Гней Навий: Римдік ақын және драматур өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Гней Невий (Gnaeus Naevius; шамамен 270 – шамамен 201 ж.б.д.) – көне латын дәуірінің эпостық ақыны және драматургы. Ол Римде көрнекті әдеби мансапқа ие болды, бірақ комедиядағы сатиралық пікірлері Метелл әулетін ашуландырды, олардың бірі консул болған. Түрмеде болғаннан кейін ол өз сөздерінен бас тартып, трибундар (трибуникалық билікке ие, мәні бойынша хабеас корпус билігіне ие) тарапынан босатылды. Екінші рет құқық бұзғаннан кейін ол Туниске жер аударылды, онда өзінің эпитафиясын жазып, өз-өзіне қол жұмсады. Оның комедиялары грек жаңа комедиясының бейімделуі – Паллиата Комедия жанрында болды. Пуникалық соғыстарда әскерде болған ол өте патриотты болды және Praetextae Fabulae деп аталатын жаңа жанрды ойлап тапты, ол трагедияны римдік ұлттық тұлғаларға немесе оқиғаларға кеңейтуді білдірді, бұл атау жоғары лауазымды шенеуніктер киетін toga praetexta-дан алынған. Оның жазбаларынан кейбір өлеңдердің ғана фрагменттері сақталған, олар кейінгі заманғы грамматиктердің (Харизий, Элий Донат, Секст Помпей Фест, Аул Геллий, Исидор Гиспаленсис, Макробий, Ноний Марцелл, Присциан, Марк Теренций Варрон) сілтемелерінде кездеседі.

Өмірбаян

Невидің өміріне қатысты көптеген мәліметтер нақтылықтан алыс. Аулус Геллий Невийдің эпитафиясын «Кампаниялық мақтаншылдық» деп сипаттайды, осыған байланысты Невий Кампанияда туған деген болжамдар айтылды. Дегенмен, «Кампаниялық мақтаншылдық» фразасы мақтануды білдіретін мақал немесе идиомалық тіркес болуы мүмкін. Бұған қоса, Римде Naevia плебейлік руы болғандықтан, Невийдің туғаннан римдік азамат болуы әбден мүмкін, тіпті ықтимал да. Ол Рим армиясында немесе Бірінші Пуникалық соғыста одақтас әскерлер қатарында қызмет еткен, демек, 241 жылға дейін ересек жасқа жеткен болуы керек. Оның драматург ретіндегі мансабы 235 жыл шамасында пьеса қоюдан басталып, отыз жылға созылды. Мансабының соңында ол кейбір ақсүйектердің, әсіресе Метеллилердің, сахнада оларға жасаған сындарына байланысты наразылығына тап болды және олардың талабымен түрмеге қамалды. Түрмеде екі пьеса жазғаннан кейін, ол бұрынғы бейшаралығы үшін кешірім сұрады деген қауесет тарады, содан кейін халық трибундарының араласуымен босатылды; бірақ ол көп ұзамай Римнен (шамамен 204 жылы) Утикаға зейнетке шығуға мәжбүр болды. Оның драматург ретіндегі белсенді қызметінен шеттескенде, соғыста болған кезінде Бірінші Пуникалық соғыс туралы поэмасын жазған немесе аяқтаған болуы мүмкін. Егер осы жолдар Энийдің өсіп келе жатқан ықпалына қызғанышпен жазылған болса, онда Невийдің өмірі 204 жылдан асып, Энийдің Римде жазушылық жолын бастаған жылына дейін созылуы керек. Ливий Андрониктан айырмашылығы, Невий грек емес, итальяндық болды; ол жай ғана бейімдеуші немесе аудармашы емес, түпнұсқа автор болды. Латын әдебиетінің формалары грек әдебиетінен алынған болса, оның рухы мен мазмұнының көп бөлігі жергілікті дамудың нәтижесі еді.

Much of the information concerning the life of Naevius is coloured by uncertainty. Aulus Gellius describes the epitaph of Naevius as demonstrating "Campanian arrogance," based on which statement it has been suggested that Naevius was a native of Campania. The phrase "Campanian arrogance" seems, however, to have been a proverbial or idiomatic phrase indicating boastfulness. Further, the fact that there was a plebeian gens Naevia in Rome, makes it quite possible, even likely, that Naevius was a Roman citizen by birth. He served either in the Roman army or among the socii in the First Punic War, and thus must have reached manhood before 241. His career as a dramatic author began with the exhibition of a drama in or about the year 235, and continued for thirty years. Towards the close he incurred the hostility of some of the nobility, especially, it is said, of the Metelli, by the attacks which he made upon them on the stage, and at their insistence he was imprisoned. After writing two plays during his imprisonment, in which he is said to have apologized for his former rudeness, he was liberated through the interference of the tribunes of the commons; but he had shortly afterwards to retire from Rome (in or about 204) to Utica. It may have been during his exile, when withdrawn from his active career as a dramatist, that he composed or completed his poem on the First Punic War. Probably his latest composition was his own epitaph, written in saturnian verse:

If these lines were dictated by a jealousy of the growing ascendancy of Ennius, the life of Naevius must have been prolonged considerably beyond 204, the year in which Ennius began his career as an author in Rome. Unlike Livius Andronicus, Naevius was a native Italian, not a Greek; he was also an original writer, not a mere adapter or translator. If it is due to Livius that the forms of Latin literature were, from the first, molded on those of Greek literature, it is due to Naevius that much of its spirit and substance was of native growth.

Шығармалары

Ливий сияқты Невий де грек трагедиялары мен комедияларын рим сахнасына бейімдеуге тырысты. Оның трагедияларының атауларының арасында Эгист, Ликург, Андромаха немесе Гектордың аттанысы, Троян аты, соңғысы Помпей театрының ашылуында (б.з.д. 55 ж.) қойылған. Оның гениалдылығы мен мінезінің ұлттық сипаты грек түпнұсқаларынан ауытқуында және кем дегенде екі «фабула претекста» (ұлттық драма) тудыруында көрінді: біреуі Ромул мен Ремустың балалық шағына арналған («Лупус немесе Ромул мен Ремустың тамақтануы»), екіншісі – Марк Клавдий Марцеллдың кельттерге қарсы жеңісін жырлайтын «Кластидий» (б.з.д. 222 ж.). Бірақ ол комедия жазушысы ретінде ең танымал, ең өнімді және ең шығармашыл болды. Ол Енний, Пакувий немесе Акций сияқты трагедия жазушысы ретінде бағаланбаса да, грамматик Волкаций Седигиттың канонында Цецилий мен Плауттан кейін үшінші орынды алды. Ол мінезі мен стилінде құштар және асығыс деп сипатталды. Теренцийдің прологтарының бірінде Плаут пен Энниймен бірге оның өнерінің шебері ретінде айтылады. Невийдің комедиясы, Плаут сияқты, Ливийдікідей емес, немесе Теренцийдікідей көркемдік көшірме емес, түпнұсқаларының еркін бейімделуі болды. Олардың көптеген атаулары, Плауттыкі сияқты, Цецилий мен Теренцийдікінен айырмашылығы, грек емес, латын тілінде берілген. Ол Афинаның ескі саяси комедиясының авторларынан, сондай-ақ жаңа әдеп комедиясынан шабыттанды және Римдегі сахнаны Афинадағыдай саяси және жеке дау-жанжалдар аренасына айналдыруға тырысты. Оның фрагменттерінде партиялық рух байқалады, бұл рух халыққа жақын және екінші Пуникалық соғыстың барысында нығайған сенаторлық үстемдікке қарсы. Метеллилерге және аристократияның басқа өкілдеріне шабуыл жасағаннан басқа, ұлы Сципион да жас кезінде жасаған әрекеті үшін сынға ұшырайды. Оның жоғалған комедияларынан қалған аз ғана жолдар Плаут стиліне тән идиомалық күш пен жылдамдықты көрсетеді. Барлық ескі латын ақындарының, тіпті Лукрецийге дейінгілердің өлеңдерінде байқалатын аллитерацияға құштарлық та бар. Ол ең көне драматург ғана емес, сонымен қатар «Пуникалық соғыс» атты эпикалық поэманың авторы болды, ол қазіргі заманғы тарихты мифтік фонмен біріктіре отырып, римдік эпикалық поэзияның түрін жасады деуге болады. Поэма біртұтас туынды болған, бірақ кейінірек грамматик оны жеті кітапқа бөлген. Оның алғашқы бөлімі Энейдің Сицилия, Карфаген және Италиядағы мифтік оқиғаларын баяндады және «Илиаданың» бірінші кітабындағы Зевс пен Фетиданың әңгімесінен Юпитер мен Венераның әңгімесі туралы идеяны алды, Вергилий оны «Энеидадағы» маңызды бөлімдердің біріне айналдырды. Кейінгі бөлімі Бірінші Пуникалық соғыстың оқиғаларын метрикалық жылнама стилінде баяндады. Бұл поэмада Рим әдебиеті мен сеніміне Сицилиядан келген маңызды әсер пайда болды: Эней мен оның троялықтарының Римнің негізімен мифтік байланысын тану. Қалған фрагменттерден шынайы және жылдам баяндау әсері байқалады, оған туған Сатурн өлеңінің ағыны, гексаметрдің ауыр және күрделі құрылымына қарамастан, табиғи түрде бейімделген. Бізге бұл адам туралы белгілі нәрсе, ол Рим азаматтығының толық құқықтарына ие болған немесе болмаған, ежелгі Римнің батыл күрес рухын күшті білдірген. Ол латын тілін әдебиеттің ұлы құралына айналдырғандардың бірі болды. Оның әлі күнге дейін келтірілген сөздері ескірген сияқты емес, бірақ олар шынайы идиомалық дыбыс береді. Драматург ретінде ол Энний, Пакувий, Акций немесе Теренций сияқты емес, Плаут рухында жұмыс істеді, бірақ ұлы Умбрия юморисі өзінің ескі замандасынан ғана емес, комикалық күшінің кеңдігімен де, сонымен қатар моральдық және саяси бейжайлық туралы жалпы көзқарасымен де ерекшеленеді. Невийдің күші – итальяндықтардың шынайы сыйы, адамдарды күлкілі етіп көрсетуге арналған сатирикалық сынның күші, Плауттың секілді емес, өмірдің әзіл-қалжыңдарынан, ақымақтығынан және ерекшеліктерінен ләззат алу үшін емес. Невиус туралы әділ баға берудің мүмкіндіктері шектеулі болса да, біз оның туралы білетін нәрселердің бәрі оның Рим әдебиетінің ең кішкентай авторы болмағанын және оның жазбаларының жоғалуымен ұлттық сезім мен гениалдылықтың сирек кездесетін бір арнасы жоғалғанын көрсетеді.

Like Livius, Naevius professed to adapt Greek tragedies and comedies to the Roman stage. Among the titles of his tragedies are Aegisthus, Lycurgus, Andromache or Hector Proficiscens, Equus Troianus, the last named being performed at the opening of Pompey's theatre (55 BC). The national cast of his genius and temper was shown by his deviating from his Greek originals, and producing at least two specimens of the fabula praetexta (national drama), one founded on the childhood of Romulus and Remus (Lupus or Alimonium Romuli et Remi), the other called Clastidium, which celebrated the victory of Marcus Claudius Marcellus over the Celts (222 BC). But it was as a writer of comedy that he was most famous, most productive and most original. While he is never ranked as a writer of tragedy with Ennius, Pacuvius, or Accius, he is placed in the canon of the grammarian Volcatius Sedigitus third (immediately after Caecilius and Plautus) in the rank of Roman comic authors. He is there characterized as ardent and impetuous in character and style. He is also appealed to, with Plautus and Ennius, as a master of his art in one of the prologues of Terence. Naevius' comedy, like that of Plautus, seems to have been rather a free adaptation of his originals than a rude copy of them, as those of Livius probably were, or an artistic copy like those of Terence. The titles of most of them, like those of Plautus, and unlike those of Caecilius and Terence, are Latin, not Greek. He drew from the writers of the old political comedy of Athens, as well as from the new comedy of manners, and he attempted to make the stage at Rome, as it had been at Athens, an arena of political and personal warfare. A strong spirit of partisanship is recognized in more than one of the fragments; and this spirit is thoroughly popular and adverse to the senatorial ascendancy which became more and more confirmed with the progress of the second Punic war. Besides his attack on the Metelli and other members of the aristocracy, the great Scipio is the object of a censorious criticism on account of a youthful escapade attributed to him. Among the few lines still remaining from his lost comedies, we seem to recognize the idiomatic force and rapidity of movement characteristic of the style of Plautus. There is also found that love of alliteration which is a marked feature in all the older Latin poets down even to Lucretius. He was not only the oldest native dramatist, but the first author of an epic poem (Bellum Punicum) which, by combining the representation of actual contemporary history with a mythical background, may be said to have created the Roman type of epic poetry. The poem was one continuous work, but was divided into seven books by a grammarian of a later age. The earlier part of it treated of the mythical adventures of Aeneas in Sicily, Carthage, and Italy, and borrowed from the interview of Zeus and Thetis in the first book of the Iliad the idea of the interview of Jupiter and Venus; which Virgil has made one of the cardinal passages in the Aeneid. The later part treated of the events of the First Punic War in the style of a metrical chronicle. An important influence in Roman literature and belief, which had its origin in Sicily, first appeared in this poem: the recognition of the mythical connection of Aeneas and his Trojans with the foundation of Rome. The few remaining fragments produce the impression of vivid and rapid narrative, to which the flow of the native Saturnian verse, in contradistinction to the weighty and complex structure of the hexameter, was naturally adapted. The impression we get of the man is that, whether or not he actually enjoyed the full rights of Roman citizenship, he was a vigorous representative of the bold combative spirit of the ancient Roman commons. He was one of those who made the Latin language into a great organ of literature. The phrases still quoted from him have nothing of an antiquated sound, though they have a genuinely idiomatic ring. As a dramatist he worked more in the spirit of Plautus than of Ennius, Pacuvius, Accius, or Terence; but the great Umbrian humorist is separated from his older contemporary, not only by his breadth of comic power, but by his general attitude of moral and political indifference. The power of Naevius was the more genuine Italian gift, the power of satiric criticism which was employed in making men ridiculous; not, like that of Plautus, in extracting amusement from the humours, follies and eccentricities of life. Although our means of forming a fair estimate of Naevius are scanty, all that we do know of him leads to the conclusion that he was far from being the least among the makers of Roman literature, and that with the loss of his writings there was lost a vein of national feeling and genius which rarely reappears.

Басылымдар

М. Баркизи. Nevio epico; storia, interpretazione, edizione critica dei frammenti del primo epos latino, Padova, 1962.
Фрагменттер (драмалар) Луциан Мюллердің Livi Andronici et Gn. Naevi Fabularum Reliquiae (1885) еңбегінде, және (Bellum Punicum) Ennius (1884) басылымында. В. Морел, Fragmenta Poetarum Latinorum Epicorum et Lyricorum praeter Ennium et Lucilium (Лейпциг, 1927). Э. Х. Уормингтон, Ескі латынның қалдықтары, 2-том, Ливий Андроник, Невий, Пакувий, Аций, 1936 жыл. Наэвий. Кіріспе және фрагменттер мәтіні, ред. E. V. Marmorale, Флоренция, 2-басылым, 1950 жыл. Альфред Клоц, Scaenicorum Romanorum fragmenta, 1-том, Tragicorum fragmenta, Мюнхен, 1953 жыл.