Кіріспе

Шеткі жүйке жүйесіндегі аксондардың жабық, кабельдік жиынтығы – жүйке. Жүйке – шеткі жүйке жүйесіндегі жүйке талшықтарының (аксон деп аталатын) жабық, кабельдік жиынтығы. Тарихи тұрғыдан жүйкелер перифериялық жүйке жүйесінің негізгі бірліктері саналды. Жүйке, әр аксон бойымен перифериялық органдарға немесе сезімдік жүйкелер болған жағдайда перифериядан орталық жүйке жүйесіне берілетін электрхимиялық импульстар – әрекеттік потенциалдар үшін ортақ жол қамтамасыз етеді. Жүйке ішіндегі әр аксон – жеке нейронның миелинмен аксондарды қаптаған Шванн жасушалары сияқты басқа да қолдаушы жасушалармен бірге кеңейтілген бөлігі болып табылады. Жүйке ішінде әр аксон эндонеурий деп аталатын дәнекер тінінің қабатымен қоршалған. Аксондар фасцикулалар деп аталатын топтарға біріктіріледі, ал әр фасцикула перинеурий деп аталатын дәнекер тінінің қабатымен оралған. Соңында, бүкіл жүйке эпинеурий деп аталатын дәнекер тінінің қабатымен оралған. Жүйке жасушалары (көбінесе нейрондар деп аталады) сезімдік, қозғалтқыш немесе аралас жүйкелерге жіктеледі. Орталық жүйке жүйесінде осыған ұқсас құрылымдар жүйке жолдары деп аталады.

Құрылымы

Әрбір жүйке сыртынан тығыз байланыс тінімен, яғни эпинеуриймен қапталған. Оның астында май жасушаларының қабаты – перинеурий орналасқан, ол аксондар шоғырын толық қоршап жасайды. Периневриалды септелер жүйкеге еніп, оны бірнеше талшықтарға бөледі. Әрбір талшықты эндонеурий қоршап тұрады. Бұл омыртқа миының бетінен басталып, аксон бұлшық ет талшықтарымен синапс жасаған немесе сезімтал рецепторларда аяқталғанға дейін үздірілмейтін түтік құрайды. Эндонеурий гликокаликс деп аталатын материалдың ішкі қабатынан және сыртқы, нәзік коллаген талшықтарының торынан тұрады. Осы арқылы молекулалардың қаннан эндонеуриалды сұйықтыққа өтуіне кедергі келтіріледі. Жүйке тітіркенуінен (немесе зақымдануынан) жүйке ісігінің даму кезінде, тітіркену орнында эндонеуриалды сұйықтықтың көлемі артуы мүмкін. Сұйықтықтың осы көбеюін магниттік-резонанстық нейрография көмегімен көруге болады, сондықтан МР нейрографиясы жүйке тітіркенуін және/немесе зақымдануын анықтауға мүмкіндік береді.

Терминология

Нервтер мен олардың қызметін сипаттау үшін арнайы терминдер қолданылады. Денеден миға ақпарат жеткізетін немесе дененің қозғалысын бақылайтын нерв, сол дененің бөлігін немесе ағзаны иннервациялайды делінеді. Басқа терминдер нервтің денедегі бір жағына ("ипсилатеральды") әсер ете ме, әлде қарама-қарсы жағына ("контралатеральды") әсер ете ме, сондай-ақ оны қамтамасыз ететін ми бөлігіне қатысты айтылады.

Даму

Жүйке өсімі әдетте жасөспірім шақта тоқтаса да, "Notch сигналдау" деп аталатын молекулалық механизм арқылы қайтадан күштірек болуы мүмкін.

Қайта жаңғыру

Егер нейронның аксондары зақымдалса, нейронның жасушалық денесі зақымдалмаған жағдайда, аксондар қайта өсіп, бағыттаушы жасушалардың көмегімен нейрондармен синаптық байланыстарды жаңадан құра алады. Бұл нейрорегенерация деп аталады. Нерв зақымдалған жерден бастап дистальды бөлігін жою арқылы қалпына келу процесін бастайды, бұл Шванн жасушаларының, базальды мембрананың және зақымдалған жерге жақын орналасқан нейрилемманың регенерациялық түтікше құруына жағдай жасайды. Нерв өсу факторлары өндіріліп, көптеген жүйке бүршіктерінің өсуіне ықпал етеді. Өсу процестерінің бірі регенерациялық түтікшені тапқанда, регенерациялық түтікше тұрақты түрде басшылық ету арқылы бастапқы мақсатына қарай жылдам өсе бастайды. Жүйке регенерациясы өте баяу болады және толық аяқталуына бірнеше ай уақыт қажет болуы мүмкін. Бұл процесс кейбір жүйкелерді қалпына келтіргенімен, жөндеу толыққанды болмағандықтан, қандай да бір функционалдық жетіспеушіліктер қалуы мүмкін.

Клиникалық маңызы

Қатерлі ісік жүйкелердің айналасындағы кеңістіктерге таралып, ену арқылы таралуы мүмкін. Бұл, әсіресе бас және мойын қатерлі ісіктері, простата қатерлі ісіктері және колоректальды қатерлі ісіктерде жиі кездеседі. Жүйкелер физикалық жарақаттардан, сондай-ақ карпальді туннель синдромы (КТС) және қайталанатын жүктеме салдарынан туындайтын жарақаттардан зақымдануы мүмкін. Гийен-Барре синдромы, нейродегенеративті аурулар, полиневропатия, инфекция, неврит, қант диабеті немесе жүйкені қоршап тұрған қан тамырларының жеткіліксіздігі сияқты аутоиммундық аурулар жүйкеге зақым келтіреді, бұл зақымның ауырлығы әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген склероз – жүйкеге кең ауқымды зақым келтіретін ауру. Бұл ауру адамның иммундық жүйесінің макрофагтары жүйкенің аксонының айналасындағы миелин қабықшаларын зақымдағанда пайда болады. Жүйке қысылуы, әдетте жарақаттан немесе жүктіліктен туындаған ісіну салдарынан жүйкеге қысым түскенде пайда болады және ауырсыну, әлсіздік, ұю немесе параличке алып келуі мүмкін, мысалы, КТС. Симптомдар зақымдану орнынан алыс аймақтарда сезілуі мүмкін, бұл құбылыс рефлекстік ауырсыну деп аталады. Рефлекстік ауырсыну зақымдану басқа аймақтарға жіберілетін сигналдарды өзгерткенде пайда болады. Неврологтар жүйке ауруларын әдетте физикалық тексеру арқылы анықтайды, оның ішінде рефлекстерді, жүріс-тұрысты және басқа да мақсатты қозғалыстарды, бұлшықет әлсіздігін, проприоцепцияны және сезіну қабілетін тексеруді қамтиды. Бұл алғашқы тексеруден кейін жүйке өткізгіштігін зерттеу, электромиография (ЭМГ) және компьютерлік томография (КТ) сияқты қосымша зерттеулер жүргізілуі мүмкін.

Басқа жануарлар

Нейрон, егер ол бір түрдегі басқа барлық нейрондардан ерекшеленетін қасиеттерге ие болса – орналасуы, нейротрансмиттері, гендік экспрессия үлгісі және байланысы сияқты – және егер бір түрге жататын әрбір жеке организмде дәл сол қасиеттер жиынтығымен бір ғана нейрон болса, “анықталған” деп аталады. Омыртқалылардың жүйке жүйесінде бұл мағынада өте сирек нейрондар анықталады. Зерттеушілер адамда мұндай нейрондар жоқ деп санайды, бірақ қарапайым жүйке жүйелерінде кейбір немесе барлық нейрондар осылай ерекше болуы мүмкін. Омыртқалы жануарларда ең жақсы зерттелген анықталған нейрондар – балықтардың алып Маутнер жасушалары. Кез келген балықта ми сабасының төменгі бөлігінде, біреуі сол жақта, біреуі оң жақта орналасқан екі Маутнер жасушасы болады. Әрбір Маутнер жасушасы мидың сол деңгейіндегі нейрондарды иннервациялайтын (стимуляциялайтын) аксонға ие, содан кейін омыртқа миы арқылы төмен қарай өтеді, жолында көптеген байланыстар құрайды. Маутнер жасушасы құратын синапстар соншалықты күшті, бір ғана әрекет потенциалы үлкен мінез-құлық реакциясын тудырады: балық бірнеше миллисекунд ішінде денесін С әрпіндей иіп, содан кейін түзеп, осылайша өзін жылдам алға қарай итереді. Функционалдық тұрғыдан алғанда, бұл балықтың бүйірлік сызық мүшесіне күшті дыбыс толқыны немесе қысым толқыны тиген кезде оңай іске қосылатын жылдам қашқыштық реакциясы. Маутнер жасушалары – балықтардағы жалғыз анықталған нейрондар емес, олардың тағы 20-ға жуық түрі бар, соның ішінде әрбір омыртқа сегменті ядросындағы “Маутнер жасушаларының аналогтары” жұптары да кездеседі. Маутнер жасушасы өздігінен қашқыштық реакцияны тудыра алғанымен, қалыпты мінез-құлық кезінде басқа жасушалар реакцияның амплитудасы мен бағытын қалыптастыруға көмектеседі. Маутнер жасушалары “командалық нейрондар” деп сипатталған. Командалық нейрон – бұл белгілі бір мінез-құлықты өздігінен басқара алатын нейрон ретінде анықталатын нейронның ерекше түрі. Радиальды симметриялы организмдерде жүйке желілері жүйке жүйесі қызметін атқарады. Ми немесе орталық бас аймағы болмайды, оның орнына жүйке желілерінде тараған өзара байланысты нейрондар болады. Бұлар Cnidaria, Ctenophora және Echinodermata түрлерінде кездеседі.