Көлік құралы: Автобус туралы толық мәлімет

Кіріспе

Адамдарды тасымалдауға арналған ірі көлік құралы

Автобус (омнибус сөзінен туындаған, сондай-ақ мультибус, моторбус, автобус және т.б. варианттары бар) – орташа автомобиль немесе микроавтобустан әлдеқайда көп жолаушыларды, бірақ орташа пойызбен салыстырғанда аз жолаушыларды тасымалдайтын көлік құралы. Көбінесе қоғамдық көлік ретінде қолданылады, бірақ чартерлік мақсаттарда немесе жеке меншік құқығында да пайдаланылады. Көбінесе автобустарда 30-100 жолаушыға дейін сыяды, бірақ кейбіреулері 300 жолаушыға дейін қабылдай алады. Ең көп таралған түрі – бір қабатты автобус, ал екі қабатты және буысты автобустар көбірек жүк тасымалдайды, ал шағын және микроавтобустар аз жүк тасымалдайды. Каучтар (ұзақ қашықтыққа жүретін автобустар) алыс қашықтықтарға жүру үшін қолданылады. Қалалық автобустар мен қалааралық каучтар сияқты көптеген автобустар жол ақысын қабылдайды. Басқа түрлері, мысалы, бастауыш немесе орта мектеп автобустары немесе жоғары білім беру орталығындағы шаттл автобустары тегін болады. Көптеген елдерде автобус жүргізушілеріне қалыпты жүргізуші куәлігінен өзге, ірі көлік жүргізуге арналған арнайы куәлік қажет. Автобустар жоспарлы автобус тасымалы, жоспарлы кауч тасымалы, мектепке тасымалдау, жеке жалға алу немесе туризм үшін пайдаланылуы мүмкін. Науқандық автобустар саяси науқандар үшін қолданылуы мүмкін, ал басқалары рок және поп-топтардың гастрольдік көліктері ретінде және көптеген мақсаттар үшін жекеменшікпен жұмыс істейді. 1820 жылдардан бастап атпен жегілетін автобустар, 1830 жылдардан бастап бумен жүретін автобустар, ал 1882 жылы электр троллейбустары пайда болды. Алғашқы ішкі жану қозғалтқышты автобустар немесе моторлы автобустар 1895 жылы қолданысқа енді. Теориялық толық атауы француз тілінде "voiture omnibus" – "омнибус" (айналма жолмен жүретін автомобиль) – Нант тұрғындары бұл көлікке көп ұзамай "омнибус" деген лақап ат берді.

Бу автобустары

Бумен жұмыс істейтін автобустармен тұрақты қалааралық автобус қызметтерін 1830 жылдары Англияда Уолтер Хэнкок және сэр Голдсворти Гурнидің серіктестері, сондай-ақ басқалар атпен жүретін көлік үшін тым қауіпті болған жол жағдайларында сенімді қызметтер ұсынды. Алғашқы механикалық күшпен жүретін автобус 1833 жылдың 22 сәуірінде Лондон көшелерінде пайда болды. Бу машиналары айналып түсу қаупі аз, жылқымен жүретін көліктерге қарағанда жылдам, пайдалануға әлдеқайда арзан және кең доңғалақтарының арқасында жол төсеміне аз зақым келтірді. Дегенмен, жүк көлігі трестері салған ауыр жол салымы бу машиналарымен жүретін көліктерді шектеді және ат автобустары компанияларына мүмкіндік берді. 1861 жылдан бастап қатал заңнама 30 жылға Ұлыбритания жолдарынан механикалық күшпен жүретін көліктерді дерлік жойды, ал 1861 жылғы локомотив заңы қалалар мен елді мекендерде «жол локомотивтеріне» жылдамдық шектеулерін енгізді.

Троллейбустар

Автобустың дамуымен қатар электр троллейбусы да ойлап табылды, олар әдетте жоғары сымдар арқылы троллейбус бағаналарымен қуаттандырылады. Англиядағы Уильям және Германиядағы Эрнст Вернер Сименс ағайындары троллейбус тұжырымдамасын әзірлеуде бірлесіп жұмыс істеді. Сэр Уильям алғаш рет 1881 жылы Journal of the Society of Arts журналындағы мақаласында бұл идеяны «жолдың бір жағынан екінші жағына аралықпен тасталған ілмектер және осы ілмектерден төгілген екі сым арқылы, контактілік роликтердің осы екі сымда жүруіне мүмкіндік беретін, ток трамвай вагонына беріліп, станциядағы динамо машинасына кері қайтатын, рельстерге түсу қажеттілігі жоқ» деп сипаттады. Оның ағасы Эрнст Вернер фон Сименс жасаған алғашқы мұндай көлік – «Электромоте» 1882 жылы Германияның Халенси қаласында жұртшылыққа ұсынылды. Бұл тәжірибелік көлік әдеттегі троллейбустың барлық техникалық талаптарына сай болғанымен, демонстрациядан кейін сол жылы бөлшектелді. Макс Шиман 1901 жылы Германияның Дрезден қаласының жанында жолаушылар тасымалдайтын троллейбус ашты. Бұл жүйе 1904 жылға дейін ғана жұмыс істесе де, Шиман қазіргі стандартты троллейбус тогын жинау жүйесін жасады. Бастапқыда токты жинаудың тағы бірнеше әдістері қолданылды. Лидс және Брэдфорд 1911 жылдың 20 маусымында Ұлыбританияда троллейбустарды пайдалануға алғашқы болып енгізген қалалар болды.

Автобустар

Германияның Зигерланд аймағында 1895 жылы екі жолаушы автобусы қысқа ғана уақыт бойы, бірақ тиімсіз жұмыс істеді. Олар 1893 жылғы Benz Viktoria негізінде жасалған алты орындық моторлы көлікті пайдаланды. Көліктің максималды жылдамдығы көрсетілмеген, ол төменгі жағында және ашық платформада 20 жолаушыға дейін сыйымды болатын. Бұл автобустың сәттілігі мен танымалдылығының арқасында DMG өндірісті кеңейтіп, Лондондағы компанияларға, ал 1899 жылы Стокгольм мен Шпейерге көбірек автобустар сатты. 1923 жылы Чикагода Джон Д. Герц Yellow Coach Manufacturing Company компаниясын құрды, ол тез арада АҚШ-та автобустардың ірі өндірушісіне айналды. 1925 жылы General Motors компаниясы көпшілік үлесін сатып алып, оның атауын Yellow Truck and Coach Manufacturing Company деп өзгертті. GM 1943 жылы GM Truck and Coach бөлімін құру үшін қалған акцияларды сатып алды. 20-ғасырда модельдердің ассортименті кеңейді, нәтижесінде 1950-ші жылдардан бастап кең таралған, қазіргі танымал толық өлшемді автобустар пайда болды. 1950-ші жылдары жасалған AEC Routemaster инновациялық дизайн болды және бүгінгі күнге дейін Лондонның символы болып табылады. Инновациялық конструкцияда жеңіл алюминий және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде авиация өндірісінде қолданылған технологиялар пайдаланылды. Бұдан басқа, салмақты азайтуға бағытталған интегралды дизайн, алғаш рет автобуста тәуелсіз алдыңғы серпімді аспа, гидро күшпен басқарылатын руль, толық автоматты беріліс қорабы және гидравликалық тежегіш жүйесі енгізілді.

Түрлері

Форматтарға бір қабатты автобус, екі қабатты автобус (екеуі де әдетте берік шассиі бар) және икемді буыны бар автобус (немесе "қосылған автобус") жатады, олардың таралуы елден елге өзгереді. Жоғары сыйымдылыққа ие екі икемді буыны бар автобустар да жасалады, сондай-ақ жолаушыларды тасымалдауға арналған тіркемелер – қатаң автобустың артына тіркелетін (автобус тіркемесі) немесе жүк көлігімен тіркеме ретінде тартылатын (жүк автобусы). Шағын мидибустардың сыйымдылығы төмен, ал ашық автобустар көбінесе ойын-сауық мақсатында қолданылады. Көптеген жаңа автопарктерде, әсіресе жергілікті қоғамдық көлік жүйелерінде, негізінен оңай қол жетімділік үшін төмен қабатты автобустарға көшу байқалады. Көлік автобустары ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін арналған және әдетте жеке жоғары спинкалы, жатып-тұруға арналған орындықтармен, қауіпсіздік белбеулерімен, дәретханалармен және аудио-визуалды ойын-сауық жүйелерімен жабдықталған. Олар жүк тасымалдауға мүмкіндік беретін жоғары жылдамдықпен жұмыс істей алады. Автобустар бір немесе екі қабатты, икемді буыны бар болуы мүмкін, және көбінесе жолаушылар еденінің астында бөлек жүк бөлімі болады. Бағытталған автобустар белгіленген бағыттарда жүруге мүмкіндік беретін технологиямен жабдықталған, бұл автобус аялдамаларында бақыланатын туралауға және дәстүрлі жолдарға немесе автобус жолақтарына қарағанда аз орынды жетеленетін жолақтарды пайдалануға мүмкіндік береді. Автобус өндірісі бір компания (толыққанды өндіруші) арқылы немесе бір өндірушінің басқа өндіруші жасаған шассиге автобус корпусын орнату арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Қолжетімділік

Транзит автобустары бұрын негізінен жоғары еденді көліктер болатын. Бірақ қазір олар көбінесе төмен еденді конструкциямен жасалады, сондай-ақ, мүмкіндігі болса, "тізе бүгіп" (kneel) ауа серіппесімен және дөңгелек креслодағылар мен бала күтіміндегілерге кіруге қолайлы пандустармен жабдықталады. Кейде бұл пандустар еден астында электрлік немесе гидравликалық түрде кеңейтіліп, тегіс кіруге мүмкіндік береді. Мұндай технология кеңінен қолданылғанға дейін, дөңгелек креслодағылар арнайы пара-транзит автобустарын ғана пайдаланатын. Қолжетімді көліктерде кең кіреберістер, ішкі дәліздер және дөңгелек креслоларға арналған орын да бар. Ішкі жиһаз және бағыт көрсеткіштер де көзі нашар адамдарға қолдануға ыңғайлы болуы мүмкін. Көлік автобустары әдетте төмен еденді конструкцияның орнына дөңгелек креслоларды көтеруге арналған лифттерді пайдаланады. Кейбір елдерде мүгедектік бойынша кемсітуге қарсы заңдарға сәйкес, көлік құралдарында осы мүмкіндіктер болуы міндетті.

Конфигурациясы

Автобустар бастапқыда алдыңғы жағында қозғалтқышпен және артқы жағында кіреберіспен жабдықталған. Бір жүргішпен басқаруға көшуге байланысты көптеген өндірушілер ортаңғы немесе артқы қозғалтқышты конструкцияларға көшті, оларда алдыңғы жағында бір есік немесе бірнеше есік болды. Төмен еденді конструкцияға көшу ортаңғы қозғалтқышты конструкцияны дерлік жойды, бірақ кейбір автобустарда ортада орналасқан қозғалтқыштар әлі де қолданылады. Алдыңғы қозғалтқышты автобустар әлі де қолданылады, мысалы, американдық мектеп автобустары, кейбір шағын автобустар және дамытылмаған елдердегі автобустар, олар арнайы автобус конструкцияларының орнына жүк көлігі шассиінен жасалған болуы мүмкін. Көптеген автобустарда екі ось болады, ал түйінді автобустарда үш ось болады.

Нұсқаулық

Жетекші автобустар белгіленген бағыттарда жүруге мүмкіндік беретін технологиямен жабдықталған, бұл автобус аялдамаларында бақыланатын туралануды және дәстүрлі жолдарға немесе автобус жолақтарына қарағанда жетекші жолақтарды аз қамтуға мүмкіндік береді. Бағыттау механикалық, оптикалық немесе электромагниттік болуы мүмкін. Жетекші технологияның өзге де түрлеріне Жетекші Жеңіл Транзит және Транслор жүйелері жатады, бірақ олар көбінесе «резеңке дөңгелекті трамвайлар» деп аталады, себебі олар өз бағыттарынан тыс еркін қозғалу мүмкіндігіне ие емес немесе олар шектеулі.

Ливерьдері

Транзит автобустары әдетте операторды немесе маршрутты, қызметін анықтау үшін, немесе төмен бағалы немесе жоғары сапалы автобустарды ажырату үшін боялады. Сыртқы бояуы көлік құралына тікелей түсірілуі, желімді винил технологиясы қолданылуы, немесе декальдар (наклейкалар) арқылы жасалуы мүмкін. Көлік құралдарында көбінесе автобустардың жарнамасы немесе олардың көрінетін беттерінің бір бөлігі немесе толығымен (қозғалмалы жарнамалық стенд ретінде) орналастырылады. Науқан автобустары негізгі науқандық хабарламалармен безендірілуі мүмкін; бұл шараны немесе бастаманы насихаттау мақсатында болуы мүмкін.

Қозғалтқыш

1920 жылдан бері ең көп қолданылатын қуат көзі дизельді қозғалтқыш болып келді. Алғашқы автобустар, троллейбустар деп белгілі болған, жоғары кернеулі сымдар арқылы электр қуатымен жұмыс істеді. Бүгінде электр автобустары көбінесе өздерімен бірге батарея тасымалдайды, олар батареяның өлшемін кішірек және жеңіл сақтау үшін кейде аялдамаларда немесе станцияларда қайта зарядталады. Қазіргі таңда гибридтік электр автобустары, жанар жасушалық автобустар, электр автобустары және табиғи газды сығып немесе биодизельмен жұмыс істейтін автобустарға қызығушылық артып отыр. 1940 жылдары инерция күшімен жұмыс істейтін гиробустар да сынақтан өтті.

Өндiру

Алғашқы автобус өндірісі көлік құралдары жасаудан, ал кейін автомобиль немесе жүк көлігі өндірушілерінен бастау алды. Алғашқы автобустар жүк көлігінің шассиіне орнатылған автобус корпусынан ғана тұрды. Бұл корпус+шасси тәсілі заманауи мамандандырылған өндірушілерде де сақталды, бірақ Leyland National сияқты екеуі бірінен бірін ажырату қиын интегралды дизайн да бар. Арнайы автобус құрастырушылар да бар, олар нақты мақсаттарға арналған автобустарды жасауға немесе стандартты автобустарды өзгертіп, арнайы өнімдерге айналдыруға бағытталған. Интегралды конструкциялардың артықшылығы – олардың беріктігі мен тұрақтылығы мұқият тексерілген, сондай-ақ олар тікелей өндірістен қол жетімді. Дегенмен, шасси+корпус моделін пайдалануға екі себеп бар. Біріншіден, бұл сатып алушы мен өндірушіге өздерінің қажеттіліктеріне ең қолайлы бағаны табуға мүмкіндік береді, бір ғана белгілі дизайнмен шектелудің қажеті жоқ – сатып алушы корпус пен шассині бөлек таңдай алады. Екіншіден, көлік құралының қызмет ету мерзімі ішінде (үнемі пайдалануда және жоғары трафик кезінде) ол уақыт-уақытпен ұсақ зақымдарға ұшырауы мүмкін, ал корпус панелін немесе терезені оңай ауыстыру оның қызмет ету мерзімін едәуір ұзартуға және оны қызметтен шығарудың шығындары мен ыңғайсыздықтарынан сақтауға көмектеседі. Автомобиль өнеркәсібінің қалған бөлігі сияқты, 20-ғасырда автобус өндірісі де жаһандануға ұшырады, өндірушілер еңбек және материалдық шығындардың артықшылықтарын пайдалану үшін автобустарды мақсатты нарықтан алыс жерлерде шығара бастады. Типикалық қалалық автобустың құны шамамен 450 000 АҚШ долларына жетеді.

Қоғамдық көлік

Транзит автобустары, қоғамдық көліктерде жолтартысы ретінде пайдаланылады, көптеген адамдарды тиімді тасымалдау үшін қарапайым жабдықтармен жабдықталған және көбінесе бірнеше есігі болады. Коучтар (ұзақ қашықтыққа жүретін автобустар) ұзақ жолдарға қолданылады. Жоғары сыйымды автобус жедел транзит жүйелері екі буынды автобустарды немесе Wright StreetCar және Irisbus Civis сияқты трамвай стиліндегі автобустарды пайдалана алады. Автобустар мен коучтар көбінесе маршрут пен уақытты анықтайтын, жарияланған алдын ала белгіленген қоғамдық көлік кестесі бойынша жұмыс істейді, бірақ талап бойынша жүзеге асырылатын көлік қызметтерінде кішкентай көліктер қолданылуы мүмкін.

Туризм

Автобустар туристік индустрияда маңызды рөл атқарады. Әлемдегі туристік автобустар туристерге жергілікті көрікті жерлерді немесе ландшафтты тамашалауға мүмкіндік береді. Бұл көбінесе ашық төбелі автобустар, бірақ сонымен қатар қалыпты автобустар немесе коучтар да болуы мүмкін. Жергілікті саяхаттарда City Sightseeing – франчайзинг жүйесі бойынша бүкіл әлемде жұмыс істейтін, жергілікті туристік автобустардың ең ірі операторы. Арнайы туристік автобустар көбінесе сафари-парктер және басқа да ойын-сауық парктері мен курорттарға тиесілі болады және олар тарапынан басқарылады. Ұзақ қашықтықтағы турлар да автобуспен жүзеге асырылады, немесе тур-оператор арқылы, және әдетте автобустан түсіп, қызықты орындарды жаяу аралауға мүмкіндік береді. Бұл бір күндік сапарлар немесе қонақүйлерде тұратын ұзақ саяхаттар болуы мүмкін. Туристік автобустарда көбінесе гид болады, бірақ жүргізуші немесе жазылған аудио түсіндірме де осы қызметті атқара алады. Тур-оператор автобустар мен коучтарды басқа мақсаттар үшін пайдаланатын компанияның еншілес кәсіпорны немесе автобустар мен коучтарды жалға алатын тәуелсіз компания болуы мүмкін. Қалалық жолаушылар тасымалын ұйымдастырушылар таңертеңгі және кешкі сағаттар аралығында қала ішінде турлар өткізу үшін өздерінің коучтарын пайдалана алады. Автобустар мен коучтар пакеттік туризм индустриясының да маңызды бөлігі болып табылады, олар жеке әуежайға трансфер (жалпы әуежай автобустарынан өзге) және пакеттік демалысқа шыққандар үшін ұйымдастырылған турлар мен бір күндік сапарларды ұсынады. Туристік автобустарды топтар танымал демалыс орындарында көру үшін жалдауға болады. Бұл жеке тур автобустары белгілі бір аялдамаларды ұсынуы мүмкін, мысалы, барлық тарихи көрікті жерлерді, немесе клиенттерге өздерінің маршрутын таңдауға мүмкіндік береді. Туристік автобустарда кәсіби және білімді персонал, сақтандыру болады және мемлекеттік қауіпсіздік стандарттары сақталады. Кейбір автобустарда ойын-сауық құралдары, жайлы жатқызылатын орындықтар, үлкен панорамалық терезелер және тіпті дәретханалар да бар. Ұзақ қашықтыққа жүретін автобус желілері студенттер мен жастардың әлемді аралауының төмен бағалы тәсілі ретінде жиі қолданылады. Topdeck Travel сияқты кейбір компаниялар хиппи жолымен саяхаттау немесе Солтүстік Африка сияқты жерлерге автобуспен бару үшін арнайы құрылған. Көптеген туристік немесе саяхат орындарында автобус – туристік тартымдылықтың бір бөлігі болып табылады, мысалы, Солтүстік Америкадағы туристік троллейбустар, Лондонның AEC Routemaster мұралық бағыттары немесе Мальта, Азия және Американың арнайы автобустары. Туристік атракциондардың тағы бір мысалы – атақты адамдардың үйлері, мысалы, Голливуд маңындағы турлар. Лос-Анджелестегі Голливуд бульварының 6000 мен 7000 арасында мұндай бірнеше қызмет бар.

Buses play a major part in the tourism industry. Tour buses around the world allow tourists to view local attractions or scenery. These are often open top buses, but can also be regular buses or coaches. In local sightseeing, City Sightseeing is the largest operator of local tour buses, operating on a franchised basis all over the world. Specialist tour buses are also often owned and operated by safari parks and other theme parks or resorts. Longer distance tours are also carried out by bus, either on a turn up and go basis or through a tour operator, and usually allow disembarkation from the bus to allow touring of sites of interest on foot. These may be day trips or longer excursions incorporating hotel stays. Tour buses often carry a tour guide, although the driver or a recorded audio commentary may also perform this function. The tour operator may be a subsidiary of a company that operates buses and coaches for other uses or an independent company that charters buses or coaches. Commuter transport operators may also use their coaches to conduct tours within the target city between the morning and evening commuter transport journey. Buses and coaches are also a common component of the wider package holiday industry, providing private airport transfers (in addition to general airport buses) and organised tours and day trips for holidaymakers on the package. Tour buses can also be hired as chartered buses by groups for sightseeing at popular holiday destinations. These private tour buses may offer specific stops, such as all the historical sights, or allow the customers to choose their own itineraries. Tour buses come with professional and informed staff and insurance, and maintain state governed safety standards. Some provide other facilities like entertainment units, luxurious reclining seats, large scenic windows, and even lavatories. Public long distance coach networks are also often used as a low cost method of travel by students or young people travelling the world. Some companies such as Topdeck Travel were set up specifically to use buses to drive the hippie trail or travel to places such as North Africa. In many tourist or travel destinations, a bus is part of the tourist attraction, such as the North American tourist trolleys, London's AEC Routemaster heritage routes, or the customised buses of Malta, Asia, and the Americas. Another example of tourist stops is the homes of celebrities, such as tours based near Hollywood. There are several such services between 6000 and 7000 Hollywood Boulevard in Los Angeles.

Студенттік көліктер

Кейбір елдерде, әсіресе АҚШ және Канадада мектеп оқушыларын тасымалдауға арналған автобустар белгілі бір міндетті талаптарға жауап беретін арнайы дизайнға өзгертілді. Америка штаттары мектеп автобустарының қасындағы жүргізушілердің мінез-құлқына қатысты заңдар қабылдады, оның ішінде балаларды мінгізіп немесе түсіріп жатқан тоқтаған мектеп автобусынан өткені үшін ірі айыппұлдар және тіпті түрме жазасы қарастырылған. Мұндай мектеп автобустары сары түсті бояумен (ливрея) және жол күзетшілерімен жабдылуы мүмкін. Басқа елдерде қауіпсіздік белбеулерін міндетті ету талабы болуы мүмкін. Ең болмағанда, көптеген елдер студенттерді тасымалдайтын автобустарда белгінің болуын талап етеді және сары түсті бояуды қолдануы мүмкін. Студенттерді тасымалдау көбінесе қызметтен алынған, орындықтары немесе қауіпсіздік белбеулерімен жаңартылған ескі автобустарды пайдаланады. Студенттерді тасымалдауды жергілікті билік органдары немесе жеке компаниялар жүзеге асыруы мүмкін. Мектептер де сыныптан тыс саяхаттар сияқты басқа да көлік қажеттіліктері үшін, сондай-ақ спорттық, музыкалық немесе басқа мектептік шараларға қатысу үшін өз автобустарын иеленуі және пайдалануы мүмкін.

Жеке чартерлік

Автобустар мен автобустарды иелену, пайдалану және жүргізуге байланысты шығындардың болуына байланысты, автобустар мен автобустарды пайдаланудың көп бөлігі жеке компаниялардан көліктерді уақытша жалдау арқылы жүзеге асырылады, бір-екі күнге немесе ұзақ мерзімді келісімшарт негізінде, онда жалдау компаниясы көлік құралдарын және білікті жүргізушілерді ұсынады. Чартерлік автобус операторлары толығымен тәуелсіз кәсіпорындар болуы мүмкін, немесе чартерлік жалдау – қоғамдық көлік операторының еншілес кәсіпорны болуы мүмкін, ол жеке автопарк ұстауы немесе артық автобустарды, автобустарды және екі мақсатта қолданылатын автобустарды пайдалануы мүмкін. Көптеген жеке такси компаниялары да топтық сапарлар үшін үлкен шағын автобустарды пайдаланады. Компаниялар, жеке топтар және әлеуметтік клубтар автобустарды немесе автобустарды топты іс-шараға немесе орынға, мысалы, топтық жиналысқа, жарысқа немесе жазғы лагерь сияқты ұйымдастырылған демалыс шарасына тасымалдаудың тиімді тәсілі ретінде жалдай алады. Мектептер балаларды үйлерінен және үйге тасымалдау үшін автобустарды тұрақты түрде жалдайды. Білім беру мекемелері де конгрестерге, көрмелерге және саяхаттарға көлік ретінде жалдамалы автобустарды пайдаланады. Көңіл көтеру немесе іс-шаралар ұйымдастырушы компаниялары фестивальдар немесе конференциялар сияқты іс-шараларда көлік үшін уақытша шатл автобустарын жалдай алады. Той автобустарын компаниялар лимузин жалдауға ұқсас түрде, әлеуметтік іс-шараларға арналған сәнді жеке тасымалдау немесе экскурсиялық саяхат ретінде пайдаланады. Труппалар немесе ойын-сауық орындары арасында гастрольдік сапарлар жасауға қатысты ұйымдар көшпелі демалыс және ойын-сауық құралдарын қажет ететін болғандықтан, ұйықтайтын автобустарды пайдаланады. Кейбір жұбайлар дәстүрлі автомобильдің орнына, тойға қатысу үшін сақталған автобустарды жалдайды. Автобустар көбінесе шерулерге немесе процессияларға жалданады. Жеңіс шерулері көбінесе жеңімпаз спорт командалары үшін өткізіледі, олар көбінесе өздерінің туған қалалары немесе қалалары бойынша ашық автобуста саяхаттайды. Спорт командалары да командалық автобусқа, сыртқы ойынға, жарысқа немесе финалдық ойынға бару үшін көлік қызметін сырттан тарта алады. Бұл автобустар көбінесе команда түстеріне сәйкес келетін арнайы безендірілген. Жеке компаниялар көбінесе қонақ үйлер, ойын-сауық парктері, университеттер немесе жеке әуежайларға трансфер қызметтері сияқты клиенттерін немесе қонақтарын тасымалдау үшін жеке шатл автобустарымен келісімшарт жасайды. Бұл шатл қызметі орналасқан жерлер арасында немесе тұраққа бару және қайту үшін пайдаланылуы мүмкін. Жоғары сапалы сәнді автобустарды компаниялар көбінесе басшылар немесе VIP-қонақтарды тасымалдау үшін жалдайды. Чартерлік автобустар туризм және жарнама мақсатында да қолданылуы мүмкін (Толық ақпарат үшін «Туризм және жарнама» бөлімдеріне қараңыз).

Due to the costs involved in owning, operating, and driving buses and coaches, much bus and coach use comes from the private hire of vehicles from charter bus companies, either for a day or two or on a longer contract basis, where the charter company provides the vehicles and qualified drivers. Charter bus operators may be completely independent businesses, or charter hire may be a subsidiary business of a public transport operator that might maintain a separate fleet or use surplus buses, coaches, and dual purpose coach seated buses. Many private taxicab companies also operate larger minibus vehicles to cater for group fares. Companies, private groups, and social clubs may hire buses or coaches as a cost effective method of transporting a group to an event or site, such as a group meeting, racing event, or organised recreational activity such as a summer camp. Schools often hire charter bus services on regular basis for transportation of children to and from their homes. Chartered buses are also used by education institutes for transport to conventions, exhibitions, and field trips. Entertainment or event companies may also hire temporary shuttles buses for transport at events such as festivals or conferences. Party buses are used by companies in a similar manner to limousine hire, for luxury private transport to social events or as a touring experience. Sleeper buses are used by bands or other organisations that tour between entertainment venues and require mobile rest and recreation facilities. Some couples hire preserved buses for their wedding transport, instead of the traditional car. Buses are often hired for parades or processions. Victory parades are often held for triumphant sports teams, who often tour their home town or city in an open top bus. Sports teams may also contract out their transport to a team bus, for travel to away games, to a competition or to a final event. These buses are often specially decorated in a livery matching the team colours. Private companies often contract out private shuttle bus services, for transport of their customers or patrons, such as hotels, amusement parks, university campuses, or private airport transfer services. This shuttle usage can be as transport between locations, or to and from parking lots. High specification luxury coaches are often chartered by companies for executive or VIP transport. Charter buses may also be used in tourism and for promotion (See Tourism and Promotion sections).

Жеке меншік

Көптеген ұйымдар, соның ішінде полиция, коммерциялық емес, әлеуметтік немесе қайырымдылық ұйымдары, топтық көлікке үнемі қажеттілік туындаса, өздерінің қажеттіліктері үшін автобусқа ие болу және оны пайдалану ыңғайлы немесе экономикалық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін. Практикалық, салық және жүргізуші куәлігіне қатысты себептерге байланысты көбінесе шағын автобустар қолданылады, бірақ олар толық көлемді автобустар да болуы мүмкін. Кадеттер, скауттар немесе басқа да жастар ұйымдары да автобустарға ие болуы мүмкін. Темір жол, құрылыс, ауыл шаруашылығы сияқты компаниялар қызметкерлерді қашық жұмыс орындарына тасымалдау үшін автобустарды пайдалануы мүмкін. Арнайы қайырымдылық қорлар автобустық көлікті қаржыландыру және ұйымдастыру үшін құрылуы мүмкін, көбінесе арнайы жабдықталған, мүмкіндігі шешілген азаматтарға арналған автобустарды немесе оларға қолжетімді автобустарды пайдаланады (Қолжетімділік бөлімін қараңыз). Кейбіреулері өздерінің қаржылай көмектерін көлік сатып алуға және ерікті жүргізушілерді қамтамасыз етуге жұмсайды. Әуежай операторлары әуежайдың қауіпсіз аймағында экипаж бен жолаушыларды тасымалдау үшін арнайы әуежай автобустарын пайдаланады. Кейбір мемлекеттік органдар, полиция күштері және әскери күштер жолаушыларды қосымша қорғау қажет болған жағдайларда броньды автобустарды қолданады. АҚШ Құпия қызметі 2010 жылы ерекше қорғауға мұқтаж лауазымды тұлғаларды тасымалдау үшін екі автобус сатып алды. Полиция бөлімдері тұтқындарды тасымалдау, қызметкерлерді тасымалдау, уақытша ұстау орындары ретінде және басқару-бақылау көліктері ретінде автобустарды түрлі мақсаттарда пайдаланады. Кейбір өрт сөндіру бөлімдері сондай-ақ, басқару пункті ретінде автобусты пайдаланады, ал суық климаттағылар өрт оқиғаларында жылытуға арналған баспана ретінде қолдануы мүмкін. Көптеген автобустар зейнеткерлікке шығарылған мектеп автобустарынан немесе басқа да қызметтік автобустардан алынады.

Жылжыту

Автобустар көбінесе жарнама, саяси науқандар, қоғамдық ақпаратты тарату кампаниялары, жаңалықтарды жариялау немесе таныстыру мақсатында қолданылады. Бұл, қызметтік автобустарды уақытша жалдау түрінде немесе автобустарды, әдетте ескі автобустарды, уақытша немесе тұрақты түрде қайта жабдықтау және пайдалану түрінде болуы мүмкін. Мысалы, автобустың сыртын әшекейлеумен, жарнамалық суреттермен немесе шатырлармен және жабдықтармен жабдықтауға болады. Ішкі кеңістіктер көрме немесе ақпарат беру мақсатында арнайы құралдармен немесе аудиовизуалды құрылғылармен жабдықталуы мүмкін. Автобустардағы жарнама түрлі формада болады, көбінесе ішкі және сыртқы жарнамалар, сондай-ақ автобустың толық жарнамалық бояуы түрінде кездеседі. Бұл практика көбінесе брендті немесе өнімді таныстыру үшін автобусты жеке жалдауға және пайдалануға, ірі қоғамдық шараларға қатысуға немесе көшелерде жүріп жарнамалауға дейін жетеді. Автобуста тегін сыйлықтар тарататын промоутерлер де жұмыс істейді. Науқан автобустары көбінесе саяси науқандарға немесе қоғамдық сананы арттыру кампанияларына арнап әшекейленеді, олардың мақсаты – нақты хабарламаны түрлі аймақтарға жеткізу немесе науқан қызметкерлерін жергілікті жерлерге/кездесулерге тасымалдау болып табылады. Көрме автобустары көбінесе жәрмеңкелер мен фестивальдар сияқты қоғамдық шараларға, мысалы, жеке компаниялар немесе қарулы күштер тарапынан жұмысқа орналасу кампаниялары үшін жіберіледі. Қала құрылысының күрделі жобалары қоғамдық пікір алу мақсатында жылжымалы көрме автобусына ұйымдастырылуы мүмкін.

Тауарларды тасымалдау

Кейбір сирек қоныстанған аймақтарда, жолаушылар мен жүкті бірдей тасымалдау үшін жүк бөлімі бар автобустарды – "бруктерді" пайдалану жиі кездеседі. Олар ерекше түрде Солтүстік елдерде таралған.

Әлем бойынша

Тарихи тұрғыдан алғанда, автобустардың түрлері мен ерекшеліктері жергілікті қажеттіліктерге сәйкес дамыды. Автобустар жергілікті климатқа немесе жолаушылардың қажеттіліктеріне лайықты технологиямен жабдықталды, мысалы, Азияда кондиционерлер, ал Солтүстік Америкадағы автобустарда велосипедтерге арналған тіреулер орнатылды. Әлемде жаппай өндіріс аз болған аймақтарда қолданылған автобустардың көпшілігі басқа елдерден, мысалы, Мальта автобустары мен Африкадағы автобустардан екінші қол ретінде алынды. Куба сияқты елдер импорт шектеулеріне байланысты жаңа шешімдер қабылдауға мәжбүр болды, нәтижесінде арнайы жасалған тіркемелі автобус – "камелло" (түйе автобусы) құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа мен Қиыр Шығыстағы Mercedes Benz және Mitsubishi Fuso сияқты өндірушілер басқа континенттерге кеңейіп, бұрын жергілікті типтермен қызмет еткен автобустардың қолданылуына әсер етті. Әлемде автобустарды пайдалануға отаршылдық байланыстар мен елдер арасындағы саяси одақтар да ықпал етті. Британ Достастығының бірнеше мемлекеті британдық өндірушілерден автобустар сатып алып, екі қабатты автобустардың кең таралғанына себеп болды. Шығыс блогының бірнеше елі троллейбус жүйесін қабылдады, ал Trolza сияқты олардың өндірушілері троллейбустарды достық мемлекеттерге экспорттады. 1930 жылдары Италия Рим мен Тиволи арасындағы қарбалас бағыт үшін әлемдегі жалғыз үш қабатты автобусты жобалады, ол сексен сегіз жолаушыны тасымалдай алатын. Бұл автобус үш қабатты болумен ғана емес, үшінші қабатта темекі шегуге арналған жеке бөлімі болғандықтан да ерекшеленді. Әлем елдеріндегі автобустар көбінесе жергілікті жол желісінің сапасын көрсетеді, қиын операциялық жағдайларға ұшырайтын дамытылмаған елдерде жоғары еденді, берік жүк шассиіне негіделген конструкциялар кең таралған. Халық тығыздығы да маңызды рөл атқарады, мысалы, Жапония мен Қиыр Шығыстағы тығыз урбанизация жоғары сыйымды, көп осты автобустарды (көбінесе екі қабатты) қабылдауға әкелді, ал Оңтүстік Америка мен Қытай автобус жедел транзит жүйелері үшін көп буынды автобустарды кеңінен енгізуде.

Historically, the types and features of buses have developed according to local needs. Buses were fitted with technology appropriate to the local climate or passenger needs, such as air conditioning in Asia, or cycle mounts on North American buses. The bus types in use around the world where there was little mass production were often sourced secondhand from other countries, such as the Malta bus, and buses in use in Africa. Other countries such as Cuba required novel solutions to import restrictions, with the creation of the "camellos" (camel bus), a specially manufactured trailer bus. After the Second World War, manufacturers in Europe and the Far East, such as Mercedes Benz buses and Mitsubishi Fuso expanded into other continents influencing the use of buses previously served by local types. Use of buses around the world has also been influenced by colonial associations or political alliances between countries. Several of the Commonwealth nations followed the British lead and sourced buses from British manufacturers, leading to a prevalence of double decker buses. Several Eastern Bloc countries adopted trolleybus systems, and their manufacturers such as Trolza exported trolleybuses to other friendly states. In the 1930s, Italy designed the world's only triple decker bus for the busy route between Rome and Tivoli that could carry eighty eight passengers. It was unique not only in being a triple decker but having a separate smoking compartment on the third level. The buses to be found in countries around the world often reflect the quality of the local road network, with high floor resilient truck based designs prevalent in several less developed countries where buses are subject to tough operating conditions. Population density also has a major impact, where dense urbanisation such as in Japan and the far east has led to the adoption of high capacity long multi axle buses, often double deckers while South America and China are implementing large numbers of articulated buses for bus rapid transit schemes.

Автобустар экспозициясы

Euro Bus Expo – бұл екі жылда бір рет Ұлыбританияның Бирмингем қаласындағы Ұлттық көрме орталығында өткізілетін сауда көрмесі. Ұлыбританияның автобус, автобус және жеңіл рельсті көлік индустриясының сауда қауымдастығы – Confederation of Passenger Transport компаниясының ресми көрмесі ретінде, үш күндік іс-шара Еуропа және одан тыс елдерден келген келушілерге индустрияның ең соңғы көлік құралдарымен, өнімдерімен және қызметтерінің инновацияларын көруге және оларды бағалауға мүмкіндік береді. Бельгияның Кортрейк қаласында өтетін Busworld Kortrijk Еуропадағы автобус саудасының басты көрмесі болып табылады. Ол да екі жылда бір рет ұйымдастырылады.

Ескірген автобустарды пайдалану

Көптеген мемлекеттік немесе жеке автобустар мен коучтар, бір немесе бірнеше операторлармен қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін, металл тескісіне жіберіліп, металл сынықтары мен қосалқы бөлшектерге айналдырылады. Қызметтік автобус ретінде пайдалануға экономикалық тұрғыдан тиімді емес автобустар көбінесе табыс табудан басқа мақсаттарда қолданылады. Ескі автомобильдер мен жүк көліктері сияқты, автобустар көбінесе жеке сатып алуға немесе аукционда алуға болатын дилерлік орталықтар арқылы өтеді. Автобус операторлары зейнеткерлікке шыққан автобустарды жүргізушілерді оқыту үшін тұрақты оқу автобустары ретінде пайдалануды, қызметтік автобусты пайдаланудан алып тастаудан гөрі тиімді деп санайды. Кейбір ірі операторлар зейнеткерлікке шыққан автобустарды сүйреу көлігіне айналдырған. Техникалық қызмет көрсету қызметкерлері мен базаларын аутсорсингке беру, компанияның денсаулық және қауіпсіздік ережелерінің күшеюі және автобустардың салмағының артуы салдарынан көптеген операторлар енді сүйреу қажеттіліктерін кәсіби көлік құралдарын құтқару компаниясына тапсырады. Жағдайы жақсы сақталған, қызмет мерзімі аяқталған кейбір автобустар басқа елдерге экспортталады. Зейнеткерлікке шыққан кейбір автобустар стационарлық немесе жылжымалы кафелерге айналдырылды, көбінесе тарихи автобустар туристік орталық ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ, тамақтандыру автобустары бар: автобустар жылжымалы асхана мен демалыс бөлмесіне айналдырылды. Олар көбінесе түсірілім алаңдарында актерлер мен түсіру тобын тамақтандыру үшін және ірі шараларда қызметкерлерді тамақтандыру үшін кездеседі. Басқа да қолданыс жолдары бар, мысалы, жоғары сыйымды жедел жәрдем автобусы немесе мобильді басқару орталығы сияқты төтенше жағдайға арналған көлік. Кейбір ұйымдар балалардың ойын алаңдарына немесе оқу орталарына қол жеткізе алмайтын балаларға арналған ойын алаңдарын немесе оқу автобустарын бейімдеп, пайдаланады. Лондонның бұрынғы AEC Routemaster автобусы жылжымалы театр мен сәндік көрсетуге айналдырылды. Кейбір автобустар бұзғыштар жарысына қатысып немесе демонтаж дербиінде өтеді, осылайша құрылымдық жойқын аяқтайды. Көптеген ескі зейнеткерлік автобустары жылжымалы демалыс үйлері мен кемпингтерге айналдырылды.

Автобустарды сақтау

Кейде автобустар құрастын шығарылып немесе басқа мақсаттарға пайдаланылмай, сақтау үшін қалпына келтіріледі. Мұны жеке тұлғалар, еріктілер тобы немесе қайырымдылық қорлары, мұражайлар, немесе кейде операторлардың өздері мұражайлық паркінің бір бөлігі ретінде жасайды. Бұл автобустарды бастапқы күйіне келтіру қажет, сондай-ақ олардың сыртқы бояуы, ішкі хабарламалар, маршрут белгілері сияқты бөлшектері автобустың тарихындағы белгілі бір кезеңге сәйкес болуы керек. Кейбір автобустар қиын жағдайдағы күйден құтқарылса, ал басқалары сақтауға жақсы жағдайда түседі. Басқа тарихи көліктер сияқты, көптеген сақталған автобустар жұмыс істеп тұрған немесе тоқтап тұрған күйде көлік мұражайларының коллекцияларына қосылады. Сонымен қатар, кейбір автобустар телеарналар мен фильмдерде басқа заманға сай көліктермен бірге пайда болу үшін сақталады. Жұмыс істеп тұрған автобустар жиі митингілер мен шараларда көрсетіледі, сондай-ақ олар жалдамаға берілетін автобустар ретінде де қолданылады. Көптеген сақталған автобустар ескі немесе тіпті көне болғанымен, кейбір жағдайларда автобустың салыстырмалы түрде жаңа үлгілері де қалпына келтіріледі. Қызметтегі үлгілерді басқа операторлар да пайдаланады. Мұндай жағдай көбінесе дизайн немесе жұмыс істеу тәсілінің өзгеруінен, мысалы, бір жүргішпен жұмыс істеуге немесе төмен қабатты технологияға көшуге байланысты болады, бұл кейбір автобустарды салыстырмалы түрде жаңа болған кезде пайдасыз етеді.