Кіріспе

Франц Шуберттің фортепианолық квинтеті «Тrout» квинтеті (Forellenquintett) – Франц Шуберттің Ля мажордағы фортепианолық квинтеті, D. 667 атауымен кеңінен танымал. Фортепианолық квинтет 1819 жылы, ол 22 жасқа толғанда жазылған, алайда оның жариялануы 1829 жылға дейін, оның қайтысынан кейін бір жыл өткен соң күтілді. Әдеттегі фортепианолық квинтет құрамы – фортепиано және струнный квартет болғанмен, «Тrout» квинтеті фортепиано, скрипка, альт, виолончель және контрабас үшін жазылған. Шуберттің досы Альберт Штадлердің сөзіне сүйенсек, ол Иоганн Непомук Хуммельдің флейта, гобой, валторна, альт, виолончель, бас және фортепианоға арналған ре минорындағы септетінің квинтеттік нұсқасының үлгісімен жазылған, Op. 74. Сонымен қатар, Хуммельдің Ми-бемоль мажордағы квинтетінің (Op. 87) де ықпалы болған болуы мүмкін.

Есімдік

Бұл шығарма "Троут" деп аталады, себебі төртінші бөлімі – Шуберттің бұрынғы "Die Forelle" ("Троут") әнінің вариацияларынан тұрады. Квинтет Сильвестр Паумгартнерге арналған, ол Штайр қаласынан шыққан, музыканы қорғаушы бай адам және әуесқой виолончельші. Ол Шубертке әнге вариациялар қосуды ұсынған. Вариациялар түпнұсқалық тақырыпты жаңа тақырыптық материалға айналдырмайды; керісінше, олар мелодиялық әшекейлеуге және көңіл-күйдің өзгеруіне назар аударады. Бірінші бірнеше вариацияларда негізгі тақырыпты әртүрлі аспаптар немесе топтар орындайды. Бесінші вариацияда Шуберт төмендетілген субмедиантта (B мажор) бастап, соңғы алтыншы вариацияның басында қозғалыстың негізгі тоналығына қайта оралатын бірнеше модуляциялар жасайды. Осыған ұқсас процесс Шуберттің кейінгі үш шығармасында да кездеседі: F мажордағы октет, D. 803 (төртінші бөлім); A минорындағы фортепианолық соната, D. 845 (екінші бөлім); және B мажордағы импромпту, D. 935 № 3. Соңғы вариация түпнұсқалық Lied-ке ұқсас, фортепианодағы ортақ ерекше сүйемелдеуді бөліседі.

V. Allegro giusto (ағылш. - "ақталу")

Финал екінші бөлім сияқты екі симметриялық бөлімнен тұрады. Дегенмен, бұл бөлім екінші бөлімнен ерекше хроматизмнің жоқтығымен және екінші бөлімнің бірінші бөлімнің нақты көшірмесі болуымен (октавалық регистрдегі кейбір өзгерістерді ескермегенде) ажыратылады. Бірінші бөлімге қайталау таңбасы қойылған: егер нотаға қатаң сәйкес келсе, бөлім бір музыкалық материалдың үш ұзын, дерлік бірдей қайталануынан құралады. Орындаушылар кейде орындағанда бірінші бөлімнің қайталануын жіберуі мүмкін. Бұл бөлімде екінші бөлімнің хроматизмі болмаса да, оның өзінің гармониялық құрылымы да жаңашыл: бірінші бөлім D мажор, субдоминантада аяқталады. Бұл классикалық музыка стилінің эстетикасына қайшы келеді, онда музыкалық туындының немесе бөлімнің алғашқы маңызды гармониялық өзгерісі – тоникадан доминантаға (немесе сирек медиантаға немесе субмедиантаға, бірақ ешқашан субдоминантаға) өту болып табылады.

Музыкалық маңызы

Шуберттің соңғы үш скрипкалық квартеті мен скрипкалық квинтеті сияқты басқа ірі камералық шығармаларымен салыстырғанда, «Траут квинтеті» көңілді, сергіне білдіретін туынды, әсіресе сыртқы бөлімдері мен Андантте құрылымдық байланысы төмендеу. Бұл бөлімдерде бұрын айтылған материалдың едәуір ұзақ қайталаулары кездеседі, кейде түрлендіріліп орындалады, бірақ құрылымдық өңдеуге түспейді, бұл жалпы біртұтас драмалық эффект құруға бағытталған (Мартин Чузидтің сөздерімен айқанда, «механикалық» сипатқа ие), және Шуберттің фортепиано төрт қолға арналған шығармаларына тән.

Квинтет Кристофер Нупеннің 1969 жылғы «Траут» фильмінің негізі болып табылады, онда Ицхак Перлман, Пинхас Цукерман, Жаклин дю Пре, Даниэль Баренбойм және Зубин Мехта Лондонның Королева Елизавета залында орындайды.

Басқа қолданыстар

Нэш ансамблі орындаған Trout Quintets-тің бесінші бөлігі BBC теледидарлық комедиясы «Құдайды күту» үшін тақырыптық музыка ретінде пайдаланылады. Шоуда Нэш ансамблі орындаған үшінші бөлім де қолданылады.