Перифериялық жүйке жүйесі және соматикалық жүйкелер
Somatic nervous system
Соматикалық жүйке жүйесі – қасақана басқарылатын қозғалыстар, сезімдер үшін жауапты. Дене мүшелерінен миға ақпарат жібереді, бұл жүйке талдамдарынан тұрады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шолу айқын жүйке жүйесінің бөлігі
Part of the peripheral nervous system
Соматикалық жүйке жүйесі (СЖЖ) – ми мен жұлынды саналы түрде бақыланатын немесе қаңқа бұлшықеттерімен және терідегі сезімтал рецепторлармен байланыстыратын жүйкелерден тұрады. Дене ішіндегі және сыртындағы ақпаратты анықтау үшін арнайы жүйке талшықтарының ұштары – сезімтал рецепторлар жауапты. Соматикалық жүйке жүйесі, немесе ерікті жүйке жүйесі – қаңқа бұлшықеттері арқылы дене қозғалыстарын ерікті бақылаумен байланысты шолу айқын жүйке жүйесінің бөлігі. Біздің қолдарымыздың, аяқтарымыздың және басқа да дене мүшелеріміздің қозғалысы – соматикалық жүйке жүйесінің бақылауында болатын және біз саналы түрде басқара алатын функциялардың қатарына жатады. Соматикалық жүйке жүйесі дененің сезімдерін орталық жүйке жүйесіне (ОЖЖ) жеткізетін афферентті жүйке талшықтарын тасымалдайтын жүйкелерден және ОЖЖ-ден бұлшықеттердің жирылуын қозғау үшін қозғалыс командаларын жеткізетін эфферентті жүйке талшықтарын тасымалдайтын жүйкелерден тұрады. Афференттің "а" әрпі және эфференттің "е" әрпі "ad" (қарай, бетке) және "ex" (сыртқа) префикстеріне сәйкес келеді.
The somatic nervous system (SNS) is made up of nerves that link the brain and spinal cord to voluntary or skeletal muscles that are under conscious control as well as to skin sensory receptors. Specialized nerve fiber ends called sensory receptors are responsible for detecting information within and outside of the body. The somatic nervous system, or voluntary nervous system is the part of the peripheral nervous system associated with the voluntary control of body movements via skeletal muscles. The movements of our arms, legs, and other body parts are among the functions that the somatic nervous system is in charge of and that we can consciously control. The somatic nervous system consists of nerves carrying afferent nerve fibers, which relay sensation from the body to the central nervous system (CNS), and nerves carrying efferent nerve fibers, which relay motor commands from the CNS to stimulate muscle contraction. The a of afferent and the e of efferent correspond to the prefixes ad (to, toward) and ex (out of).
Құрылымы
Адам ағзасында 43 жүйке сегменті бар. Әр сегментте сезімдік және қозғалыс жүйкелерінің жұбы болады. Денеде 31 жүйке сегменті омыртқа миында, ал 12 сегменті ми сабасында орналасқан. Омыртқа жүйкелері сыртқы орта мен орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ) арасындағы байланыс көпірі ретінде қызмет етеді. Бұл нейрондар бірлесіп жұмыс істей отырып, омыртқа миынан денедегі басқа жүйелерге автономды, сезімдік және қозғалыс импульстарын жеткізеді. Омыртқа жүйкелері омыртқа миының аймақтарына сәйкес 31 жұпқа бөлінеді. Нақтырақ айтқанда, сегіз жұп мойын жүйкесі (C1–C8), он екі жұп кеуде жүйкесі (T1–T12), бес жұп бел жүйкесі (L1–L5), бес жұп сақралды жүйке (S1–S5) және бір жұп құйрықшеке жүйкесі бар. Перифериялық жүйкелер перифериялық жүйке жүйесіне жатады. Ми жүйкелері: Бұл ми сабасына ақпарат жеткізетін және одан шығаратын жүйке талшықтары. Ми жүйкелерінің VIII (вестибулокохлеарлық), II (көз), және I (мұрын) жүйкелері толығымен афферентті болып саналады. Таза эфферентті ми жүйкелері XI (қосымша), XII (тіл асты), VI (сыртқы тілше), IV (бұрылыс) және III (көз қозғалтқыш) жүйкелері болып табылады. Қалған ми жүйкелері, X (блуждағыш), IX (тіл-жұтқыншақ), VII (беттік) және V (үштік) жүйкелері, аралас сезімдік және қозғалыс функцияларын атқарады. Анатомиялық тұрғыдан алғанда, ми жүйкелері I-ден XII-ге дейін нөмірленеді, бұл олардың ми сабасының қаудадан (құйрықтық бөлігінен) алға (қарындық бөлігіне) қарай тізбектей орналасуын көрсетеді. Сонымен қатар, оларды даму функцияларына сәйкес топтарға бөлуге болады (сезімдік, қозғалыс, аралас).
There are 43 segments of nerves in the human body. With each segment, there is a pair of sensory and motor nerves. In the body, 31 segments of nerves are in the spinal cord and 12 are in the brain stem. The spinal nerves serve as a bridge between the environment and the central nervous system (CNS). These neurons work together to transfer autonomic, sensory, and motor impulses from the spinal cord to the body's other systems. The spinal nerves are arranged into 31 pairs according to the regions of the spinal cord. To be more precise, there are eight pairs of cervical nerves (C1–C8), twelve pairs of thoracic nerves (T1–T12), five pairs of lumbar nerves (L1–L5), five pairs of sacral nerves (S1–S5), and one pair of coccygeal nerves. Peripheral nerves are included in the category of peripheral nervous system. Cranial nerves: They are the nerve fibers that carry information into and out of the brain stem. The cranial nerves VIII (vestibulocochlear), II (optic), and I (olfactory) are regarded as entirely afferent. The exclusively efferent cranial nerves are XI (spinal accessory), XII (hypoglossal), VI (abducens), IV (trochlear), and III (oculomotor). The remaining cranial nerves, X (vagus), IX (glossopharyngeal), VII (facial), and V (trigeminal), have mixed sensory and motor functions. Anatomically, cranial nerves are numbered from I to XII, which indicates their sequential origin from the caudal to the ventral brainstem. Alternatively, they can be postulated in groups based on the developmental functions they perform (sensory, motor, mixed).
Функция
Соматикалық жүйке жүйесінің басты мақсаты – орталық жүйке жүйесінің мүшелері мен жолақты бұлшық еттерін қызмет етуге ыңғайластыру, соның арқасында біз күнделікті міндеттерін орындай аламыз. Басты моторлық қабықша, яғни прецентральді гирус, негізгі моторлық жолды құрайтын жоғары моторлы нейрондардың орналасқан жері. Бұл нейрондар кортикоспинальді жол деп аталатын аксондар арқылы омыртқа миындағы төменгі моторлы нейрондарға сигналдар жібереді. Бұл импульстар төменгі моторлы нейрондармен сіңісіп, омыртқа миының вентральді мүйізі арқылы өтіп, қаңқа бұлшық еттерінің нейромискулярлық түйіспесіне (НМТ) шеткі аксондар арқылы жетеді. Бұлшықеттерді иннервациялайтын НМТ-ге сигнал жоғарғы моторлы нейрондардың ацетилхолинді босатуы арқылы туындайды. Ацетилхолин альфа-моторлы нейрондардың никотиндік ацетилхолин рецепторларына байланысады. Эфферентті соматикалық жүйке жүйесіндегі жүйке сигналдарының негізгі жолы прецентральді гирустағы (басты моторлық қабықшаға жуық) моторлы нейрондардың (жоғарғы моторлы нейрондар) жоғарғы жасушалық денелерінен басталатын тізбектей процесті қамтиды. Прецентральді гирустан түсетін тітіркендіргіштер жоғарғы моторлы нейрондардан кортикоспинальді жол арқылы ми сабасы мен омыртқа миының вентральді мүйізіндегі төменгі моторлы нейрондарға (альфа-моторлы нейрондарға) беріледі: жоғарғы моторлы нейрондар аксонның соңғы түймешіктерінен глутамат деп аталатын нейротрансмиттерді босатады, ол төменгі моторлы нейрондардың глутамат рецепторларымен қабылданады: содан кейін ацетилхолин альфа-моторлы нейрондардың аксонның соңғы түймешіктерінен босатылып, бұлшықеттердің постсинаптикалық рецепторлары (никотиндік ацетилхолин рецепторлары) оны қабылдап, бұлшықет талшықтарын қысқаруға қажетті тітіркендіргішті жеткізеді.
The somatic nervous system's principal goal is to facilitate the organs and striated muscles of the central nervous system so that we can carry out our daily responsibilities. The primary motor cortex, or precentral gyrus, is home to the higher motor neurons that make up the basic motor pathway. These neurons transmit signals to the lower motor neurons in the spinal cord through axons known as the corticospinal tract. These impulses move to the neuromuscular junction (NMJ) of skeletal muscle via peripheral axons after synapsing with the lower motor neurons through the ventral horn of the spinal cord. A signal that travels to the NMJ, which innervates muscles, is produced by the release of acetylcholine by upper motor neurons. Acetylcholine binds to nicotinic acetylcholine receptors of alpha motor neurons. The basic route of nerve signals within the efferent somatic nervous system involves a sequence that begins in the upper cell bodies of motor neurons (upper motor neurons) within the precentral gyrus (which approximates the primary motor cortex). Stimuli from the precentral gyrus are transmitted from upper motor neurons, down the corticospinal tract, to lower motor neurons (alpha motor neurons) in the brainstem and ventral horn of the spinal cord: upper motor neurons release a neurotransmitter called glutamate from their axon terminal knobs, which is received by glutamate receptors on the lower motor neurons: from there, acetylcholine is released from the axon terminal knobs of alpha motor neurons and received by postsynaptic receptors (nicotinic acetylcholine receptors) of muscles, thereby relaying the stimulus to contract muscle fibers.
Рефлекстік доғалар
Рефлекстік доға – сезімдік стимул мен нақты моторлық жауап арасында көбінесе автоматты байланыс құратын нейрондық тізбек. Рефлекстік тізбектердің күрделілігі әртүрлі. Ең қарапайым жұлын рефлекстері екі элементтен тұратын тізбек арқылы жүзеге асырылады, ал адам денесінде мұндай тізбек тек біреу ғана, ол моносинаптикалық рефлекс деп аталады (доғаға қатысатын екі нейрон – сезімдік және моторлық – арасында тек бір синапс болады). Моносинаптикалық рефлекске бірден-бір мысал – тізе рефлексі. Келесі қарапайым рефлекстік доға үш элементтен тұрады: сезімдік нейрондар бастап, жұлынның ішкі нейрондарын белсендіреді, олар өз кезегінде моторлық нейрондарды белсендіреді. Кейбір рефлекстік жауаптар, мысалы, қызып кеткен затқа тиген кезде қолды кері тартып алу, қорғаныш функциясын атқарады, ал басқалары, мысалы, тізе рефлексі ("тізе соғу"), тізе шеміршегін соғу арқылы шақырылады және күнделікті мінез-құлыққа үлес қосады.
A reflex arc is a neural circuit that creates a more or less automatic link between a sensory input and a specific motor output. Reflex circuits vary in complexity—the simplest spinal reflexes are mediated by a two element chain, of which in the human body there is only one, also called a monosynaptic reflex (there is only one synapse between the two neurones taking part in the arc: sensory and motor). The singular example of a monosynaptic reflex is the patellar reflex. The next simplest reflex arc is a three element chain, beginning with sensory neurons, which activate interneurons inside of the spinal cord, which then activate motor neurons. Some reflex responses, such as withdrawing the hand after touching a hot surface, are protective, but others, such as the patellar reflex ("knee jerk") activated by tapping the patellar tendon, contribute to ordinary behavior.
Клиникалық мәні
Перифериялық нейропатия деп аталатын медициналық жағдай соматикалық жүйке жүйесінің перифериялық жүйке талшықтарына әсер етеді. Себептеріне қарай, оларды туа біткен және ұсынылған (қол жеткізілген) бұзылыстарға бөлуге болады. Аурудың негізгі орны миелин қабығында (демиелиндеуші нейропатия) немесе аксондарда (аксоналдық нейропатия) болуына байланысты да жіктеуге болады. Аксоналдық перифериялық нейропатияның көптеген себептері бар, олардың көпшілігі токсикалық метаболизмге байланысты, соның ішінде В тобының витаминдерінің жетіспеуі және диабет. Демиелиндеуші нейропатиялар ұзындығына қарай өзгереді. Олар көбінесе иммундық механизмдермен байланысты, бұл сенсомоторлық функциялардың кең ауқымды зардап шегуіне және терең сіңір рефлекстерінің ерте жоғалуына әкеледі. Егер буынның орны мен діріл сезімі жоғалса, сезімге қатысу таңдамалырақ болады. Орталық жүйке жүйесінің, шеткі жүйке жүйесінің немесе тікелей бұлшық еттің өзіндегі ақаулар сезім және қозғалыс функциясының көптеген туа біткен ауруларының себебі болып табылады. Соматикалық жүйке жүйесінің кең аумағын қамтығандықтан, бұл аурулар жергілікті түрде немесе кең және жүйелі түрде көрініс беруі мүмкін. Шарко-Мари-Тун ауруы, миастения гравис және Гийен-Барр синдромы – олардың бірнеше мысалы.
A medical condition known as peripheral neuropathy affects the somatic nervous system's peripheral nerve fibers. They can be divided into congenital and acquired disorders based on the causes. They can also be categorized based on whether the myelin sheath(demyelinating neuropathy) or axons (axonal neuropathy) have the predominant disease. There is a wide range of causes for axonal peripheral neuropathy, most of which are toxic metabolic in origin and include group B vitamin deficiencies and diabetes. Demyelinating neuropathies do not vary with length. They are frequently immune mediated, which causes a more widespread involvement of sensorimotor function and an early loss of deep tendon reflexes. When joint position and vibratory sensory loss are present, sensory participation is more selective. Defects in the central nervous system, peripheral nervous system, or muscle itself are the cause of numerous congenital illnesses of sensory and motor function. Owing to the vast territory encompassed by the somatic nerve system, these ailments may manifest as localized in nature, or as broad and systemic. Charcot Marie Tooth disease, Myasthenia gravis, and Guillain Barre syndrome are a few instances of them.
Шарко-Мари-Тут (CMT)
Шарко-Мари-Тен (CMT) аурулары тобы әртүрлі мұрагерлік ауруларды қамтиды, олар моторлық және сезімдік нейрондарға әсер ететін созылмалы, прогрессивті нейропатиямен көрінеді.
The Charcot Marie Tooth (CMT) disease group comprises diverse hereditary illnesses that manifest as chronic, progressive neuropathy that affects both the motor and sensory neurons.
Миастензия грависі (МГ)
Миастения гравис (МГ) – аутоиммундық неврологиялық ауру, оның ерекшелігі – нейромыскулярлық қосылыстағы байланыстың нашарлауы.
An autoimmune neurological condition called myasthenia gravis (MG) is typified by impaired neuromuscular junction communication.
Гийен-Барре синдромы (ГБС)
Сирек кездесетін, бірақ қауіпті инфекциядан кейінгі иммундық медиацияланған нейропатия – Гийен-Барре синдромы (GBS). Ол перифериялық нерв жүйесінің нервтерін жоятын аутоиммундық реакция салдарынан пайда болады, бұл тіршілік ету, әлсіздік және ұю сияқты белгілерге, соның ішінде параличке алып келуі мүмкін.
A rare but dangerous post infectious immune mediated neuropathy is Guillain Barré syndrome (GBS). It is brought on by an autoimmune reaction that destroys peripheral nervous system nerves, leading to symptoms including tingling, weakness, and numbness that can become paralysis.
Басқа жануарлар
Омыртқасыз жануарларда нейротрансмиттердің түріне және ол байланысатын рецепторға қарай, бұлшық талшығындағы жауап қоздырғыш немесе тежегіш болуы мүмкін. Дегенмен, омыртқалы жануарларда қаңқалық жолақты бұлшық талшығының нейротрансмиттерге – әрдайым ацетилхолинге (ACh) – жауабы тек қана қоздырғыш болады.
In invertebrates, depending on the neurotransmitter released and the type of receptor it binds, the response in the muscle fiber could either be excitatory or inhibitory. For vertebrates, however, the response of a skeletal striated muscle fiber to a neurotransmitter – always acetylcholine (ACh) – can only be excitatory.