Кіріспе

Жоқ. Бұл 1861 жылы Италия біріккеннен бергі Италиядағы саяси партиялар тізімі. Тарих барысында Италияда көптеген саяси партиялар қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең болмаса бір партия ғана жеке өзі үкімет құруға жеткілікті қолдауға ие болған жоқ; сондықтан партиялар саяси одақтар мен коалициялық үкіметтер құрайды. 2022 жылғы жалпы сайлауда төрт топ көпшілік дауыс пен Италия парламентінің екі палатасындағы көпшілік орындарды иеленді: «Италия бауырлары», «Лига», «Форца Италия» және шағын одақтастарынан тұратын «орталық-оң коалициясы»; Демократиялық партия мен шағын одақтастарынан тұратын «орталық-сол коалициясы»; популистік «Бес жұлдыз қозғалысы»; және либералдық «Акция – Италия Вива» (сондай-ақ «Үшінші полюс» деп те аталады). Аймақтық сайлаулардағы партиялар коалициясы жалпы сайлаулардағыдан сәл өзгеше болуы мүмкін, себебі аймақтық жағдайлар әртүрлі (мысалы, кейбір аймақтарда Демократиялық партия мен «Бес жұлдыз қозғалысы» коалиция құраса, басқаларында құрамайды; Демократиялық партия мен «Үшінші полюс» үшін де осы жағдай сақталады) және бірнеше аймақтық партиялардың болуына байланысты, олардың кейбіреулері тек аймақтық деңгейде ғана белсенді.

Тарих

Италиядағы алғашқы заманауи саяси партия 1892 жылы құрылған Италия социалистік партиясы болды. Осы уақытқа дейін елдің негізгі саяси топтары – Тарихи оң және Тарихи сол жақ, партиялар ретінде емес, әрқайсысы өздерінің сайлау округі бар, өз идеяларына сәйкес біріккен қарапайым беделді топтар ретінде жіктелетін. Уақыт өте келе, Тарихи өте солшылдық аясында басқа партиялар пайда болды: 1895 жылы құрылған Италиялық Республикалық партиясы және 1904 жылы құрылған Италиялық Радикалдық партиясы. Италия социалистік партиясы өзін 20-ғасыр бойы билік ететін партияның бір түрі ретінде қарастырды. Бірнеше жылдан кейін 1919 жылы құрылған Италия халық партиясы пайда болды. Екі партия да фашизмнің пайда болуына дейін сайлауда табысқа жетті, бұл өзін дұрыс партияға құра алмайтын бұрынғы либералды билеуші таптың күшін және билігін жоғалтуға шешуші үлес қосты: 1913 жылы құрылған Либералдық одақ біртұтас болған жоқ, ал 1922 жылы құрылған Италияның Либералдық партиясы тым кеш келді. 1921 жылдың басында Италия социалистік партиясының бөлінуінен туған Италия коммунистік партиясының негізі қаланды. 1921 жылы Бенито Муссолини Ұлттық фашистік партияны құрды, ал келесі жылы Римге шабуыл жасау арқылы премьер-министр болып тағайындалды. 1926 жылы фашистік заңдар арқылы барлық партиялар таратылды, Ұлттық фашистік партиядан басқа, ол 1943 жылдың шілдесінде режим құлағанға дейін Италия Корольдігінің жалғыз заңды партиясы болып қалды. 1943 жылы мамыр айында Коминтерн таратылғаннан кейін Италияның Коммунистік партиясы Италия Коммунистік партиясы болып қайта аталды. Келесі қыркүйекте алты антифашистік партия – Христиан демократиясы, Италия социалистік партиясы, Италия коммунистік партиясы, Италия либералды партиясы, Әрекет партиясы және Еңбек демократиялық партиясы – бірлескен Ұлттық азаттық комитетін құрды, ол итальяндық қарсылық қозғалысының өкілі ретінде ресми түрде танылды (Комитет монархияны мойындады, сондықтан Италияның Республикалық партиясы республикалық қағидаларға толық адалдығы үшін сыртта қалды). Содан кейін Комитет партиялары әртүрлі комбинацияларда Италия үкіметтерін 1944 жылы Римді азат еткеннен бастап 1947 жылға дейін құрды, социалистер мен коммунистер қуып жіберілгенге дейін. 1946 жылы референдум арқылы Италия республикаға айналды және Конституциялық жиналыс республика Конституциясын жазды. 1948-1992 жылдар аралығында партиялық жүйеде екі негізгі партия басым болды: Христиан демократиясы, үкіметтің құрылымдық партиясы және Италия коммунистік партиясы, негізгі оппозициялық партия. Тағы бір тұрақты оппозициялық партия – фашистік Италия әлеуметтік қозғалысы. Жарты ғасыр бойы Италия Коммунистік партиясының "конвенция және алып тастау" деп аталатын келісімінен кейін үкіметтерді христиан демократиясы басқарды, ол өзінің оң және сол жақтағы кіші партиялардың ішінен коалициялық серіктестерді таңдады: Италия Социалистік партиясы, Италия Демократиялық Социалистік партиясы, Италия Либералды партиясы және Италия Республикалық партиясы. 1981-1991 жылдар аралығында христиан-демократтар төрт партияның барлығымен бірге Пентапартито деп аталатын коалициялық үкіметтер құрды. Сол кезде федерализм мен автономиялық саясатты ұстанатын бірнеше солтүстік аймақтық партиялар құрылды. 1991 жылы олар 1992 жылғы жалпы сайлауда елдің төртінші ірі партиясы болған "Лига-Норд" партиясына бірікті. 1992-1994 жылдар аралығында партиялық жүйеде орын алған сыбайлас жемқорлық туралы даулы оқиғалар Тоңгентополи деп аталады. Бұл оқиғалар билік басындағы бес партияның жойылуына әкелді. Нәтижесінде 1991 жылы Коммунистік қайта құру партиясының шығуымен солтүстік демократиялық партияға айналған Италия коммунистік партиясы және 1994 жылы Ұлттық альянсты бастаған фашистер күшейді. Керісінше, 1994 жылы өзінің атын Итальян халықтық партиясына өзгерткен христиан демократиясы Италия партия жүйесіндегі орталық рөлін жоғалтты. 1994 жылғы жалпы сайлаудан кейін медиа магнат Сильвио Берлускони премьер-министр болды, оның үкіметінің басшысы болды. 1996-2008 жылдар аралығында саяси партиялар екі үлкен коалицияға бөлініп, үкіметте кезекпен болды: 2000 жылы "Лига Норд" партиясы қайтадан билікке кіргеннен кейін "Еркіндіктер үйі" деп аталды және "Зәйтүн ағашы" партиясы, соңғы уақытта "Одақ" деп аталатын кеңінен коалицияның бөлігі болды. Сол жаққа келетін болсақ, солтүстік демократиялық партия 1998 жылы қайтадан өз атын өзгертіп, солтүстік демократтары болды, ал 2002 жылы бірнеше орталық партиялардың бірігуінен "Демократия – бостандық – Маргаритка" деген жаңа партия құрылды. 2008 жылы орталық-солшыл үкімет құлағаннан кейін, Романо Проди басқарған, демократтар солтүстік демократтары мен Маргаритка партиялары бірігіп, жаңа "Демократиялық партияны" құрды және Коммунистік қайта құру партиясымен және басқа ұсақ солшыл партиялармен одағын бұзды. Осы уақытта оңшыл саяси спектрде "Форца Италия" және "Ұлттық альянс" партиялары бірігіп, "Халықтың бостандығы" партиясын құрды, ол "Лига Норд" партиясымен одақтасып, 2008 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті. 2013 жылғы жалпы сайлауда партиялық жүйе төрт топқа бөлінді: Демократиялық партия басқаратын орталық-солшыл одақ; "Халықтың бостандығы", "Лига Норд" және жаңадан құрылған "Италия бауырлары" (Ұлттық альянстың бұрынғы мүшелерінен құралған оңшыл партия) арасындағы дәстүрлі орталық-оңшыл одақ; Беппе Гриллоның бес жұлдызды қозғалысы; және премьер-министр Марио Монтидің "Азаматтық таңдау" партиясы төңірегінде құрылған жаңа орталық коалиция. 2013 жылдың қараша айында "Халықтың бостандығы" партиясының ұлттық кеңесі Берлусконидің бұйрығымен партия қызметін тоқтатты, "Форца Италия" партиясын қайта жандандыру үшін, ол көптеген бөлінулерге ұшырады. 2018 жылғы жалпы сайлауда негізгі топтар үшке дейін азайды: "Лига" (Лига Нордтың ел көлеміндегі эволюциясы), "Форца Италия", "Италия бауырлары" және ұсақ одақтастардан құралған орталық-оңшыл коалиция; ең көп дауыс алған жалғыз партия болған бес жұлдызды қозғалыс; және Демократиялық партия мен ұсақ одақтастардан құралған орталық-солшыл коалиция. 2022 жылғы жалпы сайлауда орталық-оңшыл коалиция толық көпшілікке ие болды, нәтижесінде "Италия бауырлары" партиясының басшысы Джорджа Мелони басқаратын үкімет құрылды (2008 жылдан бері сайлауда бірлесіп күрескен партиялар коалициясынан құрылған алғашқы үкімет), ал оппозиция үш сегментке бөлінді: Демократиялық партия басқаратын орталық-солшыл коалиция; бес жұлдызды қозғалыс; және "Action" мен "Italia Viva" (екісі де Демократиялық партиядан бөлінген топтар) арасындағы орталық альянс.

Өңірлік партиялар

Партия құрылды Идеология Басшы Аймақтық кеңесҚоғамдық желіRete Civica2019РегионализмФабио ПротасониАоста аңғарыЭдельвейсСтелла Альпина2001РегионализмХристиандық демократияРонни БобиАоста аңғарыБіздің аңғар үшінНотр-Валле үшін2019РегионализмФранцуз тілінде сөйлейтін азшылықтардың мүдделеріФабио ГрадиАоста аңғарыАутономия үшін2020РегионализмФранцуз тілінде сөйлейтін азшылықтардың мүдделеріАльдо Ди МаркоАоста аңғарыMouv'2017РегионализмАутономияДэмиан ШаррансАоста аңғарыВалдостан АльянсыВалдотайн2019РегионализмПрогрессивизмАльберт ШатрианАоста аңғарыАутономия үйіCasa Autonomia. eu 2022РегионализмХристиандық демократияПаола ДемограцияМишель ДаллапиколаТрентино-Альто-АдиджеDie Freiheitlichen1992СепаратизмГерман тілінде сөйлейтін азшылықтардың мүдделеріДиетмар ЗвергерТрентино-Альто-АдиджеОңтүстік Тироль үшін ВидманменFür Südtirol mit Widmann2023РегионализмХристиандық демократияТомас ВидманТрентино-Альто-АдиджеFutura Trentino 2018РегионализмӘлеуметтік демократияНикола СерраТрентино-Альто-АдиджеЖасылдарVerdi–Grüne–Vërc1978Жасыл саясатФеликс ВольгемутМарлене ПернстихТрентино-Альто-АдиджеJWA тізіміJWA Liste2023Оңшыл популизмСепаратизмЮрген Виртх АндерланТрентино-Альто-АдиджеАзаматтық тізімLa Civica 2019РегионализмМаттиа ГоттардиТрентино-Альто-АдиджеХалықтық автономистерAutonomisti Popolari2017РегионализмХристиандық демократияВальтер КасвальдерТрентино-Альто-АдиджеОңтүстік Тироль еркіндігіSüd Tiroler Freiheit2007СепаратизмГерман тілінде сөйлейтін азшылықтардың мүдделеріЭва КлотцТрентино-Альто-АдиджеTeam K 2018РегионализмЛиберализмПауль КёлленспергерТрентино-Альто-АдиджеTrentino жобасыProgetto Trentino2008РегионализмХристиандық демократияСильвано ГрисентиТрентино-Альто-АдиджеТрентино-Тироль автономистік партиясыPartito Autonomista Trentino Tirolese1988РегионализмХристиандық демократияСимоне МаркиориТрентино-Альто-АдиджеLiga Veneta Repubblica 1998РегионализмВенециялық национализмФабрицио КоменчиниВенетоFVG жобасыProgetto FVG2018РегионализмСерджио БиниФриули-Венеция-ДжулияАвтономия шартыPatto per l'Autonomia2015РегионализмСерджио ЧекоттиФриули-Венеция-ДжулияСловен одағыSlovenska Skupnost1963Словен тілінде сөйлейтін азшылықтардың мүдделеріПетер МочникФриули-Венеция-ДжулияСаяси әрекетAzione Politica2017РегионализмЛиберализмДжанлука ЗеллиАбруццоДемократияны құруCostruire Democrazia2009РегионализмМассимо РоманоМолизеИталия халықтықL'Italia è Popolare2017Христиандық демократияДжузеппе Де МитаКампанияАпулия халықтықPuglia Popolare2017РегионализмХристиандық демократияМассимо КассаноАпулияСицилия христиандық демократиясыDemocrazia Cristiana Sicilia2020Христиандық демократияСальваторе КуффароСицилияАвтономия үшін қозғалысMovimento per l'Autonomia2005РегионализмХристиандық демократияРаффаэле ЛомбардоСицилияАзаматтық СардинияSardegna Civica2018РегионализмФранко КуккуреддуСардинияSardinia 20TwentySardegna 20Venti2013РегионализмСтефано ТунисСардинияСардиния әрекет партиясыPartito Sardo d'Azione1921РегионализмСардиниялық национализмКристиан СолинасСардинияСардиния реформаторларыRiformatori Sardi1993РегионализмЛибералды консерватизмМикеле КоссаСардинияСардиниялықтар одағыUnione dei Sardi1998РегионализмХристиандық демократияМарио ФлорисСардиния

Шетелдік тараптар

Оңтүстік Америка итальяндық эмигранттар одағы (құрылған 2006 ж.)