Кіріспе
Кең бұрышты фотосурет көрінісі
Панорамалық фотография – арнайы жабдық немесе бағдарламалық қамтамасыздықты қолдана отырып, көлденеңге созылған көру өрісімен суреттерді түсіру техникасы. Оны кейде кең форматты фотография деп те атайды. Бұл термин кең экранды бейнедегі әдеттегі «хат жәшігі» пішіміне ұқсас, салыстырмалы түрде кең пропорцияда кесілген фотосуреттерге де қолданылады. «Кең бұрышты» және «панорамалық» фотография арасында формалды айырма жоқ болғанымен, «кең бұрышты» әдетте линзаның түрін білдіреді, бірақ осы линзаның түрін пайдалану суретті міндетті түрде панорамаға айналдырмайды. 1:1.33 стандартты пленка кадрын қамтитын, өте кең бұрышты «балық көзі» линзасымен түсірілген сурет автоматты түрде панорама деп есептелмейді. Адам көзінің көру өрісіне жақын немесе одан да жоғары – шамамен 160° х 75° – көру өрісін көрсететін сурет панорамалық деп аталуы мүмкін. Бұл әдетте оның пропорциясы 2:1 немесе одан да жоғары екенін білдіреді, яғни сурет биіктігінен кем дегенде екі есе кең. Нәтижесінде алынған суреттер кең жолақ түрінде болады. Кейбір панорамалық суреттердің пропорциясы 4:1, кейде тіпті 10:1-ге жетеді, бұл 360 градусқа дейін көру өрісін қамтиды. Пропорция да, көру өрісінің кеңдігі де нағыз панорамалық суретті анықтауда маңызды факторлар болып табылады. Фотолабораториялар және Advanced Photo System (APS) камераларын өндірушілер «панорамалық» сөзін үлкен көру өрісін міндетті түрде қамтитын емес, кең пропорциялы кез келген басып шығару форматын анықтау үшін қолданады.
Тарих
Панорама құрылғысы суретте, әсіресе 20 жылы Помпейде табылған қабырға суреттерінде, фотосурет өнерінің пайда болуына дейін ұзақ уақыт бұрын, көрікті жердің толыққанды «паноптикалық» тәжірибесін жасау құралы ретінде пайда болды. Фотографияның пайда болуына дейінгі ғасырда және 1787 жылдан бастап Роберт Баркердің жұмысымен ол дамудың шыңына жетті, онда бүкіл ғимараттар 360° панорамаларды орналастыру үшін салынды, тіпті жарық эффектілері мен қозғалатын элементтер де қосылды. Шындығында, фотосурет өнерінің негізін қалаушылардың бірі Дагердің мансабы панорама мен диорамаларды жасаудан басталды. Фридрих фон Мартен бояусыз қала көрінісін жасау идеясымен шабыттанды. Фон Мартен өзі жасаған арнайы панорамалық камераны пайдаланып панорамалық дагеротипті жасады. Камера бір дагеротипті пластинаға кең көріністі түсіре алатын. Көрерменге толық және айқын қала көрінісі ұсынылады. Панорамалық камералардың дамуы XIX ғасырдағы панорамаға деген қызығушылықтың логикалық жалғасы болды. Панорамалық камераға алғашқы патент 1843 жылы Жозеф Пучбергер Австрияда қолмен айналдырылатын, 150° көру бұрышы және 8 дюймдік фокустық қашықтығы бар камера үшін тіркелді. 1844 жылы Германияда Фридрих фон Мартенс одан да сәтті және техникалық жағынан жақсырақ панорамалық камера құрастырды. Оның камерасы, Мегаскоп, иісті пластиналарды пайдаланды және салыстырмалы түрде тұрақты панорамалық жылдамдықты қамтамасыз ететін, орнатылған тісті дөңгелектердің маңызды мүмкіндігін қосты. Сулы коллодийлік процестің пайда болуынан кейін фотографтар екіден онға дейін альбумин басылымдарын алып, оларды панорамалық суретті құру үшін біріктіретін болды (қараңыз: Сегменттелген). Бұл фотосурет алу процесі дагеротипке қарағанда техникалық жағынан оңай және әлдеқайда арзан болды. Уильям Стэнли Джевонстың 1857 жылғы альбомда сақталған, Порт-Джексонның (Жаңа Оңтүстік Уэльс) «Шелл-Коувтың үстіндегі биік жартастан» түсірілген ылғалды коллодийлік панорамасы 1953 жылға дейін табылмай қалды. Алғашқы танымал панорамалардың кейбіреулерін 1860 жылдары Америка Азамат соғысындағы Одақ армиясының фотографы Джордж Н. Барнард осылай жинады. Оның жұмысы инженерлерге, генералдарға және суретшілерге өте құнды қорғаныстар мен жер бедерінің кең көрінісін ұсынды. 1875 жылы Бернард Отто Холтерман мен Чарльз Бейлис Сидней портының кең көрінісін түсіру үшін 56х46 сантиметрлік жиырма үш ылғал пластинаны қолданып, үлкен еңбек етті. 1888 жылы иілгіш пленканың ойдағыдай табылуымен панорамалық фотосурет революция жасады. Көптеген камералар сатылды, олардың көптегені өз дәуірін көрсететін брендтермен аталатын: мысалы, Pantascopic (1862), Cylindrograph сурет камерасы (1884), Kodak Panoram (1899), Wonder Panoramic (1890) және Cyclo Pan (1970). Бұл камералар оңай пайдаланылатын, портативті және бір рулонда бірнеше панорамалық көріністерді сақтауға мүмкіндік берді. Ғасырдың басында американдық саяхатшы Мелвин Ваниман сияқты фотографтар бұл камераларды ынтамен қолданды, ол Австралияда оны танымал етті, содан кейін суретшілдер мен бейнехабар фотографтары, мысалы Роберт Вере Скотт, Ричард Т. Морис (1859-1909), Х. Х. Тилбрук (1884-1937) және Гарри Филлипс (1873-1944) қолдана бастады.
Стереоциклограф
Махоган ағашынан жасалған бір қорапта біріктірілген екі бекітілген фокусқа ие панорамалық камера. Объективтердің арасы сегіз сантиметрді құрайды, олардың арасында камераны теңдестіруге фотографқа көмектесетін индикатор орналасқан. Сағат механизмі камераны айналдыратын білікпен бірге тоғыз сантиметрлік пленканы жылжытады. Камера 9 × 80 см өлшемді жұп суреттерді түсіруге мүмкіндік береді, оларға арнайы қарау құралы қажет. Мұндай суреттер көбінесе карта жасау үшін қолданылды.
Wonder панорамалық камерасы
1890 жылы Германияның Берлин қаласында Рудольф Штирн жасаған керемет панорамалық камераның жұмыс істеуі үшін фотографтың күші қажет болды. Камераның ішіндегі жіп, үш аяқты тіреу бұрандасының тесігі арқылы ілініп, ағаш камераның ішіндегі шкивке оралған. Панорамалық сурет түсіру үшін фотограф линзадан металл қақпақты бұрып, экспозицияны бастайды. Айналу толық 360 градусқа дейін орнатылуы мүмкін, нәтижесінде 18 дюймдық негатив алынады. Сурет түсірілген кезде линза артқы түйін нүктесінің айналасында айналады, ал саңылау линза осімен сәйкес келетін тік пленканың жолағын ашады. Әдетте, экспозицияға секундықтың бір бөлігі ғана уақыт кетеді. Әдетте, мұндай камералар 110° мен 140° аралығында көру бұрышын және 2:1-ден 4:1-ге дейінгі пропорцияны қамтиды. Алынған суреттер негативте стандартты 24 мм x 36 мм 35 мм кадрға қарағанда 1,5-3 есе көп орын алады. Бұл типтегі камераларға Widelux, Noblex және Horizon жатады. Олардың негативтік өлшемі шамамен 24x58 мм. Бастапқыда артиллерияны бақылауға арналған ресейлік "Spaceview FT 2" камерасы 36 кадрлық 35 мм пленкаға 12 кадрлық кең негативтер шығарды. Қысқа айналатын камералар көбінесе азын экспозиция жылдамдықтарына ие және нашар фокусқа ие. Көптеген модельдерде линзаның максималды диафрагмасының гиперфокалдық қашықтығына орнатылған тұрақты фокус линзасы бар, көбінесе шамамен. Жақын нысандарды суретке түсіргісі келетін фотографтар алдыңғы планды фокусқа келтіру үшін кішкентай диафрагманы пайдалануы керек, бұл камераны жарық аз жағдайларда пайдалануды шектейді. Айналатын линзалы камералар түзу сызықтарды бұрмалайды. Бұл ерекше көрінеді, өйткені кең, қисық перспективадан түсірілген сурет жалпақ көрінеді. Суретті дұрыс көру үшін көрермен жеткілікті үлкен баспаны жасап, оны пленка жазықтығының қисығына сәйкес қисайтуы керек. Бұл бұрмалауды стандартты фокустық қашықтығы бар айналмалы линзалы камераны пайдалану арқылы азайтуға болады. FT 2 50 мм, ал көптеген басқа 35 мм айналмалы линзалы камералар кең бұрышты линзаны, көбінесе 28 мм пайдаланады. Дәл осындай бұрмалау камера ішінде тігістерді пайдалана отырып, цифрлық камералармен түсірілген панорамаларда да байқалады.
Толық айналу
Айналатын панорамалық камералар, сондай-ақ тіректі сканерлеу немесе сканерлеу камералары деп те аталады, 360° немесе одан да көп градусқа айналуға қабілетті. Сағаттық механизм немесе моторлы механизм камераны үздіксіз айналдырады және пленканы камера арқылы жылжытады, соның салдарынан пленканың қозғалысы кескін жазықтығындағы кескіннің қозғалысына сәйкес келеді. Түсірілім тар жарық арқылы жасалады. Кескін алаңының орталық бөлігі кадр бойындағы өте анық суретті қамтамасыз етеді. Цифрлық айналатын сызықты камералар 360° панораманы жол-жол түсіреді. Осы стильдегі цифрлық камераларға Panoscan және Eyescan жатады. Аналогты камераларға Cirkut (1905), Leme (1962), Hulcherama (1979), Globuscope (1981), Seitz Roundshot (1988) және Lomography Spinner 360° (2010) кіреді.
Тікелей линза
Тұрақты линзалы камералар, сондай-ақ «жазық артқы беті», кең көріністі немесе кең өрісті камералар деп те аталады, тұрақты линзаларымен және жазық кескін жазықтығымен сипатталады. Бұл панорамалық камералардың ең көп таралған түрі, ол арзан APS камераларынан бастап 6x17 см және 6x24 см орта форматты камераларға дейін қамтиды. Панорамалық камералар 10 x 24 дюймге дейінгі форматтағы пленканы қолдануға болады. APS немесе 35 мм камералар пленканың кішкентай бөлігін пайдаланып, панорамалық пропорцияда кесілген суреттерді жасайды. Арнайы 35 мм немесе орта форматты тұрақты линзалы панорамалық камералар кең өрісті линзаларды қолданады, олар фильмнің толық биіктігімен қатар, ұзындығын да қамтиды, нәтижесінде қалыптыдан кең суреттер шығады. Панорамалық суреттерді алу үшін түрлі конструкциядағы стенокамераларды (қараңғы бөлме) пайдалануға болады. Танымал дизайн – «кеспе жәшік», тік цилиндрлі контейнер, оның бір жағына қараңғы тесік жасалады, ал пленка немесе фотоқағаз қараңғы тесікке қарама-қарсы ішкі қабырғаға оралады және тесіктің жиегіне дейін созылады. Бұл 180 градустан асатын көру бұрышы бар жұмыртқа тәрізді суретті құрайды. Олар пленканы бір рет экспозициялағандықтан, тұрақты линзалы камераларды электронды лампамен (флешпен) пайдалануға болады, бұл айналмалы панорамалық камералармен үйлесімді емес. Жазық кескін жазықтығында 90 градус – бұл фокуста және айқын бұрмалану немесе виньеткасыз түсіріле алатын ең кең көру бұрышы. 120 градусқа жуық көру бұрышы бар линзалар сурет шеттеріндегі виньетканы түзету үшін орталық сүзгіні қажет етеді. 180 градусқа дейінгі бұрыштарды түсіретін, «балық көзі» деп аталатын линзалар геометриялық бұрмалануды күшті көрсетеді, бірақ әдетте тік сызықты линзаларға қарағанда жарық төмендеуі аз болады. Осы типтегі камералардың мысалдары: Taiyokoki Viscawide 16 ST D (16 мм пленка), Siciliano Camera Works Pannaroma (35 мм, 1987), Hasselblad X Pan (35 мм, 1998), Linhof 612PC, Horseman SW612, Linhof Technorama 617, Tomiyama Art Panorama 617 және 624, сондай-ақ Fuji G617 және GX617 (Орта форматтағы (пленка)). Паноморфты линза катадиоптриялық линзалардан айырмашылығы, соқыр нүктесіз толық жарты шарлық көру бұрышын қамтамасыз етеді.
Сегментті панорамаларды цифрлық тігу
Цифрлық фотосуретке түсіру кезінде панорама жасаудың ең көп таралған әдісі – бірнеше суретті түсіріп, оларды біріктіру болып табылады. Оның екі негізгі түрі бар: негізінен тұрақты фотосуреттерде қолданылатын цилиндрлі панорама және виртуалды шындық суреттері үшін қолданылатын сфералық панорама. Сегменттелген панорамалар, сондай-ақ тігілген панорамалар деп те аталады, панорамалық суретті жасау үшін аздап жабысқан көрініс бұрыштары бар бірнеше фотосуретті біріктіру арқылы жасалады. Бірнеше суретті біріктіру үшін тігу бағдарламалық қамтамасы қолданылады. Параллакс қатесіз суреттерді дұрыс біріктіру үшін камераны объективтің кіреберіс тесігінің центрінен айналдыру қажет. Тігу бағдарламалық қамтамасы кейбір параллакс қателерін түзетуге мүмкіндік береді, ал әртүрлі бағдарламалар параллакс қателерін түзету мүмкіндігі жағынан өзгеше болып көрінеді. Жалпы, арнайы панорамалық бағдарламалық қамтама жалпы фото өңдеу бағдарламаларындағы тігу функцияларынан жақсырақ нәтиже береді.
Панорамаларды камера ішінде тігу
Кейбір цифрлық камералар, әсіресе смартфон камералары, тігілуді ішкі түрде, кейде нақты уақытта жасай алады, бұл стандартты мүмкіндік ретінде немесе смартфон қосымшасын орнату арқылы қол жеткізіледі.
Катадиоптриялық камералар
Линза және айнаға негізделген (катадиоптрикалық) камералар линзалардан және линзаның оптикасына 360 градус көрініс бұрышын шоғырландыратын қисық айналардан тұрады. Айнаның пішіні мен қолданылатын линза арнайы таңдалып, орналастырылады, соның арқасында камера бір ғана көзқарас сақтайды. Бір көзқарас дегеніміз – толық панорама кеңістіктегі бір нүктеден түсірілгендей болады. Ал алынған суретті цилиндр немесе шар тәрізді панорамаға түрлендіру оңай. Тіпті кішкентай көрініс бұрыштарының деңгейлік көріністерін де дәл есептеуге болады. Катадиоптрикалық жүйелердің (панорамалық айна линзаларының) ең үлкен артықшылығы – линзалардың (мысалы, балық көзі сияқты) орнына айналарды пайдаланып жарық сәулелерін бұру арқасында, суретте хроматикалық аберрациялар немесе бұрмалаулар дерлік болмайды. Сурет, айнадағы беткейдің көрінісі, қамыршақ пішіндес болып келеді, оған арнайы бағдарламалық жасақтама қолданылып, жазық панорамалық сурет құрылады. Мұндай бағдарламалық қамтамасыз етуді әдетте жүйені өндіруші компания ұсынады. Панорама бірден түсірілетіндіктен, динамикалық көріністерді қиындықсыз бейнелеуге болады. Панорамалық бейнелерді түсіруге болады және олар робототехника және журналистика салаларында қолданыс табады. Айналы линзалар жүйесі цифрлық камера сенсорының тек бір бөлігін ғана пайдаланады, сондықтан кейбір пиксельдер қолданылмай қалады. Соңғы суреттің ажыратымдылығын барынша арттыру үшін әрқашан жоғары пикселдік камераны пайдалану ұсынылады. GoPano micro және Kogeto Dot сияқты смартфондарға арналған арзан катадиоптрикалық линзалар да бар.
Стрип панорамалары
Эд Рушаның "Сонсет-стриптегі әрбір ғимарат" (1966) жұмысы 4 шақырымдық көше бойымен жүретін пикаптың артқы жағынан түсірілген ғимарат фасадтарының тікелей фотосуреттері арқылы жасалған. Ол кездегі жұмыстарының ирониялық және бейжай рухында, ол бұл жұмысты бүктемелі кітап түрінде жариялады, оны "Стриптің" екі жағын дұрыс бағытта көру үшін бір шетінен немесе екінші шетінен қарауға болатын еді. Рушаның бұл жұмысынан бұрын, 1954 жылы Йошиказу Судзуки жапондық архитектуралық кітабы "Гинза, Каваи, Гинза Хаччо" ішінде Токиодағы Гинза көшесіндегі барлық ғимараттардың аккордеонмен бүгілген панорамасын жасады.
Ағаш ұсталары
"Жойнерлер" (панография және панография терминдерімен де белгілі) – бірнеше үсті-үстіне жатқан фотосуреттерден біртұтас сурет құрастырылатын фотосурет техникасы. Бұл жұмыс қолмен басылған фотосуреттермен немесе цифрлық кескін өңдеу бағдарламалық қамтамасы арқылы жасалуы мүмкін және кең бұрышты немесе панорамалық көрініске ұқсас, сегменттелген панорамалық фотосуретке немесе кескін тігуге ерекше жақын. "Жойнерлер" ерекшелігі – жапсарлас суреттер арасындағы үсті-үстіне жатқан жиектер алынып тасталмайды, керісінше, олар суреттің бөлігіне айналады. Осылайша, "жойнерлер" немесе "панография" – фотомонтаж түрі және коллаждың бір саласы. Суретші Дэвид Хокни осы техниканың алғашқы және маңызды дамытушысы. Адамның көру қабілетіне деген құштарлығы оның суреттерінде субъективті көзқарасты бейнелеуге тырысуы нәтижесінде, 35 мм пленканың (көбінесе бірнеше толық) 10x15 см форматтағы фотолабораторияда басылған түпнұсқаларын қолмен монтаждауға әкелді. Ол мұндай кесіп-жапсыру жұмыстарын "жойнерлер" деп атады, ал оның ең танымал туындыларының бірі – Гетти мұражайында сақталатын "Pearblossom Highway". Оның тобы "Хокни жойнерлері" деп аталды, және ол бүгінге дейін "жойнерлерді" суреттеп және фотоға түсіріп келеді. Ян Диббетстің "Голландия таулары" сериясы (шамамен 1971 ж.) Голландияның теңіз жағалауын тауға айналдыру үшін панорамалық тізбектің тігілуіне негізделген.
Қайта өркендеушілер
1970 және 1980 жылдары фотосуретшілердің бір тобы панорамалық фотосуретке бейімделіп, жаңа камералар ойлап тапты және бұл форматты жаңарту үшін қолға түскен және жаңғыртылған көне камераларды пайдаланды. Осы жаңа панорамашылардың қатарында Кеннет Снелсон, Дэвид Ависон, Арт Синсабо және Джим Алиндр болды.
Цифрлық тігу
Андреас Гурский үлкен форматтағы панорамалық суреттерінде жиі цифрлық тігілуді пайдаланады.