Кіріспе

Жер қыртысындағы табиғи электр тогы
Теллурикалық ток (латынша tellūs, "жер"), немесе Жер тогы – табиғи және адам әрекетінен туындаған жер астынан немесе теңіз арқылы өтетін электр тогы. Бұл тоқтар өте төмен жиілікке ие және Жер бетіне жақын немесе Жер бетінде кең аумақтарды қамтиды. Жер қыртысы мен мантиясы теллурикалық тоқтарды қабылдайды, оларды шамамен 32 механизм тудырады, негізінен күннің магниттік өрісімен өзара әрекеттесуінен немесе күн сәулесінің ионосфераға тигізетін әсерінен пайда болатын геомагниттік индукцияланған тоқтар. Бұл тоқтар тәуліктік үлгілерді көрсетеді, күндіз Күнге қарай, ал түнінде полюстерге қарай ағады. Теллурикалық және магнитотеллурикалық әдістер осы тоқтарды жер қойнауын зерттеу үшін пайдаланады, геотермалдық және минералды іздеу, мұнайға барлау, жарықшақты аймақтарды картаға түсіру, жер асты суларын бағалау және тектоникалық плиталар шекараларын зерттеу сияқты салаларда көмектеседі. Бұл құбылыс жазушылардың қиялын баурап алды және көркем әдебиетке енді. Умберто Эконың «Фуконың маятнигі» романында Жердің мистикалық орталығын іздеу теллурикалық тоқтармен байланысты, ал Томас Пиншонның «Мейсон мен Диксон» шығармасында олар қуыс Жер теорияларымен қатар құпия байланыс жолдары ретінде бейнеленген. Бұл көркемдік бейнелер ғылыми қызығушылықты және теллурикалық тоқтармен байланысты шығармашылық мүмкіндіктерді көрсетеді.

Сипаттама

Тельрикалық тоқтар – Жер қыртысы мен мантиясында байқалатын құбылыс. 1862 жылдың қыркүйегінде Мюнхен Альпі тауларында Жер тоқтарын нақты зерттеуге арналған тәжірибе жүргізілді (Ламонт, 1862). Шағын процестерді ескергенде, тельрикалық тоқтарды тудыратын кем дегенде 32 түрлі механизм бар. Ең күштілері – негізінен геомагниттік индукцияланған тоқтар, олар Жердің магнит өрісінің сыртқы бөлігіндегі өзгерістерге байланысты, ал бұл өзгерістер көбінесе күн желдің магнитосферамен немесе күн сәулесінің ионосфераға тигізетін әсерінен туындайды. Тельрикалық тоқтар Жердің беткі қабаттарында ағып тұрады. Жер бетіндегі электр потенциалын әртүрлі нүктелерде өлшеуге болады, бұл тельрикалық тоқтардың шамасын және бағытын, сонымен қатар Жердің өткізгіштігін есептеуге мүмкіндік береді. Бұл тоқтардың тәуліктік сипаттамалары бар, онда ағынның жалпы бағыты Күнге қарай бағытталған. Тельрикалық тоқтар Жердің күнге қараған және көлеңкелі жақтары арасында үздіксіз қозғалады, Күнге қараған жағында (күндіз) экваторға қарай, ал түн жағында полюстерге қарай. Тельрикалық және магнитотеллурикалық әдістер Жер беті астындағы құрылымды зерттеу үшін қолданылады (мысалы, өнеркәсіптік іздеулерде). Минерал іздеу үшін нысана – айналамен салыстырғанда ерекше кедергіге ие кез келген жер асты құрылымдары. Олар геотермалдық іздеулерде, кен өндіруде, мұнай іздеуде, жарықтарды картаға түсіруде, жер асты суларын іздеу және мониторингте, магма камераларын зерттеуде және тектоникалық плиталардың шекараларын зерттеуде қолданылады. Жер батареялары тельрикалық тоқтардан пайдалы, төмен вольтты тоқ алады және 1840 жылдарға дейін телеграф жүйелерінде қолданылған. Тельрикалық ток әдісін қолданатын өнеркәсіптік іздеулерде электродтар осцилляциялық тельрикалық тоқтардың салдарынан туындаған орын арасындағы кернеу айырмасын сезіну үшін жерге орналастырылады. Тельрикалық тоқтар Жердің ішкі қабаттарынан өтетін кезде төмен жиілікті терезе (LFW) бар екені белгілі. LFW жиіліктерінде Жер өткізгіш ретінде әрекет етеді.

Көркем шығармаларда

Фуконың маятнигі (Foucault's Pendulum) - 1988 жылы жарық көрген Умберто Эконың романының басты сюжеті, Umbilicus Mundi ("Әлемнің кіндігі" деген латын тілінде) іздеуде деп сенетін қастандық теорияларына арналған. Бұл мистикалық "Жер орталығы" саналады – адам Жердің энергиясын және пішінін басқарып, қалауынша өзгерте алатын белгілі бір нүкте. Роман осы идеяны одан әрі дамытып, (қастандық теорияларын қолдаушылардың пікірінше) Эйфель мұнарасы сияқты ескерткіштердің осы энергиялармен байланысты алып антенналар екенін көрсетеді. Томас Пинчонның 1997 жылғы "Мейсон және Диксон" романында телллуралық тоқтар, іс жүзінде лей сызықтары бойымен, құпия байланыс құралы ретінде суреттеледі және кітаптың қытай иезуиттеріне арналған қосалқы сюжетімен байланыстырылады. Эко сияқты, Пинчон да осы туындысында Қалта Жер теориясы туралы ойлармен бөліседі.