Кіріспе
Жұлдыздар соғысы ғылыми-фантастикалық медиа франшизасы көптеген көздерден шабыт алғаны мойындалады. Оларға индуизм, буддизм, цигун, философия, классикалық мифология, рим тарихы, гностицизм, зороастризм, басқа да Ибраһим діндерінің бір бөліктері, конфуциандық, синто және даосизм, сондай-ақ көптеген кино алғыкөздері кіреді. Жасаушы Джордж Лукас: «Фильмдердегі рухани шындықтың көп бөлігі барлық діндердің синтезіне негізделген. Тарих бойындағы синтез; адам белгісіздікті және ұлы құпияны қалай сезінді және онымен қалай күресуге тырысты» деді. Лукас сондай-ақ феодалдық қоғамдардағы рыцарлық, рыцарлық дәрежесі, паладинизм және осыған байланысты институттар «Жұлдыздар соғысы» фильмдеріндегі кейбір түсініктерге, әсіресе джедай рыцарларына әсер еткенін айтты. Мифолог Джозеф Кэмпбеллдің еңбегі, әсіресе оның «Мың беті бар батыр» кітабы Лукасқа тікелей әсер етті және оны «Жұлдыздар соғысының» «заманауи мифін» жасауға итермеледі. Күш деп аталатын энергияның табиғи ағыны ци/чи/ки түсінігінен, «әлемнің барлық тіршілік энергиясынан» пайда болды деп саналады. «Жұлдыздар соғысының» 30 жылдығын тойлау үшін The History Channel телеарнасы «Жұлдыздар соғысы: Ашылған мұра» атты екі сағаттық бағдарламаны көрсетті. Стивен Колберт, Ньют Гингрич, Нэнси Пелоси, Том Брокау, Дэн Раттер, Питер Джексон және танымал ғалымдардың сұхбаттарынан тұратын бағдарлама Батырлық эпос тұжырымын және «Жұлдыздар соғысын» жасауда маңызды болған мифологияның және басқа да мотивтердің әсерін зерттеді. Ата-ананың күнәлары мен оларды кешіру, ересек болу, әдеттегі әлемнен шығу және басқа да тақырыптар қарастырылды.
The Star Wars science fiction media franchise is acknowledged to have been inspired by many sources. These include Hinduism, Buddhism, Qigong, philosophy, classical mythology, Roman history, Gnosticism, Zoroastrianism, parts of the other Abrahamic religions, Confucianism, Shintō and Taoism, and countless cinematic precursors. Creator George Lucas stated "Most of the spiritual reality in the movie[s] is based on a synthesis of all religions. A synthesis through history; the way man has perceived the unknown and the great mystery and tried to deal with that or dealing with it". Lucas has also said that chivalry, knighthood, paladinism and related institutions in feudal societies inspired some concepts in the Star Wars movies, most notably the Jedi Knights. The work of the mythologist Joseph Campbell, especially his book The Hero with a Thousand Faces, directly influenced Lucas, and is what drove him to create the "modern myth" of Star Wars. The natural flow of energy known as the Force is believed to have originated from the concept of qi/chi/ki, "the all pervading vital energy of the universe". To celebrate the 30th anniversary of Star Wars, The History Channel premiered a two hour event covering the entire Star Wars saga entitled Star Wars: The Legacy Revealed. Featuring interviews from the likes of Stephen Colbert, Newt Gingrich, Nancy Pelosi, Tom Brokaw, Dan Rather, Peter Jackson, acclaimed scholars and others, the program delved further into the Heroic Epic concept and the influences of mythology and other motifs that were important in making Star Wars. Subjects include sins of the father and redeeming the father, coming of age, exiting the ordinary world and others.
Мөлшерлі кейіпкерлер мен комикстер
Бак Роджерс, 1920-жылдардағы таспалы журналдардың тағы бір батыры, сондай-ақ 1929–67 жылдарғы кеш комикстері, кейіннен 1939 жылғы фильм-сериал және 1950–51 жылдарғы телесериал. «Жұлдыздар соғысы» да оның троптарының ықпалында болды. Кирбидің 1971 және 1975 жылдар аралығында DC Comics-тегі жұмысы Жаңа Құдайлар сағасын жасауымен ерекшеленді. Бұл галактикааралық оқиға Жаңа Жаратылыс планетасының Орион Жаңа Құдайының, Көздерден (Source) Дарксейді – Апоколипс планетасының тирандық билеушісін жеңуге арналған жобаланғанын, осылайша ғаламға бейбітшілік әкеліп, екі планета арасындағы қақтығысты аяқтауды қамтиды. Орион өзінің зұлым Дарксейдің ұлы екенін білмеді. Сондықтан Орион мен Дарксей арасындағы қарым-қатынастың сипаты Люк Скайуокер мен Дарт Вейдер арасындағы, ал мифтік Көздер мен Күш арасындағы ұқсастықтарды табуға болады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Лукас 1972 жылы кешкі ас дастарқанында комикс жазушысы және редакторы Рой Томаспен кездесіп, «Жұлдыздар соғысының» сюжетін баяндады, сол кезде Томас бұл сюжет пен Кирбидің Жаңа Құдайлары арасындағы ұқсастықты байқады, ол бұл кезде жарық көрген серия болатын. 1977 жылдан бері «Жұлдыздар соғысы» фильмдеріне есімді саундтректер жазған Джон Уильямс 1978 жылы «Супермен» фильміне де саундтрек жасады. Marvel Comics: Лукастың түпнұсқа трилогиясының әрі авторларының бірі Лоуренс Касдан спин-оффтардың франшизаны ортақ әлемге қарай кеңейтіп жатқанын атап өтті. Бұл бұрынғы сызықтық сагадан әлдеқайда асып түседі, франшизаның күшті жақтарының бірі – басқа франшизалармен салыстырғанда, барлығының бір сабақтастықта болуы. Касдан сондай-ақ «Жұлдыздар соғысы» фильмінің Marvel Cinematic Universe фильмдеріне қарағанда аз комедиялық элементтерге ие екенін айтты және Marvel's Guardians of the Galaxy сияқты комедиялық көзқарас оған «Жұлдыздар соғысы» сияқты болмайды деп ойлады. Джон Фавро Marvel-дің «Iron Man» фильмдерін түсіруден алған тәжірибесін «Жұлдыздар соғысы» франшизасындағы «Мандалориан» мен «Боба Фетт» фильмдерін түсіруге қолданғанын мәлімдеді. Бұл кейіпкерлердің барлығы ұша алатын және қару-жарақ атуға қабілетті металл, жоғары технологиялық броняларға сүйенеді.
Опера
"Жұлдыздар соғысы" Рихард Вагнердің "Нибелунгтер сақинасы" туындысымен тақырыптар, сюжеттік элементтер және музыка бойынша үлкен ұқсастықтарға ие деп кеңінен мойындалады.
Кино және теледидар
Лукас Японияда болған кезде jidaigeki ("периодтық драма", жапон самурай фильмдерінің жанры) терминімен танысқанын айтты және ол джедай терминіне осыдан шабыттанды деп есептеледі. Дарт Вейдердің костюмі Republic Pictures сериалындағы "Соғысқан шайтан иттері" фильміндегі "Жылтырау" кейіпкерінен шабыт алған. "Жылтыраудың" ақ бронялы штурмовиктерден тұратын әскері болды және ол үлкен үшбұрышты дирижабльмен ("ұшақ қанаты") аспанда ұшып жүрді. Дарт Вейдердің тыныс алу үшін шлем кию қажеттілігі 1935 жылғы "Фантомдық империя" фильміндегі жер астындағы мурандықтардың оттегілік шлемдерін еске салады, олар Thunder Riders-терге жер бетінде тыныс алу үшін қажет. "Фантомдық қатер" фильмінде шанақты жарыс көрінісі бар. Бұл көріністің барлық сюжеті Бен-Хурдың атты жарысына негізделген. Себульбаның шанағы Анакиннің шанағына ілінген сәт, Бен-Хурдағы Мессаланың шанағы Бен-Хурдың шанағына ілінген сәттен үлгі алынған. Бен-Хурдың сөздері, көріністері және тақырыптары бұрын "Жұлдызды соғыстар" фильмдеріне әсер еткен. Көтерілісшілер одағы мен Империя арасындағы қақтығыс бұрынғы фильмдегі тарихи римдік-иудейлік қақтығысқа ұқсас, онда Рим империясы, Мессаланың бейнесінде, еврей көтерілісшілерін жоюмен және оларды құртумен қауіптендіреді. Сол күймелік рет "Джейдидің оралуындағы" Эндордaғы жылдамдықпен қуудың кейбір бөліктеріне де әсер етті, онда екі жылдамдық кездейсоқ қиылысады. Фильмнің басындағы атақты сөзі: "Император ашулы, ол Иудеяны бағынышты провинцияға айналдыруды қалайды!" – "Жұлдызды соғыстар" фильмдерінің барлық түпнұсқалық трилогиясындағы диалогқа үлкен әсер етті, әсіресе алғашқы төрт сөз жиі Император Палпатинге қатысты тікелей келтіріледі. Лукас Джон Фордтың "The Searchers" және Дэвид Линнің "Lawrence of Arabia" фильмдеріндегі стильді, егер оқиға болмаса, сілтеме ретінде атады. "Арабиялық Лоренске" тікелей құрмет көрсету "Клондар шабуылында" кездеседі, өйткені Падме мен Анакин Набудағы Тед сарайының айналасында серуендеп сөйлейді. Бұл көрініс Испанияның Севилья қаласындағы Плаза-де-Эспанада түсірілді, ол "Арабиялық Лоренсте" Каирдегі Британ армиясының штабы болған және дәл сол қалай түсірілген. Сол фильмде Падме мен Анакин Варакино деп аталатын поместьеге де кетеді – "Доктор Живаго" фильміндегі Громеко отбасының поместьесінің аты. (Кейбіреулер Том Куртенэйдің "Живаго" фильміндегі Паша/Стрельников кейіпкерін Анакин/Дарт Вейдер үшін шабыт көзі деп санайды, бірақ ұқсастықтар кездейсоқ болуы мүмкін.) Сол сияқты, Зам Уэселлмен Корсаканттағы қуғын-сүргін "Блэйд Руннерге" сілтеме жасауы мүмкін; Лукас 2019 жылғы Лос-Анджелестегі Coruscant қалаларының көптеген көріністерін осы фильмге негізделген. "The Searchers" фильміне сілтеме "Жұлдызды соғыстарда" кездеседі, Люк жанған ылғал фермасын тапқанда, ал "Клондар шабуылындағы" Tusken Raiders көрінісі "The Searchers" фильмінің кульминациясын еске салады. Ханның "Жұлдызды соғыстардағы" Гридомен бетпе-бет келуі Джон Фордтың "Шейен күзі" фильміндегі бір көрініске ұқсайды. Лукас Серджо Леоненің "Бір кезде батыста" фильмінің жанкүйері, Леоненің өмірбаянын жазған Кристофер Фрейлингтің айтуынша, ол "Империя кері соққы береді" фильмін монтаждаған кезде Леоненің фильмінің сазын тыңдаған. Көптеген адамдар Вейдердің "Жаңа үміт" фильміндегі алғашқы көрінісін Генри Фонданың Леоне фильміндегі зұлым Фрэнк кейіпкерінің таныстырылуына "құрмет" деп санайды. "Джейдидің оралуындағы" Йоданың өлім көрінісі Фрэнк Капраның "Жоғалған көкжиектегі" ұқсас мистикалық Жоғарғы Ламаның өлім көрінісінен түсірілген (Йода мен Жоғарғы Лама да кішірейтілген формада және сөйлеудің ерекше ырғағында). "Жаңа үміт" фильмінің кульминациясындағы Өлім Жұлдызына шабуыл 1954 жылғы британдық "Бұзушылар" фильміндегі "Азаттық" операциясының стратегиясына көп жағынан ұқсас. Көтерілісшілердің ұшқыштары жаудың отынан қашып, окоп арқылы ұшып, нысанадан дәл қашықтықта арнайы қаруды түсіріп, бір жарылыспен бүкіл базаны жояды; егер бір рет орындалмаса, басқа ұшқыш басқа ұшқышты орындауы керек. "Жаңа үміт" фильмінің кейбір көріністері "Бұзушылар" фильміне ұқсас, ал кейбір диалогтар екі фильмде де бірдей. Бұл көріністерге 633-ші эскадрильяның қиялданған соғыс уақытындағы фильмдеріндегі қимыл-қозғалыс көріністері де қатты әсер етеді. Джордж Лукас интервьюлерінде бұл көрініс "Жұлдызды соғыстардағы" "окопқа шабуыл" көрінісіне шабыттандырды деді. Фрэнсис Форд Коппола – Лукас Люк Скайуокер мен Хан Соло арасындағы достықты өзінің Фрэнсис Форд Копполамен арадағы достығына негіздеген. "Ситилердің қатысуында" Анакиннің Мустафардағы қырғыны, Сепаратист Кеңесінің қырғыны және Галактикалық Империяның жариялануы "Крест-анасы" фильміндегі крещение көрінісіндегі қырғынның монтажына ұқсас (біреуінің крещениесі – бала және Империя, екіншісінің өлімі – басқа дондар және Сепаратистер). Лукастан кейінгі режиссер Риан Джонсон "Соңғы джедай" фильміндегі Милленниум Фальконның есігінің жабылуын "Крест-анасы" фильміндегі Майкл Карлеонеге есік жабылу көрінісінен шабыттандырды. Лукас трилогияның жалғасы үшін Люк Скайуокерді Копполаның "Апокалипсис қазір" фильміндегі циник полковник Куртцға ұқсатуды қалаған. Фриц Лангтың 1927 жылғы "Метрополис" фильміндегі Maschinenmensch – робот C-3PO-ның көрінісіне әсер етті, әлде Maschinenmensch гиноид болса, C-3PO-ның бағдарламасы еркекке бағытталған. Рэй Гаррихаузен "Титандардың қақтығысында" (1981) тоқтату анимациясын қолданып, Bubo атты механикалық сұрғылды жасады (Bubo металлдан жасалған және сырылдап, басын бұру арқылы өрнектейді) 1977 жылғы "Жұлдызды соғыстар" фильміндегі R2-D2 дроидіне ұқсас, Гаррихаузен Bubo "Жұлдызды соғыстар" шықпастан бұрын жасалғанын мәлімдеді. Лукас "Күш" терминін 21 87 (1963) фильмінде оператор Роман Кротордың осы терминді қолдануын "эхо" ету үшін қолданды, онда Кротор былай деді: "Көптеген адамдар табиғатты зерделеу және басқа тірі нәрселермен байланыс жасау арқылы біздің алдымыздағы көрінетін масканың артындағы бір түрлі күшке немесе нәрсеге ие екенін сезінеді және оны Құдай деп атайды". Лукас Кротордың сөзін есінде ұстағанымен, бұл сезімнің жалпылама екенін және "соңғы 13 000 жыл ішінде көптеген адамдармен кеңінен қолданылғанын" айтты.
Жұлдыздар жолы
Джордж Лукас 1960 жылдардың соңында түпнұсқа сериалы эфирге шыққан кезде "Жұлдыздар жолының" жанкүйері болғанын айтады, бұл 1977 жылы "Жұлдыздар соғысының" жасалуына әсер еткен. Лукас сондай-ақ "Жұлдызды жол" конвенцияларына барғанын мәлімдеді. Фильм режиссері Клинт Ховардты таң қалдырды, оның 15 жыл бұрын "Корбомит маневрі" эпизодындағы Балок рөлін сынақтан өту кезінде бірден еске түсірді. Ховард режиссерге "Өміріңді сүй" деп айқайлағысы келгенін айтты.
Дисней Lucasfilm-ті сатып алғаннан кейін франшизаға түпнұсқа фильмдердің әсері
Lucasfilm компаниясының Disney компаниясына сатылуынан және 2015 жылы шыққан "Жұлдыздық соғыстар: Күш оянады" фильмінен кейін, Whatculture.com сайтының жазушысы фильмнің "Жаңа үміт" фильмімен көптеген параллельдер мен ұқсас сюжеттік элементтері бар екенін анықтады. Макгилл университетінің компьютерлік ғылымдар профессоры Дерек Рутс алгоритмді іске қосты, ол фильмдердің тікелей көшірмесі емес екенін көрсетті (мысалы, Рей мен Кайло Рен Люк Скайуокер мен Дарт Вейдерге сәйкес келмейді), бірақ сценарий кейіпкерлердің топтасу әдісі бойынша "Жаңа үміт" фильмін көптеп қайталайды.
Ежелгі және ортағасырлық тарих
Көне және орта ғасырлық тарих «Жұлдызды соғыс» фильмінің ең күшті және маңызды ықпалдарының бірі болып табылады, ол өзінің декорацияларында, соның ішінде архитектуралық, әлеуметтік және иерархиялық құрылымдарды (мысалы, монархиялар мен империялардың болуын) қамтиды, сондай-ақ көне және орта ғасырлық тарихты көрсететін сюжеттік желілерді ұсынады. Ескі Республиканың Галактикалық Империяға айналуы, Рим Республикасының Рим империясына айналуымен бірдей, ол да айлакерлік пен манипуляция арқылы жүзеге асты. Лукас: «Мен тарихты жақсы көремін, сондықтан «Жұлдызды соғыстардың» психологиялық негізі мифологиялық болғанымен, саяси және әлеуметтік негіздері тарихи» деген сөздерін айтқан. «Жұлдызды соғыс» планеталық декорацияларында көне тарихты көрсетеді. Мысалы, Корускант планетасы Ескі Республиканың және кейіннен Галактикалық Империяның астанасы ретінде Көне Римді еліктейді; ал Татуин (Тунис қаласының оңтүстігіндегі Татауин провинциясына сілтеме жасайды, Лукас осы жерде планетаға түсірілімдер жасаған) ежелгі Таяу Шығысты (әсіресе Арабия түбегін) және Солтүстік Африканы шөлді, сирек қоныстанған жер ретінде (бұл күні де белгілі бір дәрежеде сақталып қалған) еліктейді. Корускант пен Набу – «Жұлдызды соғыс» галактикасындағы ежелгі Грекия, Рим және басқа да ежелгі Жерорта теңізі мен оңтүстік/оңтүстік-шығыс Еуропалық қоғамдардан шабыт алған архитектураны көрсететін көптеген планеталардың екеуі ғана. «Орта ғасырдағы экрандық батыр: Беовульфтен Баффиге дейінгі бейнелер» атты кітабында автор Том Хенторн 1970-ші жылдардағы «Жұлдызды соғыс» және «E.T.» сияқты ғылыми-фантастикалық фильмдердің жас жігіттерде нео-орта ғасырлық тақырыптарды қайта жандандыратынын айтады. Ол, рыцарьдық сюжеттердің жас жігіттерге жігер беретінін, ал қыздарға олардың құтқарылуын күтіп отырған сыйлық немесе тұтқын ретіндегі бейнесін ұсынатынын көрсетеді. Жапонияның самурай жауынгерлері, өздерінің қоғамдарын қорғаумен айналысатын, күресу және қылышкерлік шеберлігіне маманданған элиталық жауынгерлер класы ретінде джедай концепциясына ұқсас. Джедай формаларының эстетикасы Солтүстік Африка тайпалары мен түрлі суфилік бауырластардың киімдерінен алынған. Кейбіреулер «Джеди» атауының өзі араб тіліндегі «Әл Джедди» сөзінен шыққан деп санайды, ол «мистикалық жауынгерлік жолдың шебері» дегенді білдіреді. «The Muslim Magazine» журналына берген сұхбатында Зул-Нун Оуэн Джордж Лукастың «Жұлдызды соғыс» үшін зерттеулер жүргізу үшін Калифорния штатының Беркли қаласындағы Хабибия суфилік орденінің мүшелерімен байланысқа түскенін айтты. Алайда, Лукастың мұны өзі растағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Стенфорд университетінің профессоры Махмуд Шелтон «Жұлдызды соғыс: рухани рыцарлық туралы әңгіме» атты мақала жазды, онда ол Джедай ордені мен Футува ордені (орта ғасырлық суфилік рыцарлық) арасындағы байланысты зерттейді.
Қазіргі және ертегі заманауи тарих
Фильмдердегі штурмовиктер Императорлық неміс штурмовиктерімен және нацистік неміс Штурмбаттавингенімен (лат. Штурм әскері) аттас. Императорлық офицерлердің формалары да кейбір тарихи неміс армиясының формаларына ұқсас, ал Империяның саяси және қауіпсіздік офицерлері офицерлік бас киімдеріндегі күміс түсті өлім маскасының еліктеуімен қара киім киген СС-ке ұқсайды (дегенмен формалар техникалық тұрғыдан Пруссия империясындағы неміс уландарымен байланысты). «Жұлдызды соғыстарда» есімдер үшін Екінші дүниежүзілік соғыстың терминдері қолданылды; мысалдарға Кessel планетасы (қоршаудағы күштер тобын білдіретін термин) және Hoth (Герман Хот – қармен жабылған Шығыс майданда қызмет еткен неміс генералы) жатады. Лукас өзі Палпатиннің билікке жолымен Юлий Цезарь, Наполеон Бонапарт және Адольф Гитлер сияқты тарихи диктаторлардың арасындағы параллельдіктерді көрсетіп, фильмдер демократияның диктатураға қалай айналуына мүмкіндік беретінін зерттейтін туынды екенін айтты. «Жаңа үміт» фильміндегі ғарыш шайқастары Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардағы әуе шайқастарының кадрларына негізделген. 2005 жылғы сұхбатта Джордж Лукастан «Дарт Вейдер» есімінің шығу тегі туралы сұрағанда, ол: «Дарт – қараңғылықтың өзгеруі. Ал Вейдер – әке сөзінің бір түрі. Демек, бұл – Қараңғы әке» деді («Роллинг Стоун» журналы, 2 маусым 2005 жыл). «Vader» голланд тілінде «әке» деген сөз (голланд тілінде «fah der» деп айтылады), ал неміс тіліндегі «әке» (Vater) сөзі де ұқсас. Алайда, «Жұлдызды соғыстар» сценарийлерінің алғашқы нұсқаларында «Дарт Вейдер» есімі ешқандай туыстық байланысы жоқ Императорлық генералға берілген. Саяси талдаушылар «Жұлдызды соғыстар» әлеміндегі қазіргі американ саясатымен саяси параллельдіктерді атап өтті. Басты параллельдердің бірі – Лукастың Вьетнам соғысына қарсылығы, ол түпнұсқа трилогияда көрінеді. 2005 жылы Лукас тіпті «Жұлдызды соғыстар» «негізінен Вьетнам соғысы туралы болды, және сол кезде Ричард Никсон [екінші] мерзімге үміткер болып бақ сынады, бұл мені демократияның диктатураға қалай айналуы туралы тарихи тұрғыдан ойлануға итерді. Өйткені демократиялар құлатылмайды, олар өздерінен жазылады» деді. Бұл мәлімдеме 1973 жылғы «Жұлдызды соғыстар» деп аталған алғашқы фильмнің жобасында да расталды, онда Лукас тақырыптың Солтүстік Вьетнаммен салыстырылатын Аквилла деген тәуелсіз планетаны қамтитынын және Империяның «қазіргі Америкадан 10 жыл кейін» екенін атап өтті. Иан МакДиармид, «Джедидің оралуы» фильмін түсіру кезінде Лукастың айтқан бір сөзін еске түсіргенде, Овалдық кабинет, әсіресе Никсонның президенттігі Императордың тақ отырған залының дизайнында рөл атқарғанын білдірді. «Rogue One» фильміндегі саяси тақырыптар да ескерілді. Преквел фильмдерінің саяси және әскери қақтығысы, әсіресе «Клондардың шабуылы» және «Ситхтың кек алуы» фильмдері, Америка Азамат соғысының (1861–1865) элементтерімен күшті ұқсастықтарды көрсетеді: Галактикалық Республиканың Клондар армиясы (ресми түрде «Республиканың Ұлы Армиясы» деп аталады) Одақ армиясын (оның ардагер ұйымы «Республиканың Ұлы Армиясы» деп аталды) бейнелейді, ал Тәуелсіз жүйелер конфедерациясы Америка Конфедеративтік Штаттарын (сонымен қатар «Конфедерация» деп қысқартылады) еске түсіреді. Граф Дуку кейіпкері тікелей Конфедерация генералы Роберт Лиге негізделген.