Кіріспе
Оңтүстік славян тілі – болгар тілі (/audio=En us Bulgarian. ogg//b//ʌ//l/'/ɡ//ɛər//i//ə//n/, /b//ʊ//l/'/ /bu(u)lGAIReeən; label=none, ) – Оңтүстік-Шығыс Еуропада, негізінен Болгарияда сөйлейтін шығыс оңтүстік славян тілі. Бұл болгар халқының тілі. Македон тілімен бірге (бірлесіп шығыс оңтүстік славян тілдерін құрайды), ол Балқан тілдер қауымдастығының және үнді-еуропа тілдер отбасының оңтүстік славян диалектілер континуумының бір бөлігі болып табылады. Екі тіл де басқа славян тілдерінен ерекшеленетін бірнеше ерекшеліктерге ие, соның ішінде жағдайлардың жойылуы, соңғы мүшелі анықталған артикльдің пайда болуы және етістіктің инфинитивінің болмауы. Олар протославян етістік жүйесін сақтап, оны одан әрі дамытты (бірақ аналитикалық жолмен). Мұндай маңызды өзгерістердің бірі – ақпарат көзін көрсететін дәлелді етістік формаларының пайда болуы: көзімен көрген, қорытынды жасалған немесе хабарланған. Бұл Болгарияның мемлекеттік тілі және 2007 жылдан бері Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, Солтүстік Македония, Украина, Молдова, Сербия, Румыния, Венгрия, Албания және Грекиядағы болгар халқының тарихи қауымдастықтары бұл тілде сөйлейді.
Bulgarian (/audio=En us Bulgarian. ogg//b//ʌ//l/'/ɡ//ɛər//i//ə//n/, /b//ʊ//l/'/ / bu(u)lGAIReeən; label=none, ) is an Eastern South Slavic language spoken in Southeast Europe, primarily in Bulgaria. It is the language of the Bulgarians. Along with the closely related Macedonian language (collectively forming the East South Slavic languages), it is a member of the Balkan sprachbund and South Slavic dialect continuum of the Indo European language family. The two languages have several characteristics that set them apart from all other Slavic languages, including the elimination of case declension, the development of a suffixed definite article, and the lack of a verb infinitive. They retain and have further developed the Proto Slavic verb system (albeit analytically). One such major development is the innovation of evidential verb forms to encode for the source of information: witnessed, inferred, or reported. It is the official language of Bulgaria, and since 2007 has been among the official languages of the European Union. It is also spoken by the Bulgarian historical communities in North Macedonia, Ukraine, Moldova, Serbia, Romania, Hungary, Albania and Greece.
Тарих
Болгар тілінің дамуын бірнеше кезеңге бөлуге болады. Тарихқа дейінгі кезең – славяндардың Шығыс Балқанға көшіп-қонуы (6 ғасыр) мен 860 жылдары Ұлы Моравияға Кирилл мен Мефодийдің миссиясы арасындағы кезең. Ежелгі болгар тілі (9-дан 11-ға дейінгі ғасырлар, сондай-ақ «Ежелгі шіркеу славян тілі» деп аталады) – болгар тілі дамыған протославян тілінің ертедегі оңтүстік диалектісінің әдеби нормасы. Кирилл мен Мефодий және олардың шәкірттері Киелі кітапты және басқа да діни әдебиеттерді грек тілінен славян тіліне аударуда осы норманы қолданды. Орта болгар тілі (12-ден 15-ға дейінгі ғасырлар) – бұрынғы Ежелгі болгар тілінен дамыған, маңызды жаңарулар болғаннан кейін пайда болған әдеби норма. Бай әдеби белсенділігі бар тіл, ол Екінші Болгария империясының, Валахияның, Молдавияның (19 ғасырға дейін) ресми әкімшілік тілі және Осман империясындағы маңызды тіл болды. Сұлтан Селим I оны жақсы біліп, қолданды. Қазіргі болгар тілі 16 ғасырдан бастап дамиды, 18 және 19 ғасырларда жалпы грамматикалық және синтаксистік өзгерістерге ұшырады. Қазіргі болгар тілінің жазуы 19 ғасырдағы болгар тілінің негізінде қалыптасты. Болгар тілінің тарихи дамуын жоғары синтетикалық тілден (Ежелгі болгар тілі) кейбір талдаушылықпен (Қазіргі болгар тілі) синтетикалық тілге өту деп сипаттауға болады, ал Орта болгар тілі осы өтудің орталық нүктесі болып табылады. Болгар тілі – жазбада расталған алғашқы славян тілі. Славян тілінің бірлігі соңғы антикварлық дәуірге дейін сақталғандықтан, ең көне қолжазбаларда бұл тіл бастапқыда ѧзꙑкъ словѣньскъ, «славян тілі» деп аталған. Орта болгар кезеңінде бұл атау біртіндеп ѧзꙑкъ блъгарьскъ, «болгар тілі» деген атауға ауыстырылды. Кейбір жағдайларда бұл атау тек қазіргі орта болгар тіліне ғана емес, сонымен қатар Ежелгі болгар тіліне де қатысты қолданылған. Анахронизмнің ең көрнекті мысалы – 13 ғасырдағы Орта болгар қолжазбасы, онда Кирилл Моравия славяндары арасында «болгар» кітаптарымен уағыз айтқан. Тілдің «славян тілі» емес, «болгар тілі» ретінде алғаш рет 11 ғасырда Охрид архиепископтығының грек дін қызметкерлерінің еңбектерінде, мысалы, Охридтің Теофилакты (11 ғасырдың соңы) жазған Охридтің Климентінің грек агиографиясында кездеседі. Орта болгар кезеңінде тіл күрт өзгеріске ұшырап, славян жағдайлар жүйесін жоғалтты, бірақ бай етістік жүйесін сақтады (басқа славян тілдерінде даму керісінше болды) және анықталған артикльді дамытты. Оған Балқан тілдері аймағындағы славян емес көршілері (негізінен грамматикалық) және кейін Осман империясының ресми тілі болған түрік тілі әсер етті. Дамаскин мәтіндері Орта болгар тілінен Жаңа болгар тіліне өтудің басталуын көрсетеді, ол 19 ғасырда қалыптасты. Осман билігінің кезеңінің соңына қарай (негізінен 19 ғасырда) ұлттық қайта өрлеу пайда болғандықтан, қазіргі болгар әдеби тілі біртіндеп пайда болды, ол шіркеу славян/Ежелгі болгар тілінен (және белгілі бір дәрежеде шіркеу славян тілінен көптеген лексикалық элементтерді сақтаған әдеби орыс тілінен) көп нәрсені алды және кейін түрік және басқа Балқан тілдерінен алынған сөздердің санын азайтты. Бүгінде болгар тілінің диалектілері мен әдеби болгар тілінің арасындағы бір айырмашылық – соңғысында Ежелгі болгар тіліндегі сөздер мен тіпті сөз формаларының көп болуы. Орыс тілінен алынған сөздер ескі болгар тілінен алынғандардан орыс фонетикалық өзгерістерінің болуымен ерекшеленеді, мысалы оборот (айналу), непонятен (түсінбеу), ядро (ядро) және т.б. Француз, ағылшын және классикалық тілдерден алынған көптеген басқа да сөздер де кейіннен тілге енген. Қазіргі болгар тілі негізінен шығыс диалектілеріне негізделген, бірақ оның айтылуы көптеген жағынан шығыс және батыс болгар тілдерінің арасындағы келісімді көрсетеді (әсіресе төмендегі фонетика бөлімдерін қараңыз). Болгарияның ұлттық оянуының кейбір тұлғаларының (әсіресе Неофит Рилски мен Иван Богоровтың) күш-жігерінен кейін стандартты болгар тілін кодтауға көптеген әрекеттер жасалды; алайда, нормаларды таңдау айналасында көптеген пікірталас болды. 1835-1878 жылдар аралығында 25-тен астам ұсыныс жасалып, «тілдік хаос» пайда болды. Ақырында шығыс диалектілері басым болды, ал 1899 жылы Болгарияның Білім министрлігі оны қоғамдық өмірдің барлық саласында ресми түрде қолдануды бекітті. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, бұл тілде елде 6 миллионға жуық адам, яғни әрбір бес болгардың төртеуі алғашқы тіл ретінде сөйлейді. Сондай-ақ, шетелде болгар диаспорасы бар. Тарихи тұрғыдан қалыптасқан негізгі қауымдастықтардың бірі – Бессарабия болгарлары, олардың Бессарабия аймағында қоныстануы қазіргі Молдова мен Украинаның негізінен 19 ғасырдың басына таман басталған. 2001 жылғы санақ кезінде Украинада болгар тілінде сөйлейтіндер болды, 2014 жылғы Молдова санағында (олардың тілді тұрақты түрде қолданушылары болды) және көршілес Приднестровьеде 2016 жылы тұратын 13 200 этникалық болгардың көп бөлігі де болды. Тағы бір қауымдастық – Банат болгарлары, олар 17 ғасырда Банат аймағына көшіп келді, ол қазір Румыния, Сербия және Венгрия арасында бөлінген. Олар Банат болгар диалектісінде сөйлейді, ол өз жазба стандартына және тарихи маңызды әдеби дәстүріне ие. Көрші елдерде де болгар тілінде сөйлейтіндер бар. Болгар және македон тілдерінің аймақтық диалектілері диалекттік континуумды құрайды және бір тілдің қайда аяқталып, екіншісінің қайда басталатыны анық шекарасы жоқ. Солтүстік Македония Республикасының шегінде Екінші дүниежүзілік соғыстан бері күшті жеке македондық ұлттық сана пайда болды, дегенмен тілдерін болгар тілі деп санайтын азаматтардың шағын саны бар. Солтүстік Македонияның шекарасынан тыс, жағдай көбірек өзгереді және Албания мен Грециядағы туыс аймақтық диалекттерді сөйлейтіндер олардың тілін македондық немесе болгар тілі деп әртүрлі анықтайды. Сербияда 2011 жылғы санақ бойынша сөйлейтіндер болды, олар негізінен Болгариямен шекаралас «Батыс жерлері» деп аталатын аймақта шоғырланған. Болгар тілі Түркияда да қолданылады: Помактардың ана тілі ретінде және 1989 жылғы «Ұлы көші-қон» кезінде Болгариядан көшіп келген көптеген түріктердің екінші тілі ретінде. Тіл сонымен қатар Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкадағы диаспора арасында ұсынылған, ол 1990 жылдардан бері үнемі өсіп келеді. Сөйлейтіндердің көп саны бар елдерге Германия, Испания, Италия, Ұлыбритания (2011 жылғы санақ бойынша Англия мен Уэльсте сөйлейтіндер), Франция, АҚШ және Канада (2011 жылғы санақ) жатады.
and in 1899 the Bulgarian Ministry of Education officially codified where it is used in all spheres of public life. As of 2011, it is spoken as a first language by about 6million people in the country, or about four out of every five Bulgarian citizens. There is also a significant Bulgarian diaspora abroad. One of the main historically established communities are the Bessarabian Bulgarians, whose settlement in the Bessarabia region of nowadays Moldova and Ukraine dates mostly to the early 19th century. There were Bulgarian speakers in Ukraine at the 2001 census, in Moldova as of the 2014 census (of which were habitual users of the language), and presumably a significant proportion of the 13,200 ethnic Bulgarians residing in neighbouring Transnistria in 2016. Another community abroad are the Banat Bulgarians, who migrated in the 17th century to the Banat region now split between Romania, Serbia and Hungary. They speak the Banat Bulgarian dialect, which has had its own written standard and a historically important literary tradition. There are Bulgarian speakers in neighbouring countries as well. The regional dialects of Bulgarian and Macedonian form a dialect continuum, and there is no well defined boundary where one language ends and the other begins. Within the limits of the Republic of North Macedonia a strong separate Macedonian identity has emerged since the Second World War, even though there still are a small number of citizens who identify their language as Bulgarian. Beyond the borders of North Macedonia, the situation is more fluid, and the pockets of speakers of the related regional dialects in Albania and in Greece variously identify their language as Macedonian or as Bulgarian. In Serbia, there were speakers as of 2011, mainly concentrated in the so called Western Outlands along the border with Bulgaria. Bulgarian is also spoken in Turkey: natively by Pomaks, and as a second language by many Bulgarian Turks who emigrated from Bulgaria, mostly during the "Big Excursion" of 1989. The language is also represented among the diaspora in Western Europe and North America, which has been steadily growing since the 1990s. Countries with significant numbers of speakers include Germany, Spain, Italy, the United Kingdom ( speakers in England and Wales as of 2011), France, the United States, and Canada ( in 2011).
Македония тілімен байланысы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңге дейін барлық болгар және көптеген шетелдік тіл білімі мамандары қазіргі Болгария, Солтүстік Македония және Солтүстік Грекияның бір бөлігін қамтитын оңтүстік славян тілдерінің байланыстылығын болгар диалекттерінің жиынтығы деп қарастырды. Керісінше, серб дерекнамалары оларды «оңтүстік серб» диалекттері деп атады. Кейбір жергілікті атаулар болгарский, бугарский сияқты түрлерді қамтыды. Алайда, стандартты болгар тілін жасаушылар көп орталықты «болгар-македондық» келісімге келуге ниет білдірмеді. 1870 жылы болгар тілін стандарттауға үлкен үлес қосқан Марин Дринов, Партений Зографский мен Кузман Шапкаревтің стандартты болгар тілінің негізін шығыс және батыс болгар/македондық тілдерінен араластырып құру туралы ұсынысын қабылдамады. «Мәкедония» газетінде жарияланған мақаласында ол: «Жазба тілдің мұндай жасанды құрастырылуы мүмкін емес, қол жеткізуге болмайтын және бұрын естілмеген нәрсе» деді. 1944 жылдан кейін Болгария Халық Республикасы мен Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы Македонияны жаңа Балқан Федеративтік Республикасын құруға байланыстыратын көпір ретінде пайдалану және оның ішінде ерекше македондық сананың қалыптасуын ынталандыру саясатын бастады. Македония Социалистік Республикасы Югославия федерациясының құрамына енгеннен кейін, жаңа билік халықтың бір бөлігіндегі болгарлық сезімдерді жеңу шараларын қолға алды және 1945 жылы жеке македон тілі ресми тіл ретінде бекітілді. 1958 жылдан кейін Мәскеуден келген қысым азайған соң, София македон тілі жеке тіл ретінде қарастырылмайды деген көзқарасқа қайта оралды. Бүгінгі күні болгар және грек тіл білімі мамандары, сондай-ақ басқа елдердің кейбір мамандары әр түрлі македондық диалекттерді кең болгар тілінің диалектілік байланыстылығының бір бөлігі деп санайды. Болгария мен Грекиядан тыс жерлерде македон тілі оңтүстік славян тілдерінің байланыстылығындағы дербес тіл ретінде қарастырылады. Әлеуметтік тіл білімі мамандарының пікірінше, македон тілі болгар тілінің диалектісі ме, әлде жеке тіл ме деген мәселе саяси сипаттағы мәселе болып табылады және оны тіл білімі негізінде шешу мүмкін емес, себебі тілдердің байланыстылығында «әлде» немесе «жоқ» деген жауап беруге болмайды.
Әліпби
886 жылы Болгария империясы 850 жылдары Әулие Кирилл мен Мефодий жасаған глаголит әліпбиін енгізді. 9 ғасырдың соңында Болгариядағы Преслав әдеби мектебінде дамыған кириллица әліпбиі глаголит әліпбиінің орнын біртіндеп басты. 19 ғасырдың басында және ортасында қазіргі болгар тілін нормативтендіру жұмыстары кезінде 28-ден 44 әріпке дейін қамтитын бірнеше кириллица әліпбилері қолданылды. Марин Дринов ұсынған 32 әріптен тұратын әліпби 1870 жылдары кеңінен таралды. Марин Дриновтың әліпбиі 1945 жылғы орфографиялық реформаға дейін қолданылды, сол кезде "ят" (Ѣ, ѣ) және "юс" (Ѫ, ѫ) әріптері алынып тасталды, нәтижесінде әріптердің саны 30-ға дейін азайды. 2007 жылдың 1 қаңтарында Болгарияның Еуропалық Одаққа қосылуымен кириллица латын және грек әліпбилерінен кейін Еуропалық Одақтың үшінші ресми әліпбиі болды.
Фоналогия
Болгария тілінің фонетикасы басқа оңтүстік славян тілдеріне ұқсас, әсіресе серб-хорват тіліне тән фонемалық дауысты ұзындығы мен тондылығы және альвеопалатальдық аффрикаттары болмайды. Шығыс және батыс диалектілері арасында жалпы айырмашылық бар, шығыс диалектілері алдыңғы дауыстылардың алдындағы ( және ) консонанттардың жұмсаруы (палатализациясы) және төменгі дауыстылардың ( , , және ) әлсіреуімен ерекшеленеді, бұл кейде және , және , және арасында нейтрализацияға алып келеді. Осы үлгілердің екеуі де орыс тілінде ішінара кездеседі, нәтижесінде ұқсас дыбыстар пайда болады. Батыс диалектілерінде, әдетте, аллофондық жұмсару (палатализация) болмайды және дауыстылардың әлсіреуі өте аз немесе жоқ деуге болады. Стандартты болгар тілі макродиалектілер арасында орташа жағдайды сақтайды. Ол тек орталық және артқы дауыстылардың алдында жұмсаруға (палатализацияға) және тек және дауыстыларының ішінара әлсіреуіне рұқсат береді. Алдыңғы дауыстылардың алдында консонанттардың жұмсаруы (палатализациясы) және орталық және артқы дауыстылардың алдында жұмсаған консонанттардың жұмсаруын (депалатализациясын) қатаң түрде тыйым салады және провинциалдық деп есептейді. Болгар тілінде алты дауысты фонема бар, бірақ азайтылған аллофондарды ескергенде кем дегенде сегіз түрлі дыбыстық элементті ажыратуға болады. Қазіргі уақытта болгар тіліндегі консонанттардың саны туралы бір пікірге келмейді, бір мектеп тек 22 консонант фонемасы бар екенін, ал екіншісі 39 консонант фонемасынан кем емес екенін жақтайды. Дауыссыз консонанттарды жеке фонемалар ретінде қарастыру керек пе, әлде олардың қарапайым әріптестерінің аллофондары ретінде қарастыру керек пе деген мәселе даудың негізгі себебі болып табылады. 22 консонант моделі 1930 және 1940 жылдары барлық ірі болгар тіл білімі мамандарының келісіміне негізделген. Ал 39 консонант моделі 1950 жылдардың басында орыс тіл білімі маманы Николай Трубецкойдың идеяларының ықпалымен қолға алынды. Болгар Ғылым академиясының қолдауы Трубецкой моделінің 1960 жылдан бері мемлекеттік фонологиялар мен грамматикада дерлік монополиясын қамтамасыз етті. Алайда, оның шетелде қабылдануы жылы болған жоқ, көптеген авторлар бұл модельді күмәнді санады немесе тікелей қабылдамады. Сондықтан Халықаралық фонетикалық қауымдастығының нұсқауында болгар тілінің консонанттық құрамында тек 22 консонант тізімі келтірілген.
Грамматика
Болгар тіліндегі сөзгесімдер он түрге бөлінеді, олар екі негізгі санатқа жіктеледі: өзгермелі және өзгермейтін. Олардың арасындағы айырмашылық – өзгермелі сөзгесімдер грамматикалық жағынан өзгерсе, өзгермейтін сөзгесімдер қолданылуына қарамастан өзгермейді. Өзгермелі сөзгесімдердің бес классы бар: есімдер, сын есімдер, сандар, есімдіктер және етістіктер. Синтаксистік тұрғыдан алғанда, олардың алғашқы төртеуі есім немесе есімдік топты құрайды. Өзгермейтін сөзгесімдер: үстеулер, сөздерді байланыстыратын сөздер, одақтастар, бөлшектер және үңдемелер. Етістіктер мен үстеулер етістік немесе етістік топты құрайды.
Номиналды морфологиясы
Болгар тілінде есімдер мен сын есімдер грамматикалық жынысы, саны, жайы (тек шақыру) және анықтылығы категорияларына ие. Сын есімдер мен сын есімдіктер есімдермен сан және жыныс бойынша үйлеседі. Есімдіктерде жыныс және сан болады, сондай-ақ кейс жүйесінің маңызды бөлігі (демеуік, барлық үнді-еуропа тілдеріндегідей) сақталады.
Жынысы
Болгария тілінде үш грамматикалық жыныс бар: еркек, әйел және бейтарап. Зат есімнің жынысын оның аяқталуынан көбінесе анықтауға болады: дауыссызға аяқталатын зат есімдер («нөлдік аяқталуы») көбінесе еркек туысты (мысалы, град 'қала', син 'ұл', мъж 'еркек'; –а/–я (a/ya) аяқталатын зат есімдер (жена 'әйел', дъщеря 'қыз', улица 'көше') әдетте әйел туысты; ал –е, –о аяқталатын зат есімдер көбінесе бейтарап туысты (дете 'бала', езеро 'көл'), сондай-ақ –и, –у және –ю аяқталатын сирек сөздер (әдетте қарыз сөздер) (цунами 'цұнами', табу 'табу', меню 'меню'). Жоғарыда айтылғандардан ең маңызды ерекшелік – дауыссызға аяқталатын, бірақ әйел туысты зат есімдер: бұларға, біріншіден, сапаны, дәрежесін немесе абстракцияны білдіретін нөлдік аяқталуы бар есімдердің үлкен тобы кіреді, оның ішінде –ост/–ест {ost/est} аяқталуы бар есімдер (мъдрост 'ақыл', низост 'надандық', прелест 'сүйкімділік', болест 'ауру', любов 'махаббат'), екіншіден, нақты заттарды немесе ұғымдарды білдіретін нөлдік аяқталуы бар, аздаған есімдер (кръв 'қан', кост 'сүйек', вечер 'кеш', нощ 'түн'). Сондай-ақ, жиі қолданылатын, бірақ дауысты әріппен аяқталатын, бірақ еркек туысты сөздер де бар: баща 'әке', дядо 'ата', чичо / вуйчо 'шешесінің інісі' және басқалар. Зат есімдердің көпше түрі олардың жынысын жекеше түрі сияқты нақты білдірмейді, бірақ оған кейбір меңзеулер бере алады: –и (i) аяқталуы еркек немесе әйел есімдерімен (факти 'фактілер', болести 'аурулар') жиірек қолданылады, ал –а/–я аяқталуы көбінесе бейтарап есімдерге (езера 'көлдер') тән. Сонымен қатар, –ове көпшелік аяқталуы тек еркек есімдерде ғана кездеседі.
Саны
Болгар тілінде екі сан бар: жекеше және көпше. Көпше сан үшін түрлі жұрнақтар қолданылады, олардың таңдалуы ішінара жекешедегі соңғы буынға, ішінара туыстыққа байланысты болады; сонымен қатар, тураланбау және баламалы көпше формалары жиі кездеседі. –а/–я әріптерімен аяқталатын сөздер (көбінесе әйелдік) әдетте жекешедегі соңғы буыны түсірілгеннен кейін –и жұрнағымен аяқталады. Дауыссыз әріппен аяқталатын есімдердің әйелдік түрлері де –и жұрнағын қолданады, ал еркектік түрлері көбінесе көп буынды сөздерде –и, ал бір буынды сөздерде –ове жұрнағын қолданады (бірақ осы топта ерекшеліктер өте көп). –о/–е әріптерімен аяқталатын есімдер (көбінесе орталық) көбінесе –а, –я (екеуі де жекешедегі соңғы буынның түсірілуін қажет етеді) және –та жұрнақтарын қолданады. Сан есімдерімен және «бірнеше» сияқты байланысты сөздермен еркек есімдер ерекше санау формасын –а/–я жұрнағымен қолданады, ол протославян тіліндегі екілік саннан шыққан: два/три стола («екі/үш орындық») және тези столове («осы орындықтар»); салыстырыңыз: әйелдік есімдер үшін две/три/тези книги («екі/үш/осы кітаптар») және орталық есімдер үшін две/три/тези легла («екі/үш/осы төсектер»). Дегенмен, жақында қабылданған тілдік норма санау формаларын тек адамды білдірмейтін еркек есімдермен қолдануды талап етеді. Сондықтан, двама/трима ученици («екі/үш оқушы») двама/трима ученика-дан дұрыс деп есептеледі, ал два/три молива («екі/үш қалам») және тези моливи («осы қаламдар») сияқты жағдайларда бұл айырмашылық сақталады.
Іс
Кейс тек жеке және кейбір басқа есімдіктерде ғана болады (көптеген басқа қазіргі индоевропа тілдеріндегідей), атау, айырма, табыс және шақыру райларында. Оның іздері бірқатар фразеологиялық тіркестер мен мақал-мәтелдерде сақталып қалған. Басты ерекшелік – шақыру райы, ол еркек (–е, –о және –ю) және әйел (–ь/й және –е) есімдерінің жекеше түрінде әлі де қолданылады.
Белгілілігі (мұраны)
Қазіргі болгар тілінде нақтылық скандинавия тілдерінде немесе румын тіліндегідей, зат есімге қосылатын нақты артикль арқылы білдіріледі (белгісіз: човек, 'адам'; нақты: човекът, "сол адам") немесе нақты зат есім тіркесінің алғашқы сөзіне (белгісіз: добър човек, 'жақсы адам'; нақты: добрият човек, "сол жақсы адам"). Төрт дара нақты артикль бар. Тағы да, олардың таңдалуы көбінесе зат есімнің дара түріндегі соңғы әріпіне байланысты. Егер зат есім еркек жынысына жататын болса және грамматикалық жолдау болса, дауыссыз әріппен аяқталатын есімдерге –ът/-ят, ал басқа жағдайларда –а/-я қосылады. Дауыссыз әріппен аяқталатын әйел есімдері, сондай-ақ –а/-я әріптерімен аяқталатын есімдер (олардың көпшілігі де әйел есімдері) –та артиклін алады. –е/-о әріптерімен аяқталатын есімдерге –то қосылады. Көпше нақты артикль –те, бірақ көпше түрі –а/-я әріптерімен аяқталатын есімдерге –та қосылады. Сын есімдерге қосылғанда нақты артикльдер: еркек жынысы үшін –ят/-я (ұзын түрі грамматикалық жолдау үшін), әйел жынысы үшін –та, бейтарап жынысы үшін –то және көпше үшін –те болады.
Сипаттама және сандар инфлекциясы
Екі топ та оларға қосылған есімнің жынысы мен санына сәйкес келеді. Олар жоғарыда түсіндірілгендей, анықталған артикльді де қабылдауы мүмкін.
Өтірік сөздер
Есімдіктер жынысы, саны және анықтығы бойынша өзгеруі мүмкін, және сөздердің грамматикалық категорияларының ішінде жағдай жұрнақтарын сақтап қалған жалғыз сөз табы болып табылады. Кейбір есімдіктер тобы үш жағдайды көрсетеді: атау, айырма және беру. Есімдіктердің ерекшеленетін түрлеріне мыналар жатады: жеке, қатысты, өзіне сілтемелі, сұрау, жоқ, белгісіз, жиынтық және меншік.
Сөздік морфология және грамматика
Болгар тіліндегі етістіктің көптеген ерекше формалары бар, себебі ол тұлға, сан, дауыс, көрініс, модалдық, уақыт және кейбір жағдайларда жынысқа қарай өзгеріп отырады.
Сөздік формалардың шектілігі
Шекімді етістік формалары қарапайым немесе күрделі болып келеді және тұлға (бірінші, екінші және үшінші) мен сан (жекеше, көпше) бойынша жатыс есімдермен үйлеседі. Сонымен қатар, артық сөздер қолданылған күрделі өткен шақ формалары жыныс (еркек, әйел, орта) және етіс (белсенді және пассивті) сондай-ақ көрініс (жетілген/аор және аяқталмаған) бойынша өзгеріп отырады.
Қалыптылығы
Болгар тіліндегі етістіктер лексикалық аспектіні білдіреді: кемелдік етістіктер етістіктің іс-әрекетінің аяқталуын көрсетеді және кемелді (аорист) формаларын жасайды; кемелсіз етістіктер оған қатысты бейтарап болып табылады және кемелсіз формаларын жасайды. Болгар тіліндегі көптеген етістіктерді кемелді-кемелсіз жұптарға топтастыруға болады (кемелсіз/кемелді: идвам/дойда "келу", пристигам/пристигна "желу"). Кемелдік етістіктер көбінесе кемелсіз етістіктерден жұрнақ немесе префикс қосу арқылы жасалады, бірақ нәтижесіндегі етістіктің мағынасы түпнұсқасынан өзгеше болуы мүмкін. Жоғарыдағы мысалдарда аспект түбірге тән, сондықтан мағынада ешқандай айырмашылық жоқ. Болгар тілінде грамматикалық аспекті де бар. Грамматикалық аспектінің үш түрі бар: бейтарап, кемелді және плюперфект. Бейтарап аспекті үш қарапайым уақыттан және болашақ уақыттан тұрады. Плюперфект екі немесе үш рет қайталаған көмекші етістік "болу" қатысы бар уақыттарда көрінеді, мысалы, өткен шақтағы плюперфект сөйлемшесі. Кемелді конструкциялар бір ғана көмекші етістік "болу" қолданады.
Көңіл күйі
Дәстүрлі түсіндірме бойынша, көптеген еуропалық тілдерге тән төрт түрлі модалдық формадан (наклонения) – хабарлама (изявительно), бұйрық (повелительно), шартты (условно) және мүмкіндік (подчинително) – өзгеше, болгар тілінде куәгер болмаған оқиғалардың жалпы санатын білдіру үшін тағы бір модалдық форма бар – болжамдық (преизказно). Алайда, қазіргі болгар тіл біліміндегі көптеген мамандар болгар тіліндегі модалдық формалар тізімінен болжамдық және мүмкіндік модалдық формаларын шығарып тастайды (соның салдарынан болгар тіліндегі модалдық формалардың саны 3-ке дейін азаяды: хабарлама, бұйрық және шартты) және оларды модалдық форма деп есептемейді, ал оларды етістіктің морфосинтаксистік құрылымдары немесе етістік класының жеке грамматикалық бірліктері деп қарастырады. Әдебиетте тағы да бірнеше модалдық формалардың болу мүмкіндігі талқыланған. Көптеген болгар мектептеріндегі грамматика оқулықтары 4 болгар модалдық формасының дәстүрлі көзқарасын үйретеді (жоғарыда сипатталғандай, бірақ мүмкіндік модалдық формасын қоспай, болжамдық модалдық формасын қоса алғанда).
Әр түрлі
Болгарияда "иә" деп бас сілтеп, "жоқ" деп бас сілтеу жиі кездеседі, бірақ бұл батыстық әдеттерден өзгеше. "Жоқ" деген мағынадағы бас сілтеу, басты төмен емес, жоғары көтеріп жасалады, ал "иә" деп бас сілкіну толық горизонтальды емес, сәл "толқынды" қозғалысқа ие. Бұл болгарлық "иә" және "жоқ" белгілерін батыстықтармен үйлесімді етеді, соның салдарынан екі жүйені де шатастырмастан қолдануға болады. Тілді тістеу (ағылшын тіліндегі "tsk" дыбысына ұқсас) бейресми түрде "жоқ" дегенді білдіреді, сондай-ақ ъъ (болгар тіліндегі жалғыз конус тікесі) де осы мағынаны білдіреді. Екеуі де көбінесе жоғары көтерілген баспен айтылады. Батыс Еуропасында "жоқ" дегенді білдіру үшін қолданылатын бас сілкінісі, сұрақ ретінде де қолданылуы мүмкін, яғни "не болды?" немесе "не мәселе?" деген мағынаны білдіреді. Болгар тілінде отбасылық қатынастарды көрсететін кең сөздік қоры бар. Ең көп сөздер немерелер мен немере қарындастарды атау үшін қолданылады, мысалы, чичо (әкеңнің інісі), вуйчо (анаңның інісі), свако (әжеңнің күйеуі); одан да көп синонимдер болгар тілінің әртүрлі диалекттерінде кездеседі, мысалы, калеко, лелинчо, тетин және т.б. Бұл сөздер тек отбасының жақын мүшелерін ғана емес (мысалы, бауыр – аға, бірақ батко/бате – үлкен аға, сестра – қарындас, бірақ кака – үлкен қарындас), сонымен қатар, отбасының ең алыс туыстарын да қамтиды, мысалы, түрік тілінен алынған баджанак (екі қарындастың күйеулерінің бір-бірімен қарым-қатынасы) және етарва (екі бауырдың әйелдерінің бір-бірімен қарым-қатынасы). Барлық туысқандық байланыстар үшін жеке атаулар бар, мысалы, әйелдің күйеуінің інісі – девер, күйеуінің әпкесі – залва. 1900 жылға дейінгі дәстүрлі ауылдық үлкен отбасында әйелдің әртүрлі бауырлары/қарындастары үшін олардың жасына қарай жеке кіші топтар болған, мысалы, жай ғана девердің орнына брайно (үлкен), драгинко (кіші) немесе убавенкё (әлі бала) деп атауға болар еді. Көптеген славян тілдеріндегідей, болгар тіліндегі қос теріс конструкция грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ кейбір түрлері, жалғыз теріс форманың орнына қолданылғанда, грамматикалық қате болып саналады. Төменде грамматикалық тұрғыдан дұрыс болгар сөйлемдерінің сөзбе-сөз аудармалары келтірілген, оларда қос немесе көптеген теріс сөздер қолданылған: "Никой никъде никога нищо не е направил." (бірнеше теріс сөздер, екі рет теріс форманы қолданбай, яғни бірнеше жалғасқан теріс сөздерді тізімдеу арқылы) – "Ешкім ешқашан ешнәрсе істемеген." (аударғанда "ешкім ешнәрсе істемеген, ешқайда"); "Никога не съм бил там." (қос теріс сөздер, екі рет теріс форманы қолданбай, яғни бірнеше жалғасқан теріс сөздерді тізімдеу арқылы) – "Мен ешқашан онда болған емеспін"; "Никога никакви чувства не съм имал!" – "Менде ешқандай сезім болған емес!". Македон тілі үшін де осы жағдай қолданылады.