Кіріспе

LDS Church-тің жазбалық каноны – Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің (LDS Church, Latter Day Saint қозғалысының ең ірісі) қазіргі уақытта ашық жазбалық канонын құрайтын төрт кітап. Стандартты еңбектердің төрт кітабы:
Киелі кітаптың ресми мәтіні ретінде Авторизацияланған король Джеймс нұсқасы (Киелі кітаптың басқа нұсқалары ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде қолданылады)
Мормон кітабы, 1981 жылдан бері «Иса Мәсіх туралы тағы бір куәлік» деп аталады.
Нақыл сөздер мен келісімдер (D&C)
Бағалы інжу-маржан (Мұса кітабы, Ыбырайым кітабы, Джозеф Смит – Матай, Джозеф Смит – Тарих және Иман қағидаларын қамтиды)

Стандартты еңбектер LDS Church-тің төрт кітаптан тұратын жинағы (quadruple combination) түрінде де, екі кітаптан тұратын жинағы түрінде де (бір кітабы – Киелі кітап, екіншісі – қалған үш кітап, triple combination) басылып, таратылады. Стандартты еңбектердің қазіргі басылымдарында Киелі кітап сөздігі, фотосуреттер, карталар, тақырыптық көрсеткіш, мазмұндама, түсіндірмелер, сілтемелер және Джозеф Смит жасаған Киелі кітапқа аудармадан алынған үзінділер сияқты канондық емес зерттеу құралдары бар. Жазбалық канон Latter Day Saint сеніміндегі үздіксіз аянға байланысты «ашық» болып табылады. Шіркеу мүшелерінің «жалпы келісімімен» жазбалық канонға қосымшалар енгізілуі мүмкін. Latter Day Saint қозғалысының басқа тармақтары кейбір стандартты еңбектерді қабылдамайды немесе Иеміздің заң кітабы және періште арқылы адамзатқа жеткізілген Иеміздің сөзі сияқты басқа жазбаларды қосады.

Секталар арасындағы каноникалық айырмашылықтар

Түрлі соңғы күндердің қасиеттілері ағымдарының канондары LDS шіркеуінің канонизациялаған кейбір Стандартты еңбектерін қабылдамайды немесе қосымша еңбектерді енгізеді. Мысалы, Бикертондықтар "Бағалы інжу" немесе "Діни ілімдер мен келісімдер" кітаптарын Киелі кітап ретінде танымайды. Олар Жаңа өсиетте Иса Мәсіх құрған шіркеу туралы дұрыс сипаттама бар екеніне және Киелі кітаптың "Кинг Джеймс" нұсқасы мен Мормон кітабының Құдайдан уахи берілген сөздері екеніне сенеді. Кейбір соңғы күндердің қасиеттілері Стандартты еңбектердің ертерек нұсқаларын қабылдайды немесе түзетілген аудармаларды жасауға тырысады. Ал кейбіреулері қосымша уахи алған. Мәсіх қауымы Иса Мәсіхті Құдайдың тірі сөзі деп біледі және Киелі кітапты, Мормон кітабымен бірге, сондай-ақ өздерінің "Діни ілімдер мен келісімдер" нұсқасын шіркеу жазбалары ретінде бекітеді. Олар Мұса кітабынан материалдарды қамтитын Джозеф Смит аудармасының нұсқасын жариялағанмен, Мәсіх қауымы Киелі кітаптың басқа ағылшын тіліндегі аудармаларын да қабылдайды, мысалы, стандартты "Кинг Джеймс" нұсқасы мен Жаңа қайта қарастырылған стандартты нұсқасын. Жоғарыда аталған Бикертондықтар сияқты, Мәсіх шіркеуі (Temple Lot) "Діни ілімдер мен келісімдер" және "Бағалы інжу" кітаптарын, сондай-ақ Джозеф Смиттің Киелі кітап аудармасын қабылдамайды, тек "Кинг Джеймс" Киелі кітабы мен Мормон кітабын ілімдік стандарттар ретінде пайдалануды жөн көреді. "Бұйрықтар кітабы" Жозеф Смиттің ерте уахиларын қамтитын жинақ ретінде "Діни ілімдер мен келісімдерден" жоғары тұрады, бірақ Киелі кітап немесе Мормон кітабы сияқты мәртебеге ие емес. "Құдайдың сөзі" және "Періште арқылы адамзатқа жеткен Құдайдың сөзі" есімді екі кітап Феттингтік топтар тарапынан қабылданған, олар Temple Lot шіркеуінен бөлінген. Екі кітапта да бұрынғы Temple Lot шіркеуінің Апостолы Отто Феттингке, өзінің Жақия екенін мәлімдеген періштеден берілген уахилар бар делінеді. Соңғы атау (120 хабарлама) бұрынғысының (30 хабарлама) барлық материалы мен қосымша уахиларды (90 хабарлама) қамтиды, олар Феттинг қайтыс болғаннан кейін Уильям А. Дрейвске осы періште берген деген сөз. Екеуі де Temple Lot шіркеуінің көпшілігі тарапынан қабылданбайды. Соңғы күндердің қасиеттілері Иса Мәсіх шіркеуі (Strangite) Киелі кітапты (дұрыс аударылған жағдайда), Мормон кітабын және Жозеф Смит қайтыс болғанға дейін жарық көрген "Діни ілімдер мен келісімдер" басылымдарын (оларда Сенім туралы дәрістер бар) уахидан туған жазбалар деп санайды. Олар Джозеф Смит аудармасын да уахидан туған деп санайды, бірақ осы мәтіннің қазіргі басылымдарының дұрыс екеніне сенбейді. Дегенмен, "Бағалы інжу-маржанның" басқа бөліктері Киелі кітапқа қайшы келмейді, бірақ олар толығымен қабылданбайды. "Яшер кітабын" Джозеф Смит пен Джеймс Стрэнг үнемі пайдаланған, бірақ басқа соңғы күндердің қасиеттілерінің ағымдары мен секталары сияқты, оның шынайылығына қатысты ресми ұстаным жоқ және ол канондық деп есептелмейді. Бұл секта сондай-ақ Джеймс Стрэнг басып шығарған және Джеймс Дж. Стрэнгтың "Аяндар" кітабында жарияланған бірнеше пайғамбарлықтарды, аяндарды, уахиларды және аудармаларды Киелі кітап ретінде қабылдайды. Сондай-ақ, "Құдайдың заңы" деп аталатын қосымша еңбек те Стрэнгтіктер тарапынан уахидан туған жазба ретінде қабылданады. Олар сондай-ақ Джеймс Стрэнг басып шығарған және Джеймс Дж. Стрэнгтың "Аяндар" кітабында жарияланған бірнеше пайғамбарлықтарды, аяндарды, уахиларды және аудармаларды Киелі кітап ретінде қабылдайды. Бұл мәтінде оның Джозеф Смиттен алған "Тағайындау хаты" және оның Вори тақташаларының аудармасы бар. Иса Мәсіх шіркеуі (Cutlerite) келесілерді Киелі жазба ретінде қабылдайды: Киелі кітаптың Уахидан туған нұсқасы (Мұса кітабы мен Джозеф Смит–Маттайды қоса алғанда), Мормон кітабы және 1844 жылғы "Діни ілімдер мен келісімдер" (сенім туралы дәрістерді қоса алғанда). Алайда, ондыққа қатысты уахи (1844 жылғы басылымда 107-бөлім; қазіргі LDS басылымдарында 119) осы шіркеу мүшелері тарапынан қатаң түрде қабылданбайды, өйткені оның Джозеф Смиттен берілгеніне сенбейді. Ыбырайым кітабы да, "Бағалы інжу-маржанның" басқа да бөліктері, Киелі кітаптың Уахидан туған аудармасында жоқ болғандықтан, Киелі жазба ретінде қабылданбайды. Көптеген соңғы күндердің қасиеттілері де сенім баптарын қабылдады немесе оларды негізгі теологияның мәлімдемесі ретінде қарастырды. (Оларды үлкен LDS шіркеуі жазба ретінде қарастырады және олар "Бағалы інжу-маржанға" кіреді.) Кейде осы баптар әр түрлі діни қауымдардың сенім жүйелеріне сәйкес келтіріледі.

Ашылудың жалғасуы

ЛДС шіркеуінің үнемі аян беру туралы доктринасы бойынша, соңғы күндердің қасиеттілері Құдайдың Өзінің балаларына аян беру қағидасына сенеді. Жеке мүшелер ақиқатты растау, білім мен даналыққа қол жеткізу, жеке қиындықтарды шешу және т.б. үшін Құдайдан аян алуға құқылы. Әке-шешелер өз отбасын тәрбиелеу үшін аян алуға лайық. Шіркеу мүшелері бүкіл шіркеуді басқару үшін Құдайдың аяны Президентке Құдайдан келеді деп санайды, оны Нұх, Ыбырайым, Мұса, Петір және басқа да Киелі кітаптағы басшылар сияқты пайғамбар деп есептейді. Бірінші Президенттік немесе Он екі елшілердің Кворумының басқа мүшелері "Құдайдың Рухымен қозғалғанда" сөйлегенде, ол "жазу, Раббының еркі, Раббының ойы, Раббының сөзі, Раббының дауысы және құтқарылуға дейін Құдайдың күші" болады. Мүшелер осы аяндарды ойша терістеуге және доктринаның рас екенін дұға арқылы анықтауға шақырылады.

Жазбалар қатарына қосылу

Д&К «барлық нәрсе тәртіпке сай және шіркеудегі ортақ келісіммен жасалуы тиіс» деп үйретеді. Бұл жаңа кітаптарды қосуға да қатысты. Иса Масылдың соңғы күндері шіркеуінің президенті Харольд Б. Ли былай үйретті: «Жаңа ілімді әкелуге өкілетті жалғыз адам – шіркеу президенті, ол оны Құдайдан келген аян ретінде жариялағанда, он екі елшілер кеңесі оны қабылдап, шіркеудің барлық қауымы қолдайды». Мұндай оқиғалар Иса Масылдың соңғы күндері шіркеуінде бірнеше рет болды: 9 маусым 1830 жыл: шіркеудің алғашқы конференциясы, Мәсіх шіркеуінің баптары мен келісімдері, қазір Д&К 20 деп белгілі. Егер 6 сәуірде Киелі кітап пен Мормон кітабы қолдау таппаса, онда олар Шарттар мен Келісімдер қабылданған кезде автоматты түрде қолдау алған болар. (Д&К 20:8, 11 қараңыз). 17 тамыз 1835 жыл: Джозеф Смиттен алынған таңдамал аяндар бірауыздан кітап ретінде қабылданды. Бұл аяндар кейін Д&К-де жарияланды. 10 қазан 1880 жыл: «Бағалы інжу-маржан» бірауыздан кітап ретінде қабылданды. Сол кезде, 1835 жылы кітап ретінде қабылданбаған, себебі олар одан кейін алынған, Дін мен Келісімдердегі басқа аяндар да бірауыздан кітап ретінде қабылданды. 6 қазан 1890 жыл: «Ресми жариялама 1» бірауыздан кітап ретінде қабылданды. Кейін ол Дін мен Келісімдерде жариялана бастады. 3 сәуір 1976 жыл: Екі көрініс (біреуі Джозеф Смиттен, екіншісі Джозеф Ф. Смиттен алынған) кітап ретінде қабылданды және «Бағалы інжу-маржанға» қосылды. (Бұл екі көрініс кейін Д&К-ге 137 және 138 бөлімдер ретінде көшірілді). 30 қыркүйек 1978 жыл: «Ресми жариялама 2» бірауыздан кітап ретінде қабылданды. Ол дереу Дін мен Келісімдерге қосылды. Ілім осы процедурадан өткен кезде, Иса Масылдың соңғы күндері шіркеуі оны Құдайдың сөзі деп есептейді және оны басқа ілімдерді салыстыру стандарты ретінде пайдаланады. Ли былай үйретті: Басшылық органдардың айтқан әр сөзінің шабыттанғаны немесе олар айтқан және жазған барлық нәрседе Киелі Рухтың ықпалымен қозғалатыны деп ойлау дұрыс емес. Осыны есте сақтаңыз. Оның лауазымы қандай болғаны маған маңызды емес, егер ол стандартты кітаптарда кездесетін нәрселерден асып түсетін нәрсені жазса немесе айтса, егер ол пайғамбар, көруші және аян беруші болмаса – осы бір ерекшелікті ескеріңіз – сіз бірден «Бұл оның жеке пікірі!» деп айтуға болады. Егер ол стандартты кітаптарда кездесетін нәрселерге қайшы келетін нәрсені айтса (біз оларды «стандартты» деп атайтынымыздың себебі осы – ол адамдардың үйрететін барлық нәрсесінің өлшемі), сіз оны жалған деп білуіңіз керек; оны айтқан адамның лауазымына қарамастан.

Киелі кітап

Ағылшын тілінде сөйлейтін соңғы күндердің қасиеттілері әдетте Киелі кітаптың Король Джеймс нұсқасының (KJV) арнайы басылымын оқиды, онда бөлімдердің тақырыптары, Стандартты еңбектердегі кітаптарға сілтеме жасайтын түсіндірмелер және Джозеф Смит аудармасынан таңдалған үзінділер бар. KJV әрқашан кеңінен қолданылған болса да, ол 1950 жылдары шіркеудің Бірінші президенті Ж. Рубен Кларк, 1952 жылғы Revised Standard Version сияқты жаңа аудармалардың сапасы төмен және ЛДС дәстүріне сәйкес келмейтінін жан-жақты дәлелдеген кезде ресми түрде қабылданды. 1979 жылы өзінің KJV басылымын жариялағаннан кейін, Бірінші президенттік 1992 жылы KJV-ді шіркеудің ресми ағылшын тіліндегі Киелі кітабы деп жариялады, былай деді: «Басқа Киелі кітап нұсқалары Король Джеймс нұсқасынан оқуға оңай болғанымен, доктриналық мәселелерде соңғы күндердегі аян Король Джеймс нұсқасын басқа ағылшын аудармаларынан жоғарырақ қояды». 2010 жылы бұл шіркеудің ресми саясатын және бағдарламаларын басқаратын шіркеудің нұсқаулығына енгізілді. 2009 жылы осыған ұқсас форматта және 1909 жылғы Рейна Валера аудармасының сәл өңделген нұсқасын қолдана отырып, испан тіліндегі нұсқасы жарық көрді. Ағылшын тілінде сөйлейтін басқа аймақтардағы соңғы күндердің қасиеттілері Киелі кітаптың басқа аудармаларын пайдалана алады. Киелі кітап ЛДС канонының бөлігі және мүшелері оны Құдайдың сөзі деп сенсе де, тіпті ең ерте белгілі қолжазбаларда да қателіктер мен дұрыс емес аудармалар бар деп санайды. Олар Киелі кітаптағы қателіктер кейбір өлеңдердің дұрыс түсіндірілуіне әкелді деп мәлімдейді. Сондықтан шіркеудің негізін қалаушы Джозеф Смит түсіндіргендей, шіркеу Киелі кітапты «ол дұрыс аударылған жағдайда» Құдайдың сөзі деп қабылдайды. Шіркеу былай үйретеді: «Кез келген Киелі кітап өлеңінің дұрыстығын бағалаудың ең сенімді жолы – әртүрлі мәтіндерді салыстыру емес, Мормон кітабымен және қазіргі заманғы аяндармен салыстыру». Сондықтан ол ЛДС канонына енбеген және ЛДС шіркеуінің мүшелері оны сирек оқиды. Дегенмен, ол шіркеу басып шығарған Киелі кітаптың Король Джеймс нұсқасының барлық басылымдарында әлі де кездеседі.

Апокрифтер

Апокрифтер 1611 жылғы KJV нұсқасының бір бөлігі болғанымен, ӘҚТ шіркеуі қазіргі уақытта Апокрифтерді өзінің қанонының құрамына енгізбейді. Жозеф Смит Апокрифтердің қазіргі нұсқасына доктриналық тұрғыдан сенуге болмайтынын, бірақ оны сақ болғандықпен оқығанда пайдалы болуы мүмкін екенін үйреткен.

Жозеф Смит Киелі кітаптың аудармасы

Джозеф Смит Киелі кітаптың таңдалған аяттарын тақырып бойынша аударды. Оның толық еңбегі "Джозеф Смит аудармасы" немесе "Шабыттанған нұсқа" деп аталады. Бұл таңдалған аударма шіркеу мүшелері тарапынан жиі қолданылмаса да, шіркеу жариялаған және соңғы күнгі қасиеттілер жиі пайдаланатын ағылшын тіліндегі Киелі кітапта Джозеф Смит аудармасына (JST) сілтемелер мен одан алынған ұзын үзінділерді қамтитын қосымша бар. Киелі кітап қосымшасына сыймаған үзінділер "Бағалы інжу-маржан" кітабында "Мұса кітабы" (Тұңғыш кітап 1:1–6:13) және "Джозеф Смит Матай" (Матай 23:39–24:51 және Марқ 13) түрінде жарияланды.

Мормон кітабы

Соңғы күндердің қасиеттілері Мормон кітабын Киелі кітаппен теңестірілетін қасиетті жазба деп санайды. Онда Құдайдың Американың ежелгі тұрғындарымен және пайғамбарларымен болған қарым-қатынасы жазылған. Кітаптың кіріспесінде былай делінген: «Онда, Киелі кітап сияқты, мәңгілік Ізгі хабардың толықтығы бар. Бұл кітапты көптеген ежелгі пайғамбарлар пайғамбарлық және аян арқылы, Рухтың күшімен жазған. Олардың сөздері алтын тақташаларға жазылды және Мормон атты пайғамбар-тарихшы оларды келтіріп, қысқартып берді». Мормон кітабының бөліктері Жаңа дүниеге көшіп келген халықтардың мәдениеті, діни ұстанымдары және өркениеттері туралы мәліметтер береді. Бірі б.з.б. 600 жылы Иерусалимнен келді, кейін екі ұлтқа – нефиттер мен ламандықтарға бөлінді. Нефиттер келгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, сол кезеңде Таяу Шығыстан кеткен мулекиттермен кездесті. Тағы бір көне халық Америкаға одан да ертерек, Құдай Бабыл мұнарасында тілдерді шатастырған кезде келген. Бұл халық жаредтіктер деп белгілі, ал олардың тарихы Етер кітабында қысқаша баяндалған. Мормон кітабындағы маңызды оқиға – Иса Мәсіхтің қайта тірілгеннен кейін көп ұзамай нефиттер арасындағы жеке миссиясы. Бұл жазба Ізгі хабардың доктриналарын, құтқарылу жоспарын ұсынады және адамдарға осы өмірде тыныштық пен, келген өмірде мәңгілік құтқаруды сыйлайды. Мормон кітабының соңғы бөлімдері осы өркениеттердің құлауын сипаттайды, себебі ламандықтардан басқа барлығы жойылды. Кітапта ламандықтардың Американың жергілікті халықтарының бірі екені айтылады. Оның жазбасына сәйкес, Джозеф Смит Мормон кітабын Құдайдың сыйы мен күшімен, кейін Урим және Туммим деп аталған аудармашылар жинағы арқылы аударған. Оның түпнұсқалығына он бір куәгер қол қойды, олардың куәліктері қазір Мормон кітабының алғы сөзінде келтірілген. Үш куәгер періште алтын тақташаларды көрсеткенін және Құдайдың олардың рас екеніне куәлік бергенін көргендерін айтты. Тағы сегіз адам Джозеф Смит оларға тақташаларды көрсеткенін, оларды ұстап, қарап көргендерін мәлімдеді.

Дін және Келісімдер

Д&С – бұл шіркеудің бұрынғы президенттері қазіргі шіркеуге берген аяндар, саясаттар, хаттар және мәлімдемелер жинағы. Бұл жазбада шіркеу доктринасының негізгі тұжырымдары мен шіркеу басқаруына қатысты бағыттар қамтылған. Кітап шіркеу тарихы бойында әртүрлі мазмұндағы көптеген түрлерде болды, сондай-ақ әртүрлі Иса Массихтің Соңғы Күндердегі Қасиеттілері тармақтары оны әртүрлі форматта жариялаған. Шіркеу жаңа материалды қанонизациялауды шешкенде, ол әдетте Дін мен Келісімдерге қосылады; соңғы өзгерістер 1981 жылы енгізілді.