Кіріспе
Мормон дінінде Көктегі Ана, сондай-ақ Көктегі шеше деп те аталады, адам рухтарының анасы және Құдай Әкенің әйелі. Көктегі Әке мен Шешеге Көктегі Ата-Ана деп аталады. Көктегі шеше туралы доктринаны қабылдағандар оның бастауын соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының негізін қалаушы Джозеф Смитпен байланыстырады. Бұл доктрина Смит 1844 жылы қайтыс болғаннан кейін кеңінен танылды. Көктегі шеше доктринасын Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church), Иса Мәсіхтің қалпына келтіру шіркеуі, сенімсіз дереккөз: 2013 жылғы қаңтар және Мормон фундаментализмінің, мысалы, соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуінің тармақтары үйретеді. Бұл доктринаны, әдетте, үштік құдайға (Троицаға) сенетін Мәсіх қауымы сияқты соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының басқа дінтері мойындамайды. LDS шіркеуінде «Көктегі шеше» немесе «көктегі ата-ана» доктринасы жиі талқыланбайды; алайда, бұл доктринаны кейбір шіркеу әндерінде кездестіруге болады және шіркеу оқулықтарында және бірнеше уағыздарда қысқаша талқыланған.
In the Latter Day Saint movement, the Heavenly Mother, also known as the Mother in Heaven, is the mother of human spirits and the wife of God the Father. Collectively Heavenly Mother and Father are called Heavenly Parents. Those who accept the Mother in Heaven doctrine trace its origins to Joseph Smith, founder of the Latter Day Saint movement. The doctrine became more widely known after Smith's death in 1844. The Heavenly Mother doctrine is taught by the Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church), the Restoration Church of Jesus Christ,Unreliable source: date=January 2013 and branches of Mormon fundamentalism, such as the Fundamentalist Church of Jesus Christ of Latter Day Saints. The doctrine is not generally recognized by other denominations within the Latter Day Saint movement, such as the Community of Christ, where trinitarianism is predominant. In the LDS Church, the doctrine of "Heavenly Mother" or "heavenly parents" is not frequently discussed; however, the doctrine can be found in some church hymns and has been briefly discussed in church teaching manuals and several sermons.
Көптеген көктегі аналар
Көп әйел алу мормон тарихында маңызды рөл атқарды, және бірнеше мормон дін тобы көктегі Әке көп әйел алған, соған сәйкес көктегі аналарға үйленген деген сенімді ұстанады. Бригам Янг Құдай Әкенің көп әйелді болғанын үйретті, бірақ Көк аналар туралы ілімдер осылайша кең таралған жоқ және 1904 жылы ЛДСШ-де (LDS) көп әйелділік тоқтатылғаннан кейін ресми сөздерден мүлдем жойылды (дегенмен, бұрынғы көп әйелділік некелер 1950 жылдарға дейін сақталды). Жоғарғы басшылар Құдай Әкенің көп әйелділігін осы практиканы қорғау үшін мысал ретінде келтірді, және бұл ілім 1850 жылдардың соңына қарай кеңінен қабылданып, мойындалды. Апостол Орсон Пратт шіркеудің ресми басылымында: "Біз енді Құдай Әкенің бірнеше әйелі болғанын анық көрсеттік" деп үйретті, сондай-ақ Мәриямның (Исаның анасы) қайтыс болғаннан кейін Құдайдың тағы бір мәңгілік әйелі болуы мүмкін екенін айтты. Автор Кэрол Линн Пирсон өзінің жастық шағындағы семинария мұғалімінің Көктегі аналардың көп екеніне ынталы түрде сенгенін айтады. Тағы бір дін, Апостолдық Біріккен Бауырластар, Көктегі бірнеше Анаға сенеді.
Көктегі анаға құлшылық ету және дұға ету
ЛДС шіркеуінің ертедегі елшісі Орсон Пратт Көктегі Анаға табынуға қарсы болды, себебі ол кез келген отбасыдағы әйелдер мен балалар сияқты, Көктегі Ананың да күйеуіне "толық бағынуы" керек деп есептеді. Ертедегі көшбасшы Джордж К. Кэннон "көктегі анамызды қасиеттеуге бейімділік тым артық, ол Құдайлықтың бір бөлігі емес және Оған табыну Көктегі Әкеге табынудан бұрып тастайды" деп пікір білдірді. Алайда, 20 ғасырдың басында шіркеудің жетекшісі Рудгер Клаусон оған келіспей, "Мәңгілік Әкеге табынуымыз Мәңгілік Анамызға құрмет көрсетуімізден кемімейді, біз әйелді оның мәңгілік үлгісіндегі Құдайлығын мойындау арқылы құрметтейміз" деді. 1990 жылдары Бригам Янг университетінен феминист профессор жұмыстан босатылғанда, оның себептерінің бірі Көктегі Анаға дұға етуді жария түрде қолдауы болғаны белгілі болды. Басқа мормон әйелдері де осы сияқты жарияланымдары үшін қауымнан шығарылды, мысалы, Көктегі Ана – Киелі Рух екенін үйреткендер.
ЛДС шіркеуінің мойындауы
Бұл тақырып бойынша Бірінші Президенттіктің алғашқы беделді мәлімдемелерінің бірі – Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» кітабы жарық көргеннің 50 жылдығына орай жазылған «Адамның шығу тегі» атты хат. Шіркеу кейін 1995 жылғы «Отбасы: Әлемге жариялау» мәлімдемесінде де осы теологияны білдірді, онда шіркеу әрбір адамның «көктегі ата-аналардың сүйікті ұлы немесе қызы» екенін ресми түрде жариялады. Сол сияқты, 2019 жылғы «Жас қыздар» тақырыбында: «Мен көктегі ата-аналардың сүйікті қызымын, құдайға жақын табиғатым және мәңгілік тағдырым бар» делінген. Көктегі ата-аналар туралы басқа да сілтемелерді соңғы күнгі қасиеттілердің сөздері мен әдебиеттерінде табуға болады. 2015 жылы шіркеудің веб-сайтында 171 жылдық Аспандағы Ана туралы мәлімдемелерді қарастырып, оның шіркеу доктринасының бір бөлігі екенін растаған ресми мақала жарияланды.
Дін басшыларының мәлімдемелері
Шіркеу тарихында ЛДС шіркеуінің әртүрлі басшылары Көктегі Ана туралы ілім туралы ашық сөйледі. Бригам Янг Адам мен Хауа туралы былай деді: "Мен саған тағы бір нәрсені айтайын: Адам – біздің рухтарымыздың әкесі. Біздің рухтарымыз бен барлық көктегі отбасының рухтары Адамнан туды, ал Хауадан дүниеге келді. Сендерге айтамын, көктегі Әкеңді көрген кезде Адамды, ал сендердің рухтарыңды туған анаңды көрген кезде Хауа ананы көресіңдер". (ЛДС шіркеуі 1970 жылдан бері Янгтың Адам-Құдай ілімін ресми түрде айыптап келгендіктен, бүгінгі күні бұл мәлімдеме тек мормон фундаменталистерінің белгілі бір топтары үшін ғана ілім болып табылады.) Янг сондай-ақ, қайта тірілген "мәңгілік аналар" "біздікіндей жерлер жасауға дайын болады" деп уағыздады. 1925 жылғы Бірінші Президенттік мәлімдемесінде былай делінген: "Барлық ерлер мен әйелдер ғаламдық Әке мен Анаға ұқсас. Адам, рух ретінде, көктегі ата-анасынан туып, жаратылған және ғасырлар мен дәуірлер бойында тәжірибе арқылы Құдайға айналуға қабілетті". Соңғы уақытта ЛДС шіркеуінің басшылары Көктегі Ана туралы да сөз қозғады. 2010 жылы БЮУ-де сөз сөйлеген Гленн Л. Пейс, ЛДС шіркеуінің жетпісшілердің бірінші кворумының мүшесі, былай деді: "Әйел бауырлар, мен сендерге куәлік етемін: аспандағы патшалық сарайларындағы көктегі ата-аналарыңның алдында тұрып, Оның көздеріне қарап, Оның сырт келбетін көріп, әйелдердің патшалықтағы рөлі туралы сіздердің барлық сұрақтарыңыз бай аспан ауасына тарап кетеді, себебі сол сәтте сіздер өздеріңіздің құдайлық табиғатыңыз бен тағдырыңыздың алдында тұрғаныңызды көресіздер".
Дау
Тарихшы Линда Уилкокс айтуынша, Көктегі Ана – «морондық сананың шетінде қалықтап жүретін көлеңкелі және ұшқынсыз сенім». Маргарет Меррилл Тоскано былай деп жазады: «Ешбір Басшылық органдар Көктегі Анаға сенуден ресми түрде бас тартқан жоқ, сондай-ақ Оның бар екендігін талқылауға тым қасиетті деп мәлімдемегенімен, бірнеше фактор Көктегі Ананы тіпті атаудың өзі тыйым салынған аймаққа басумен тең көрінетін қазіргі үрдіске ықпал етуі мүмкін. Діни қауым мүшелері Басшылық органдардың сөздерінен, шіркеудің ресми нұсқаулықтары мен журналдарынан қандай ілімдерді қабылдау керектігін біледі». Дегенмен, Бригам Янг университетінің профессоры Дэвид Л. Полсен мұндай сенім шіркеу басшыларының мәлімдемелерінде ресми қолдау таппайтынын, ал Көктегі Ананың «қасиетті үнсіздікке» жіберілгені туралы түсінік көбінесе жақында ғана қалыптасқан мәдени көзқарас нәтижесі екенін дәлелдеді. Кришна қасиетті үнсіздік идеясына қарсы шығып: «Бірде-бір Басшылық орган Оның жоқ деп есептелетін нәзіктігіне байланысты О туралы сөйлей алмаймыз демеді. Ол – құдірет пен қадір-қасиетке ие қасиетті күш. Оны басқаша қарастыру, менің ойымша, Оған деген құрметсіздік болар еді», – деді. Содан кейін Хинкли ерлер мен әйелдердің теңдігін қайта растады: «Әрқайсысы – Құдайдың жаратылысы, бір-біріне тәуелді және адамзаттың жалғасуы үшін бірдей қажет. Адамзат тарихындағы әрбір жаңа буын ер мен әйелдің қажеттілігін көрсетеді». Ол сондай-ақ қазіргі ілімдер трансгендерлер, гендерлік белгісіз және интерсекс адамдарды елемейтінін, сондай-ақ цисгендерлік емес адамдарға көтерілу мен құдайлыққа қол жеткізуден бас тартатынын айтты. Мормон ғалымы Маргарет Тоскано ЛДС ілімдері Көктегі Ананы жеке тұлға ретінде емес, Көктегі Әке-Ананың патриархалдық отбасына біріктіретінін мәлімдеді.