Кіріспе

Американдық жазушы (туған 1948)

Ли Эрл "Джеймс" Эллрой (4 наурыз 1948 жылы туған) – американдық қылмыстық көркем әдебиет жазушысы және эссеші. Эллрой соңғы туындыларындағы телеграфтық стильдегі прозасымен танымал, онда ол көбінесе байланыс сөздерін жіберіп, тек қысқа, үзілісті сөйлемдерді қолданады, әсіресе "Қара далия" (1987) және "Л.А. Құпиясы" (1990) романдары үшін.

Ерте өмір

Ли Эрл "Джеймс" Эллрой Лос-Анджелесте дүниеге келген. Оның анасы Женева Оделия (туған аты Хилликер) медбике болған. Оның әкесі Арманд бухгалтер және Рита Хейворттың бір кездері бизнес менеджері болған. 1954 жылы оның ата-анасы ажырасып, одан кейін Элрой мен анасы Калифорния штатының Эль-Монте қаласына көшіп барды. Жеті жасында Эллрой анасын жалаңаш көріп, ол туралы жыныстық қиялға бата бастайды. Ол жастайынан осы маңдайына түскенмен күресті, өйткені ол онымен психосексуалды қарым-қатынаста болды және оның жалаңаш күйін аңдып көруге тырысты. Эллрой "Мен жылаңаш көзге түсу үшін өмір сүрдім. 1958 жылы 22 маусымда, Елрой 10 жаста болғанда, оның анасы зорланып, өлтірілді. Оның әкесі көбірек рұқсат берді және Эллройға қалағанын істеуге, атап айтқанда "жастайынан оқып, терезеден сыртқа шығып, сыртқа шығып, ауаны иіскеп" шығуға рұқсат берді. Елрой анасының өліміне байланысты эмоцияларды қабылдай алмағаны оны басқа бір құрбанға, Элизабет Шортқа, беруге мәжбүр етті. "Қара Далия" деген лақап атпен танылған Шорт 1947 жылы өлтірілген жас әйел, оның денесі екіге бөлініп, Лос-Анджелесте тасталып кеткен, бұл - әдейі шешілмеген қылмыс. Жастық шағында Эллрой Шортты өзінің қайшылықты сезімдері мен қалаулары үшін алмастырушы ретінде қолданды. Оның шатасуы мен жарақаттануы қатты клиникалық депрессияға әкелді, одан ол бірте-бірте ғана қалпына келді.

Ерте мансап

Мектептен шығарылғаннан кейін Эллрой қысқа мерзімге АҚШ армиясына қосылды. Әскерге тіркелгеннен кейін ол көп ұзамай онда өзінің орны жоқ екенін түсінді және әскери психиатрды соғысқа жарамсыз екеніне көндірді. Ол үш айдан соң босатылды. Эллрой өзінің жазу өнерінің бастауы Лос-Анджелес округінің қоғамдық кітапханалары екенін айтады. Ол кітаптарды қоғамдық кітапханадағы сөрелерге қойды. 2019 жылы Конгресс кітапханасында сөйлеген сөзінде ол: "Мен Лос-Анджелес округінің қоғамдық кітапхана жүйесінің өнімімін" деді. Жасөспірім кезінде және 20 жасында ол көп ішіп, Бензедрекс ингаляторын қолданды. Ол ұсақ-көлді қылмыстармен (әсіресе дүкен ұрлығы, үйге заңсыз кіру және қарақшылық) айналысып, көбінесе үйсіз қалды. Түрмеде біраз уақыт отырғаннан кейін және пневмонияға шалдыққаннан соң, өкпесінде "ірі ересек адамның жұдырығындай" абсцесс пайда болды. Осыдан кейін Эллрой ішімдік ішуді тоқтатып, жазумен айналысып, гольф ойнаушыларға көмекші болып жұмыс істеді. Эллрой өмірін былай деп қорытындылады: "Анасы өлтірілді. Баланың өмірі қирады. Бала үйсіз, алкогольге тәуелді түрме тұтқыны болып өседі. Түрме тұтқыны тазаланып, құтқарылу жолын табады. Түрме тұтқыны американдық қылмыс әдебиетінің "Жабайы итіне" айналады".

Жеке өмір

1991 жылы 4 қазанда Эллрой жазушы және сыншы Хелен Ноудқа үйленді. 1995 жылы олар Калифорниядан Канзас-Ситиге көшіп кетті. 2006 жылы ажырасқаннан кейін Эллрой Лос-Анджелеске қайтып келді. Кейін олар қайта табысып, Денверге көшіп барды, бірақ Эллрой олардың бір ғимараттағы жеке пәтерлерде тұратынын айтты. Ол журналистерге жиі бір әйелге адал болу емес, бірге тұру мәселесі екенін жеткізеді. Эллрой 1970 жылдары Анонимді алкоголиктер қатарына қосылды.

Әдеби мансап

1981 жылы Эллрой өзінің алғашқы романы – «Браунның реквиемін» жариялады, бұл оның caddie ретіндегі тәжірибесіне негізделген детективтік әңгіме. Одан кейін «Жасырын және үнсіз террор» (кейін «Жолдағы кісі өлтіруші» деген атпен қайта басылды) жарық көрді. Эллрой осы үш романнан кейін Ллойд Хопкинс трилогиясын шығарды. Романдардың орталық тұлғасы – Хопкинс, ол LAPD тонау және кісі өлтіру бөліміндегі дарынды, бірақ психикалық тұрақсыз детектив. Оқиғалар көбінесе 1980-ші жылдарда өрбітеді. Ол өзін усақ-түйекке көңіл бөлмейтін, жаңа технологиялардан, тіпті теледидардан да қалысқан адам деп сипаттайды және басқа авторлардың заманауи кітаптарын, Джозеф Уамбоудың «Сырық өрісі» романынан басқа, оқымаймын дейді, себебі олар оның өзіне әсер етеді деп қорқады. Дегенмен, Эллрой мүлдем оқымайды деген сөз емес, өйткені «Менің қараңғы орындарымда» өзінің бала кезінде аптасына кем дегенде екі кітап оқығанын, тіпті кітап оқуға деген құштарлығын қанағаттандыру үшін дүкеннен ұрлық жасағанын айтады. Ол сондай-ақ Дашилл Хэммет пен Реймонд Чандлердің шығармаларын оқығанын жеткізеді.

Жазу стилі

Оның шығармаларының айрықша белгілері – тығыз сюжет және қатал пессимизмге толы, бірақ моральдық көзқарас. Осы еңбектері үшін Элрой "Америкалық қылмыстық әдебиеттің шайтан иті" деген лақап атқа ие болды. Элрой компьютерде емес, заңгерлік блокноттарға қолмен жазады. Ол кітаптары үшін егжей-тегжейлі жоспарлар жасайды, олардың көпшілігі жүзден астам беттен тұрады. Ол көбінесе телеграф тіліне ұқсас (құрылымы қысқа, тікелей сөйлемдерден тұратын) стиль қолданады, бұл стиль "Суық алты мың" романында ең жоғары деңгейге жетеді. Элрой оны "түзу, ұзын емес, қысқа сөйлемдерден тұратын, декларативті, жаман және тікелей соққы беретін стиль" деп сипаттайды. Мысалы, "Қара далия" романында Элизабет Шорттың нағыз өлімі екі полицейдің қылмысты тергеуі туралы ойдан шығарылған оқиғамен біріктірілген.

Ақырғы әлем АҚШ трилогиясы

1995 жылы Элрой "Американдық таблоид" романын жариялады, ол "АҚШ әлемінің ішкі жағы" трилогиясы деп аталған серияның бірінші кітабы болды. 2008 жылы Америка кітапханасы "Менің қараңғы орындарымнан" шыққан "Анама жасалған қастандық" эссесін американдық криминалдық әңгімелердің екі ғасырлық шолуына қосу үшін іріктеді.

Басқа

Эллрой қазіргі уақытта Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орын алатын "Екінші L.A. Quartet" деп аталатын туындыны жазуда, онда бірінші L.A. Quartet және Underworld USA трилогиясының кейіпкерлері жас кезінде қайта пайда болады. Бірінші кітабы "Перфидия" 2014 жылдың 9 қыркүйегінде жарық көрді. Екінші кітап "Бұл дауыл" деп аталады, ол 2019 жылдың 14 мамырында жарық көрді. Ол 2019 жылдың 30 мамырында Ұлыбританияда және 2019 жылдың 4 маусымында АҚШ-та жарық көрді. "Перфидияның" эксклюзивті шектеулі басылымы алғашқы шығарылымынан екі күн өткен соң жарияланды және оған Эллройдың "Эллройдың тарихы – содан кейін және қазір" атты эссесі кірді. Эллрой "Перфидияны" Лиза Стаффордқа арнады. Эпиграф ретінде Нақыл сөздер 3:31-ден алынған "Зұлымдықпен қызғаныш жасама, оның жолымен жүрме" сөйлемі қолданылды. Лос-Анджелес полиция музейі және музейдің атқарушы директоры Глинн Мартинмен бірлесіп, Эллрой 2015 жылдың 19 мамырында LAPD '53 шығарды. Музейдің архивтеріндегі фотосуреттер сол дәуірдегі қылмыс және құқық қорғау туралы Эллройдың жазбаларымен бірге ұсынылады. 2017 жылдың күзінде Эллрой Сал Минеоның өлтірілуін тергеді. Анасының шешілмеген өлімін тергеген тәжірибесін еске түсіріп, Эллрой бұрынғы LAPD офицері, қазіргі LAPD музейінің атқарушы директоры және "LAPD '53" кітабының авторларының бірі Глинн Мартинмен жұмыс істеді. Эллрой бұл тергеу туралы 2018 жылдың 21 желтоқсанында The Hollywood Reporter үшін цифрлық форматта жазды, сондай-ақ ол 2018 жылдың 18 желтоқсанындағы The Hollywood Reporter журналында жарияланды. 2019 жылдың қаңтар айының басында Эллрой jamesellroy.net сайтында жаңалық жариялап, "Мен цифрлық сауатсызмын, сондықтан менің дәстүрден бас тартып, осы хабарламаны жариялағанымды мойындауыңыз керек" деп жазды. Эллрой Everyman's Library сериясына енгізілгенін хабарлады. Everyman's Library басылымдарының үш кітабы қайта басылды: The L. A. Quartet, The Underworld U. S. A. Trilogy, I том және The Underworld U. S. A. Trilogy, II том. Бұл басылымдардың, сондай-ақ "Бұл дауыл: Романның" жарық көрген күні 2019 жылдың 4 маусымы болды. Эллрой "Келесі жаңартулар үшін осы сайтқа үнемі қосылып тұрыңыз" деп қосты және аяқталған жазбаға Эллрой қол қойып, оның астына иттің іздерін қалдырды. 2022 жылы Честер Хаймстің жанкүйері Эллрой Хаймстің "Харлемдегі ашу-ыза" классикалық туындысына кіріспе жазды. Өзінің қатал стилімен Эллрой "Харлемдегі ашу-ыза" - бұл миды жайпайтын, ұсақ-түйек алаялықтар, ашық қылмыстар және қастық ниеттерге толы туынды деп бағалады. Роман алғаш рет 1958 жылы Францияда жарық көрді, онда ол Францияның "Grand Prix de Littérature Policière" сыйлығын жеңіп алды, және соңғы рет Vintage Books баспасынан қайта басылды. 2023 жылы LA Times кітап фестивалінде Эллрой өзінің соңғы кітабы "The Enchanters" және редакторлардың пікірлерінен кейін бұрынғы "Екінші L.A. Quartet" жазу жоспарларынан бас тартып, оны квинтетке айналдыратынын, ал "The Enchanters" сериядағы бес кітаптың үшіншісі екенін мәлімдеді. Серияның келесі кітаптары 1960 жылдардағы оқиғаларды қамтиды және "Перфидия" мен "Бұл дауылда" орнатылған Екінші дүниежүзілік соғыс, жапондықтардың интернирленуі және соғыстан кейінгі кезеңмен байланысты болады.

Қоғамдық өмір және көзқарастар

БАҚ-та сұхбаттарында Эллрой өте үлкен, стильдік қоғамдық бейне жасап, қатал нигилизм мен өзін-өзі сынға алушылықты қабылдады. Оның қоғамдық бейнесінің тағы бір жағы – өзінің туындыларын және әдебиеттегі орнын аса жоғары бағалауы. Мысалы, ол «Нью-Йорк Таймс» газетіне: «Мен көркем әдебиеттің шеберімін. Мен сондай-ақ, барлық уақыттағы ең ұлы криминалдық роман жазушысымын. Мен қылмыс романы үшін Толстойдың орыс романына, ал Бетховеннің музыкаға болған қатысы сияқтымын», – деді. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, Эллройдың «The Big Nowhere», «L.A. Confidential», «American Tabloid» және «The Cold Six Thousand» сияқты бірнеше кітабы әртүрлі кейіпкерлер арқылы үш түрлі көзқарасқа ие, ал тараулар олардың арасында кезекпен ауысады. «Қара Далиядан» бастап, Эллройдың романдары көбінесе жемқорлық пен құқық қорғау органдары арасындағы қарым-қатынас туралы тарихи драмалар болып келеді. Эллрой жиі: «Жабылуды тапқан адамды тауып, оның ішіне алып жабылу тақтасын тығып алғым келеді», – дейді. Оның туындыларында кейіпкерлер дәстүрлі жабылу нүктелеріне жетпей, осы идеяны пайдалану үшін тез қайтыс болады немесе жоғалып кетеді. Эллрой қара фильмдерді жазуды аяқтағанын мәлімдеді. 2015 жылдың 29 сәуірінде Эллрой мен Лоис Дункан 2015 жылғы Эдгар сыйлығының Грандмастерлері атанды.

Саясат

Эллрой консервативті саяси көзқарастарды жиі білдірген. 2019 жылы Эллрой өзін тоталитарлыққа қарсы, консервативті және тори ретінде сипаттап, "Менің сыртқы түрімнің астында мен әдептілікке, адалдыққа, моральға қатты мән беремін және менің жан-жүрегім ауыратын ар-ойым бар. Мен ар-ұждансыздыққа жол бере алмаймын, оны жасаған адам кім болса да" деді. 2009 жылғы сұхбатында Эллрой 1960 және 1970 жылдары "Мен ешқашан бейбітшіл болған емеспін; Мен оңшылдардың бірімін, түсініңіздер" деді. Ол Лос-Анджелес полициясына шын ниетпен құрмет көрсеткен (өз романдарының полиция бөлімінің қатыгездігі мен жемқорлығын ашып көрсетуіне қарамастан), оның кемшіліктерін ерекше жағдайлар деп есептеді. Родни Кингті ұрып-соғу және Рэмпарт полициясының жанжалдары туралы жарияланымдардың бұрмаланғандығын, әділ еместігін айтты. Дегенмен, өзінің өзге де ерекшеліктері сияқты, ол өзінің қоғамдық бейнесінің қайда аяқталып, нақты көзқарастарының қайда басталатынын көбінесе жасырады. "Оңшыл көзқарастарыңыз туралы" сұраққа ол сұхбаттасушыға: "Оңшыл көзқарастар ма? Мен мұны адамдарды қызықтыру үшін жасаймын" деді. Сол сияқты, "Өлім тойы" фильмінде оның (қазір бұрынғы) әйелі оның саясатын "әуесқойлық" деп сипаттады, ал Эллрой оған білуші күлімсіреумен ғана жауап берді. 2001 жылы Эллрой қару-жараққа бақылауға қарсы екенін мәлімдеді. 2000 жылғы президенттік сайлауда Эллрой Джордж Бушқа дауыс берді, "Гор мен Клинтонизмді жоққа шығаруым керек еді және Билл Клинтонды меннен артық жек көретін адам жоқ" деді. 2009 жылы ол Бушты "жалаңаяқ және соңғы уақыттағы ең апатты американдық президент" деп атады. Ол Барак Обамаға дауыс бергенін айтты.

Эллрой саясаткерлер мен саяси кандидаттар туралы ойларымен жиі бөліседі. Ол Хиллари Клинтонды "шапаны бар бұқа" деп атады, Джон Маккейнді Мистер Магумен, Джо Байденді Даффи Дакпен салыстырды және "Обама кішкентай лемурға, кеміргішке, бауыздауыққа немесе басқа да жануарға ұқсайды" деді. Ол бірнеше рет президент Рональд Рейганды мақтап, оны "ұлы адам" деп атады. Президент Дональд Трамп туралы Эллрой "нағыз, әлемдік деңгейдегі диктатордың сүйкімділігі жоқ" деді, бірақ оның тартуын да түсінеді, "Ол барлық қағидаларға қарсы жасалған үлкен наразылық" деді. 2022 жылы Эллрой қазіргі саясатқа енді қызығуын жойғанын мәлімдеді. Алайда, 2013 жылы Эллрой "Мен христианмын. Мен евангелист емеспін, бірақ Құдай мен рухани сезімдер мені өмірімдегі ең қиын сәттерде жетектеді және мен оған күмәнданбаймын" деді. 2014 жылы Эллрой "Мен христианмын. Мен бәріміз Құдайда біріккен бір жанбыз" деді, сондай-ақ ол "консервативті және теократиялық" екенін қосты. Эллрой өзінің романдарына сенімінің әсер еткенін айтып, оларды "кешірім туралы оқиғалар" деп сипаттады.

Басқа шығармалар, әсерлер және бейімделулер

((Love Me Fierce in Danger: The Life of James Ellroy by Steven Powell Стивен Пауэллдың «Love Me Fierce in Danger: The Life of James Ellroy» кітабы, 2023 жылы жарық көрді.))

Теледидар

1992 жылы Стивен А. Кац Showtime арнасының "Fallen Angels" сериалы үшін "Since I Don't Have You" туындысын бейімдеді. 2011 жылы Джеймс Эллройдың "L. A.: City of Demons" Investigation Discovery арнасы үшін жазылды.