h/2 нөмірімен Кембридж мұражайында сақталатын түрдің паратипі. Осы екі дана – түрдің сақталған жалғыз үлгілері. Ұрғашы нұсқасынан төңкеріш және кеуде сүйегі алынып, содан бері Родригестегі Plaine Corail үңгірлерінен суфоссильдік қалдықтар табылған.

Эволюция

Морфологиялық ерекшеліктеріне сүйенсек, Александриялық қанақұс (Psittacula eupatria) Үнді мұхиты аралдарындағы барлық Psittacula түрлерінің бастапқы популяциясы ретінде қарастырылады, ал жаңа популяциялар түрдің оңтүстікке қарай таралуы кезінде Оңтүстік Азиядан қоныс аударған. Бұл түрдің белгілері оның табиғи ареалынан алшақтаған түрлерде біртіндеп жоғалады. Ньютон қанақұсының қазба қалдықтары оның басқа Маскарен Psittacula түрлерінен кейбір сүйек құрылымының ерекшеліктерімен ерекшеленетінін көрсетсе де, төс сүйегінің кіші болуы сияқты ұқсастықтар да бар, бұл олардың жақын туыс екенін көрсетеді. Скелеттік ерекшеліктері Александриялық қанақұс пен қызыл мойынды қанақұспен (Psittacula krameri) тығыз байланысты екенін көрсетеді, бірақ Ньютон қанақұсының көптеген ерекше белгілері оның Родригес аралында ұзақ уақыт оқшауланғанын көрсетеді. Додо құсы сияқты көптеген Маскарен эндемиктері Оңтүстік Азиядан шыққан, ал британдық палеонтолог Джулиан Хьюм барлық попугайлардың да осылай болуы мүмкін деп болжайды. Плейстоцен дәуірінде теңіз деңгейі төмен болғандықтан, түрлердің кейбір оқшауланбаған аралдарды мекендеуіне мүмкіндік болды. Psittaculini бірнеше рет бұл аймаққа еніп кірген болуы мүмкін, себебі көптеген түрлер соншалықты маманданған еді, олар Маскарен аралдары теңізден көтерілгенге дейін «ыстық нүкте» аралдарында айтарлықтай эволюциялаған болуы мүмкін. Маскарен аралдарындағы Psittacula туысына Маврикийдің эхо-қанақұсы (Psittacula eques echo), оның Реюньон аралындағы жойылған подвиді (Psittacula eques eques) және Маскарен сұр қанақұсы (Psittacula bensoni) кіреді, ол Маврикий мен Реюньонда таралған. 2011 жылы жүргізілген попугайлардың филогенетикалық зерттеуі Ньютон қанақұсын қамтуға мүмкіндік бермеді, себебі қолжетімді ДНК болмады. 2015 жылы британдық генетик Хейзел Джексон және оның әріптестері жүргізген генетикалық зерттеуде әйел Ньютон қанақұсының табанынан алынған қолданылатын ДНК анықталды. Ол Азия мен Африкадан шыққан қызыл мойынды қанақұс түрлерінің кладасында топтастырылды және 3,82 миллион жыл бұрын олардан бөлінген. Сонымен қатар, Ньютон қанақұсы Маврикий мен Реюньон қанақұстарының ата-тегі болып көрінеді. Зерттеуге қоса берілген кладограмма төменде көрсетілген: 2018 жылы американдық орнитолог Кайя Л. Провост және оның әріптестері Маскарен попугайы (Mascarinus marscarinus) және Tanygnathus түрлерінің Psittacula ішінде топтасқанын анықтады, бұл туысты парафилетикалық (табиғи емес топтастыру) етеді және осы туыстың бөлінуі қажеттігін көрсетті. Бұл мәселені шешу үшін неміс орнитологы Майкл П. Браун және оның әріптестері 2019 жылы Psittacula туысын бірнеше туысқа бөлуді ұсынды. Олар Ньютон қанақұсын оның ең жақын туыстары – эхо-қанақұс және қызыл мойынды қанақұспен бірге жаңа Alexandrinus туысына қосты. 2022 жылы бразилиялық орнитолог Александр П. Селвати және оның әріптестері жүргізген генетикалық зерттеу Psittacula, Маскарен попугайы және Tanygnathus арасындағы қарым-қатынас туралы бұрынғы зерттеулерді растады. Олар Psittaculinae Австралия-Тынық мұхиты аймағында (бұрын Гондвана суперконтинентінің бөлігі) пайда болды және Psittacula–Mascarinus туысының ата-тегі Миоценнің соңында (8–5 миллион жыл бұрын) Африкадағы алғашқы пситтакулиндер болды және одан Маскарен аралдарын мекендеді деп болжады.