Кіріспе

Мүгедектерге бейімделген спорт түрлері

Параспорт – дене және зиякерлік мүгеделіктері бар адамдар ойнайтын спорт түрлері. Кейбір параспорттар – мүгедек емес адамдарға арналған спорт түрлерінен бейімделген физикалық жаттығулар, ал басқалары мүгедектер үшін ғана жасалған және мүгедек емес адамдар арасында баламасы жоқ. Мүгедектің төрт түрі бар: денелік, зиякерлік, тұрақты және уақытша. Бәсекелес деңгейде, әртүрлі қабілеттері бар адамдардың шамалас қарсыластармен кездесуіне мүмкіндік беру үшін мүгедектер спортының жіктелу жүйесі қолданылады.

Этимология

"Параспорт" термині "параплегия" және "спорт" сөздерінің қосылуынан туындаған. Бұл ұғымды білдіру үшін бейімделіп ойналатын спорт, арнайы спорт, мүгедектер спорты және мүмкіндігі шектеулі адамдар спорты сияқты басқа да терминдер қолданылады. "Паралимпиада спорты" термині де "параспорт" терминімен мағынасы жақын қолданылуы мүмкін, бірақ техникалық тұрғыдан алғанда ол тек Паралимпиада ойындарында өткізілетін спорт түрлерін ғана білдіреді.

Ұйымдастыру және тарихы

Мүгедектерге арналған ұйымдастырылған спортты әдетте мүгедектердің үш негізгі тобына бөледі: есту қабілеті бұзылғандар, физикалық мүгедектері бар адамдар және интеллектуалдық мүгедектері бар адамдар. Әр топтың ерекше тарихы, ұйымдастыру құрылымы, жарыс бағдарламасы және спортқа қатысу жолы бар.

Есту қабілетінің нашарлауы

Саңыраулар спортындағы ресми халықаралық жарыстар 1924 жылы Парижде өткен Саңыраулар ойындарымен басталды, оны Саңыраулар спорты халықаралық комитеті (CISS) ұйымдастырды. Бұл ойындар қазіргі заманғы Естімейтіндер Олимпиадасына (Deaflympics) айналды, оны CISS басқарады. CISS естімейтін спортшылардың саны, спорт алаңындағы ерекше коммуникация қажеттіліктері және спорттың маңызды бөлігі болып табылатын әлеуметтік өзара әрекеттесуді ескере отырып, олар үшін жеке жарыстар өткізеді.

Ақыл-ой қабілеті бұзылуы

Ақыл-ой қабілеті бұзылған адамдар үшін спорт 1960 жылдары Арнайы Олимпиада қозғалысы арқылы ұйымдастырыла бастады. Бұл 1962 жылдан бастап Юнис Кеннеди Шрайвер ұйымдастырған жазғы лагерьлер сериясынан туындады. 1968 жылы Чикагода алғашқы халықаралық Арнайы Олимпиада өтті. Бүгінде Арнайы Олимпиада ақыл-ой қабілеті бұзылған адамдарға түрлі спорт түрлерінде жаттығулар мен жарыстар ұйымдастырады. 1986 жылы ақыл-ой қабілеті бұзылған спортшылардың жоғары деңгейдегі жарыстарын қолдау мақсатында Ақыл-ой қабілеті бұзылған адамдар үшін халықаралық спорт федерациясы (INAS FID) құрылды. Бұл Арнайы Олимпиаданың "баршаға спорт" бағытына қарама-қарсы құрылды. Бір кезде ақыл-ой қабілеті бұзылған спортшылар Паралимпиада ойындарына қатысты. Бірақ 2000 жылғы жазғы Паралимпиадада болған алаяқтық оқиғасынан кейін, зияткерлік мүмкіндігі шектеулі деп көрсетілген бірқатар спортшының мүгедек емес екені анықталды, соның салдарынан INAS FID спортшыларына Паралимпиадалық жарыстарға қатысуға тыйым салынды, алайда бұл тыйым кейіннен алынды.

Денелік кемшілік

1911 жылы АҚШ-та "Мүгедектер олимпиадасы" өткізілген кезде дене мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін ұйымдастырылған спорт пайда болды. Сәтті спортшылардың бірі – Уэльстік Уолтер Уильям Френсис, ол жүгіру және күрес жарыстарында жеңіске жетті. Кейіннен оқиғалар көбінесе оңалту бағдарламаларынан өркендеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, көптеген жарақат алған әскери қызметшілер мен азаматтардың қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында спорт оңалту процесінің маңызды бөлігі ретінде енгізілді. Оңалту мақсатындағы спорт, демалыс спортына, содан кейін бәсекелестік спортқа айналды. Бұл тәсілді алғаш рет Англиядағы Стоук-Мандевилл ауруханасының директоры сэр Людвиг Гаттман қолданды. 1948 жылы Лондонда Олимпиада ойындары өтіп жатқанда, ол Стоук-Мандевиллде мүгедектердің коляскадағы спортшылары үшін жарыс ұйымдастырды. Осыдан IWAS әлемдік ойындары мен Паралимпиада ойындары пайда болды. Бірінші ресми Паралимпиада ойындары, сонымен бірге 9-шы Халықаралық Стоук-Мандевилл ойындары (1952 жылы Голландиялық әскери қызметшілер ойындарға қатысқан кезде "халықаралық" деген сөз қосылды), 1960 жылы Римде өтті. 2-ші, 3-ші және 4-ші Паралимпиада ойындары бір мезгілде 13-ші, 17-ші және 21-ші Халықаралық Стоук-Мандевилл ойындары болды. Дене мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған спорт 1960 жылдардың соңында АҚШ-та Disabled Sports USA арқылы ұйымдастырыла бастады. Disabled Sports USA 1967 жылы мүгедек әскери ардагерлер, соның ішінде Джим Винтерс, Вьетнам соғысынан оралған жарақат алған сарбаздарды оңалтуға көмектесу үшін құрылды және бастапқыда Ұлттық ампутацияланған шаңғышылар қауымдастығы деп аталды. 1970 жылы Хал О'Лири Колорадодағы Уинтер Паркте Мүгедектерге арналған Ұлттық спорт орталығын (NSCD) құрды. Бүгінде NSCD-да 19 білікті оқытушы және 1000-нан астам ерікті бар. Disabled Sports USA – АҚШ-тағы ең ірі ұлттық көп түрлі спорт, көп мүгедектер ұйымдарының бірі, ол жылына 60 000-нан астам жарақат алған жауынгерлерге, жастарға және ересектерге қызмет көрсетеді. 1975 жылы Паралимпиада ойындарына аяқ-қолы жоқ және көру қабілеті бұзылған адамдар да қатыса бастады. 1980 жылдан бастап церебральды параличпен ауыратын адамдарға жарысқа қатысуға рұқсат берілді. 1988 жылдан бастап Халықаралық Олимпиада комитеті мүгедектер спортын (дене мүмкіндігі шектеулілік) бекітуді және оны Ойындардың бір бөлігі ретінде қосуды шешті: Паралимпиада ойындары Олимпиада ойындарынан кейін бірден өтеді. Бұл кестелеу мүгедектер спортына қызығушылықты арттыруға көмектеседі. Швейцариядағы бір веб-сайтта жарияланған зерттеуде халықаралық спорт федерацияларының саны мүгедек спортшылардың санынан көп екені көрсетілді. 2006 жылы аяқ-қолын жоғалтқан немесе аяқ-қолдарында кемшілігі бар адамдар үшін экстремалды спорт түрлерінде бәсекелесу үшін Extremity Games құрылды. Бұл спорт түрін дамытатын College Park Industries компаниясы осы шараны ұйымдастырды. Орландода жаз айларында өткізілетін бұл жыл сайынғы іс-шарада скейтборд, вейкборд, тау шаңғысы, тау велосипеді, серфинг, мото-х және каноэ жарыстары өтеді. Paradox Sports сияқты әртүрлі ұйымдар мүгедектерді спортпен айналысуға ынталандырып, оларды экстремалды спорт қауымдастығына қабылдау арқылы оларды күштендіруге көмектесу үшін құрылды. Сондай-ақ 2006 жылы Халықаралық моторлы коляска футбол федерациясы және АҚШ моторлы футбол қауымдастығы құрылды, олар ойын ережелерін стандарттау және моторлы коляскада отырып ойнайтын адамдар үшін сирек кездесетін командалық спорт түрлерінің біріне қолдау көрсету үшін құрылды – моторлы коляска футбол (немесе моторлы футбол). 2007 жылы Сан-Диегодағы спортшылар, жаттықтырушылар, еріктілер және ата-аналар тобы мүгедектерге арналған спорттық бағдарламаларды жергілікті деңгейде басқару үшін Оңтүстік Калифорниядағы Арнайы Олимпиададан бөлінді. Бұл топ – Ерекше спортшыларға арналған спорт (S4EA) – 5 жастан бастап ересектерге дейінгі дамуында кемшіліктері бар адамдарға қызмет көрсетеді. Мүмкіндігі шектеулі және мүмкіндігі жоқ адамдарды біріктіру арқылы S4EA спортшылардың өзара әрекеттесуіне және S4EA қызмет көрсететін қоғамдастықтардағы ортақ спорттық және демалыс іс-шаралары арқылы достық қарым-қатынас орнатуына үміттеніп отыр. Ұйымның басты назары Сан-Диего округінде болса да, S4EA осы базадан Калифорнияның Вентура және Темекула қалаларында спутниктік бағдарламаларға дейін өсті. Қазіргі уақытта Паралимпиада спортын Халықаралық Паралимпиада комитеті басқа халықаралық спорт ұйымдарымен бірлесіп басқарады. Бүгінде АҚШ-та жарақат алған әскери қызметшілер үшін велосипед спорты, оқ ату, коляскадағы теннис және баскетбол, жеңіл атлетика, бейімделген су спорты және шаңғы спорты сияқты көптеген спорт мүмкіндіктері бар. Армияның жарақат алған жауынгерлер бағдарламасы жарақат алған әскери қызметшілерге отырып ойнайтын волейболды ұсынады, сондай-ақ кейбір ұйымдар жарақат алған әскери қызметшілердің отбасылары мен достарына да спорттық мүмкіндіктер ұсынады. Жарақат алған, ауырып қалған немесе науқас қарулы күштердің қызметшілері мен ардагерлері үшін екі Паралимпиада стиліндегі көп түрлі спорттық іс-шара бар: АҚШ-тағы Warrior Games және Ұлыбританияда бастау алған Invictus Games.

Спорт

Мүгеделігі бар адамдар ойнауы үшін спорттың көптеген түрлері бейімделген, сондай-ақ голбол сияқты мүгедек спортшыларға ғана тән бірнеше спорт түрлері пайда болған. Әрбір қозғалыс аясында әртүрлі спорт түрлері әртүрлі деңгейде дамытылады; мысалы, Паралимпиадалық қозғалыстағы барлық спорт түрлері Паралимпиада ойындарының құрамына кірмейді. Бұған қоса, мүгедектер көптеген спорт түрлерімен ресми спорттық қозғалыстардан тыс айналысады. Бейімделген спорт түрлері қоғамға мүгеделік туралы білуге көмектеседі. Олар сондай-ақ мүгеделікпен байланысты стигманы жоюға да мүмкіндік береді.

Оқыту

Осы спортшылар тобындағы аэробтық қабілеттілікті, тыныс алу функциясын және жалпы өмір сүру сапасын арттыру үшін дем алу бұлшықеттерін жаттықтыру (IMT) жаттығу шарасы ретінде қолдануға дәлелдер бар. IMT, әсіресе, тыныс алу бұлшықеттерінің жұмысын жақсартады және күш салғандағы демқынқыс сезімін азайтуға көмектеседі. Мүмкіндігі шектеулі спортшылардағы ұзақ мерзімді физиологиялық бейімделу, сол жастағы спортшылармен салыстырғанда, тыныс алу көлемінің артуын, жоғары деңгейдегі ойлау қабілеттерінің жақсаруын және реакция жылдамдығының ұлғаюын қамтиды.

Қосылу

1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында бірнеше елдер мен ұйымдар мүгедек спортшыларды мүгедек емес спорт жүйесіне енгізу жұмысын бастады. Бұл Олимпиада ойындары мен Достастық ойындары сияқты ірі жарыстарға мүгедектерге арналған жарыстар қосуды және осы спортшыларды мүгедек емес спорт ұйымдарына біріктіруді қамтыды. 1984 жылдан бері Олимпиада ойындарына паралимпиадалық спортшылар үшін көрме жарыстар ұйымдастырылып келеді. Дегенмен, толыққанды медальдық жарыстар енгізілген жоқ және Олимпиада қозғалысында мүгедектердің мәртебесі күмәнді болып қала береді. Достастық ойындарында мүгедектер алғаш рет 1990 жылы Оклендте өткен ойындарға қатысты, содан кейін 1994 жылы көрме шараларында, ал 2002 жылы Манчестерде өткен Достастық ойындарында ұлттық құрамаларының толық құрамы ретінде қатысты. Бұл ойындарды толыққанды инклюзивті халықаралық көп түрлі спорттық жарыс етті. Бұл саясат 2006 жылы Мельбурнда өткен Достастық ойындарында да жалғасты, онда канадалық Шанталь Петитклерк интеграцияланған ойындардың ашылу салтанатында елдің туын алып жүрген мүгедек спортшы болды. Жүзуші Натали дю Туа және жеңіл атлет Оскар Писториус сияқты жеке спортшылар Олимпиада ойындарының ішінде әртүрлі жарыстарда дене мүмкіндігі толық адамдармен тең дәрежеде жарысты. 2013 жылы ФИФА австриялық футболшы Мартин Хофбауэрдің қатерлі ісіктен оң аяғының төменгі бөлігін жоғалтқаннан кейін протездермен бәсекелестік футбол ойнауын жалғастыруға рұқсат берді. Өзін-өзі анықтау теориясы осы деңгейдегі жарыстарға спортшылардың қатысуын түсіндіретін ең дәлелді теориялардың бірі болып табылады. Зерттеулер бұл теорияны, әсіресе, зиякерлік немесе даму қабілеттері шектеулі спортшылар арасында қолдады. Зерттеулер Арнайы Олимпиада және Паралимпиада ойындары сияқты жарыстарға қатысу мотивациясын зерттеуді жалғастыруда. Арнайы Олимпиадаға қатысу себептері жеке тұлғалар мен отбасылардың осы Олимпиада бағдарламаларына қатысуына немесе қатысудан бас тартуына байланысты себептерді ашады. Мүгедектердің спортқа қатысуын арттыру үшін арнайы стратегиялар қолданылуы мүмкін. Бұл ережелерді өзгертуді немесе белгілі бір адамға арналған жаттығуларды бейімдеуді қамтиды. Сонымен қатар, бәсекеге қатыспауға бағытталған жаттығулар мүмкіндігі шектеулі қатысушыларды көбірек қамтуға мүмкіндік береді. Зиякерлік қабілеттері шектеулі балаларды мүгедек емес спортшылармен бірге ойнайтын спорттық бағдарламаларға қосу осы балалардың негізгі спортқа көбірек араласуына, күнделікті өмірлеріне дене белсенділігін енгізуіне және мүгедек емес балалармен қарым-қатынастарын арттыруына ықпал етеді. Мүгедектер спорттық бағдарламаларға қатысқанда түрлі қолдау түрлерін алуы маңызды, мысалы, жаттықтырушылар мен басқа спортшылардың тікелей қолдауы, ата-аналардың жанама қолдауы және терапиялық иттердің көмегі. Жарыстарды балалардың әртүрлі қабілеттеріне сай өзгерту керек, ал жарыстар бәсекелестікке жатпайтын жағдайда, инклюзивтілік жеңілдетіледі. 1990 жылдан бері Арнайы Олимпиаданың Біріккен спорты спорттық жаттығулар мен жарыстар арқылы әлеуметтік интеграцияны насихатап келеді. Бұл бастама бүкіл әлемге тарады және қазір әлемнің 127 елінде 700 000-нан астам ойыншы қатысады. Біріккен спорттың қағидасы қарапайым: бірге жаттығу және бірге ойнау – достық пен түсіністікке жететін ең жылдам жол. НБА жыл сайынғы NBA Cares Special Olympics Unified Basketball Game-ді НБА All Star Weekend-і кезінде демеушілік етіп, Біріккен спортты қолдаушы болып келеді. Уолт Дисней компаниясы, ESPN және Арнайы Олимпиада да екі жылдық жаһандық бастама бойынша жұмыс істейді, ол спорттың күшін пайдаланып әлеуметтік интеграция мен қабылдау ортасын құруға бағытталған. Мүгедек жүргізушілер толыққанды мүмкіндігі бар жүргізушілермен автоспортта жарысқан, мысалы Алекс Занарди, Альберт Лловера, Клей Регаццони және Джейсон Уотт.