Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Никарагуаның диктаторы (1896–1956)
Dictator of Nicaragua (1896–1956)
Анастасио Сомоса Гарсия (1 ақпан 1896 – 29 қыркүйек 1956) – 1936 жылдан 1956 жылы қаза тапқанға дейін Никарагуаның басшысы болды. Ол ресми түрде Никарагуаның 21-ші президенті болып 1937 жылдың 1 қаңтарынан 1947 жылдың 1 мамырына дейін және 1950 жылдың 21 мамырынан 1956 жылдың 29 қыркүйегінде қаза тапқанға дейін қызмет етті, ал қалған уақытта сайланбаған әскери диктатор ретінде билік жүргізді. Ол 42 жыл бойы Никарагуаны отбасылық диктатура ретінде басқарған Сомоза отбасының патриархы еді. Бай кофе шаруасының ұлы, Сомоса АҚШ-та білім алды. Никарагуаға оралғаннан кейін ол президент Адольфо Диас тұсындағы биліктен құлатуға көмектесті. Ол сыртқы істер министрі болып, «генерал» атағын алды. Сол кезде Никарагуаны басып алған АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің көмегімен Сомоса Ұлттық гвардияның басшысы болды. Бұл оған әйелінің ағасы Хуан Баутиста Сакасаны президенттік лауазымнан шеттетуге және 1937 жылы өзін президент етіп тағайындауға мүмкіндік берді. 1947 жылы оның одақтасы номиналды түрде оның орнын басты, бірақ ол билікті сақтап қалды. Оның ізбасары қызметке кіріскеннен бір ай өткен соң, Сомоса төңкерілді. Конгресс президентті «қабілетсіз» деп жариялады, ал Сомоса оның орнына қызмет етті. 1950 жылы өз атынан билікке оралған ол консерваторлармен келісім жасасқанда өзінің Либералдық партиясының үстемдігін сақтап, оппозицияға тап болмады. Бұл оған зор жеке капитал жинауға мүмкіндік берді. 1956 жылдың 21 қыркүйегінде ақын Ригоберто Лопес Перес оны атқылады. Ауыр жараланған ол Панама каналы аймағына жеткізілді, онда бір аптадан кейін қайтыс болды. Сомоса Гарсия қайтыс болған кезде Палата спикері болған оның үлкен ұлы Луис Сомоса Дебайле президент міндетін атқарушы болып, 1957 жылы сайланды. Ол 1963 жылға дейін президент болып қызмет етті, ал 1967 жылы қайтыс болғанға дейін қуыршақ президенттердің артындағы нақты күш ретінде танылды. Оның кіші інісі Анастасио Сомоса Дебайле 1972 жылға дейін сайланды, содан кейін 1974 жылы қайта сайланғанға дейін номиналды екі партиялық хунтаның артындағы нақты билік ретінде қызмет етті. Сомоса Дебайле 1979 жылы отставкаға кетуге мәжбүр болды және келесі жылы Парагвайде эмиграцияда қаза тапты.
Anastasio Somoza García (1 February 1896 – 29 September 1956) was the leader of Nicaragua from 1936 until his assassination in 1956. He was officially the 21st President of Nicaragua from 1 January 1937 to 1 May 1947 and from 21 May 1950 until his assassination on 29 September 1956, ruling for the rest of the time as an unelected military dictator. He was the patriarch of the Somoza family, which ruled Nicaragua as a family dictatorship for 42 years. The son of a wealthy coffee planter, Somoza was educated in the United States. After his return to Nicaragua, he helped oust President Adolfo Díaz. He became the foreign secretary and took the title of "General". With the help of the US Marine Corps, which occupied Nicaragua at the time, Somoza became the head of the National Guard. This gave him the power base to remove his wife's uncle, Juan Bautista Sacasa, from the presidency, and make himself president in 1937. In 1947, an ally nominally succeeded him, but he retained power. A month after his successor had been inaugurated, Somoza used the military to carry out a coup. The president was declared 'incapacitated' by Congress and Somoza served in his stead. Returning to power in his own name in 1950, he maintained an iron grip on his own Liberal Party while making a deal with the Conservatives; thus, he faced no opposition. This left him free to amass a huge personal fortune. On 21 September 1956, he was shot by poet Rigoberto López Pérez. Mortally wounded, he was flown to the Panama Canal Zone where he died a week later. His eldest son Luis Somoza Debayle, who was Speaker of the House at the time of Somoza Garcia's death, took over as acting president and was elected in his own right in 1957. He served as president until 1963, and as the power behind puppet presidents until his death in 1967. His younger brother, Anastasio Somoza Debayle was elected to serve until 1972, then served as the real power behind a nominally bipartisan junta until being reelected in 1974. Somoza Debayle was forced to resign in 1979 and was assassinated in exile in Paraguay the following year.
Өмірбаян
Сомоза Никарагуаның Каразо департаментіндегі Сан-Маркос қаласында дүниеге келді. Ол бай креол кофе өсірушісі Анастасио Сомоса Рейес пен Джулия Гарсияның ұлы, сондай-ақ Анастасио Сомоса Мартинес пен Изабел Рейестің немересі болды. Ол жасөспірім кезінде Филадельфиядағы туыстарымен бірге тұруға жіберілді, онда Пирс бизнес-әкімшілік мектебінде (қазіргі Пирс колледжі) білім алды. Филадельфияда тұрғанда ол болашақ әйелі Сальвадора Дебайл Сакасамен танысты, ол Никарагуаның ең бай отбасыларының бірінен шыққан, доктор Луис Анри Дебайл Паллестің қызы, ал Казимира Сакаса Сакаса – Никарагуаның 44-ші және 46-шы президенті Роберто Сакаса Саррияның қызы және әйелі, сонымен қатар туысы Ангела Сакаса Куадра еді. Никарагуаға оралғаннан кейін ол кәсіпкерлікте сәттілікке жете алмады.
Somoza was born in San Marcos, Carazo Department in Nicaragua, the son of Anastasio Somoza Reyes, a wealthy criollo coffee planter, and Julia García, and a grandson of Anastasio Somoza Martínez and Isabel Reyes. As a teenager, he was sent to live with relatives in Philadelphia, where he attended the Peirce School of Business Administration (now Peirce College). While living in Philadelphia, he met his future wife, Salvadora Debayle Sacasa, a member of one of Nicaragua's wealthiest families, daughter of Dr. Luis Henri Debayle Pallais and wife Casimira Sacasa Sacasa, daughter of Roberto Sacasa Sarria, 44th and 46th President of Nicaragua, and wife and cousin Ángela Sacasa Cuadra. After returning to Nicaragua, he was unsuccessful as a businessman.
Неке және отбасы
1919 жылы Салвадора Дебайльге үйленді. Олардың Луис Сомоза Дебайль және Анастасио Сомоза Дебайль есімді екі ұлы, сондай-ақ Лилиан Сомоза де Севилья Сакаса есімді қызы болды.
He married Salvadora Debayle in 1919. They had two sons, Luis Somoza Debayle and Anastasio Somoza Debayle, and a daughter, Lillian Somoza de Sevilla Sacasa.
Алғашқы саяси мансап
1926 жылы Сомоза әйелінің ағасы Хуан Баутиста Сакасаның президенттік үмітін қолдап, Либералдық көтеріліске қатысты. Сомоза шайқаста көзге түсе алмады, Сан-Маркос гарнизонына жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды. Бірақ ол АҚШ-та білім алғандықтан, ағылшын тілін жақсы біліп, соғысқан тараптар арасындағы АҚШ-тың делдалдық келіссөздерінде аудармашы болып жұмыс істеді. Президент Хосе Мария Монкаданың үкіметінде ол Леон департаментінің губернаторы, Коста-Рикадағы Никарагуа консулы және Сыртқы істер министрі болып қызмет етті. Сомозаның әскери тәжірибесі аз болғанымен, АҚШ теңізшілері ұйымдастырған Ұлттық гвардия (Guardia Nacional) қатарында жоғарылауға қол жеткізді.
In 1926, Somoza joined the Liberal rebellion in support of the presidential claims of Juan Bautista Sacasa, his wife's uncle. Somoza failed to distinguish himself in battle, leading an unsuccessful attack on the garrison at San Marcos. However, as a result of being educated in the United States, he spoke excellent English and acted as an interpreter during the U. S. brokered negotiations between the warring parties. In the government of President José María Moncada, to whom he was distantly related, he served as governor of the department of León, Nicaraguan Consul to Costa Rica, and Foreign Minister. Despite his limited military experience, Somoza was able to rise through the ranks of the National Guard (Guardia Nacional), the constabulary force organized by the United States Marines.
Сомоза мен Сандино
1933 жылдың қаңтарында генерал Аугусто Сезар Сандиноның әскерлерімен алты жылдық ащы күрес салғаннан кейін, Хуан Баутиста Сакаса президент болып сайланғаннан соң теңізшілер елді эвакуациялады. АҚШ елшісі Мэтью Э. Ханнаның ықпалымен Сомоза Гарсия Ұлттық гвардия директоры болып тағайындалды. Бейбіт келіссөздер барысында Сомоза 1934 жылдың 21 ақпанында генерал Сандиноны қауіпсіз өту келісімін бұзып, өлтіруге бұйрық берді. Сандиноның өлтірілуінен кейін Ұлттық гвардия Сандиноны бұрын қолдағандарды өлтірді.
After waging a bitter, six year struggle with the forces of General Augusto César Sandino, in January 1933, the Marines evacuated the country following the election of Juan Bautista Sacasa as president. At the urging of the U. S. Ambassador Matthew E. Hanna, Somoza García was appointed as director of the National Guard. During peace talks, Somoza ordered the assassination of General Sandino on 21 February 1934 in violation of a safe conduct agreement. Sandino's assassination was followed by the murder of former Sandino supporters by the National Guard.
Сомозаның үкіметке бақылауы
1936 жылы Сомоза Ұлттық гвардиямен төңкеріс жасап, Сакасаны маусым айында отставкаға кетуге мәжбүр етті. Карлос Альберто Бренес жылдың қалған бөлігін басқарды, ал желтоқсан айында Сомоза сайлауда 80 663 дауыстың 64 000-ын алып президент болып сайланды. Ол 1937 жылдың 1 қаңтарында қызметке кірісті. Халық арасында "Тачо" деп танымал Сомоза барлық билікті өз қолына шоғырландыру үшін Конституцияға өзгерістер енгізді. Оның отбасы мүшелері мен жақтастары үкімет пен әскери саласындағы маңызды лауазымдарды өздеріне бөліп алды.
In 1936, Somoza staged a coup with the National Guard, forcing Sacasa to resign in June. Carlos Alberto Brenes ruled for the remainder of the year and in December, Somoza was elected president reportedly with 64,000 of the 80,663 votes cast He took office on New Year's Day 1937. Somoza, popularly known as "Tacho", amended the Constitution to centralize all power in his hands. Family members and key supporters monopolized key positions in the government and military.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Никарагуа
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкімет Никарагуаның шағын, бірақ экономикалық жағынан ықпалды неміс қауымының мүліктерін тәркілеп, Сомоза мен оның отбасына өте төмен бағаға сатты. 1944 жылға қарай Сомоза Никарагуадағы ең ірі жер иесіне айналды, оның меншігінде елу бір мал фермасы, қырық алты кофе плантациясы, сондай-ақ бірнеше қант фабрикалары мен ром құю зауыттары болды. Сомоза өзін Манагуа мен елдің басты порты – Коринтоны байланыстыратын Тынық мұхиты теміржолының директоры етіп тағайындады, бұл оның тауарлары мен өнімдерін тегін тасымалдауға және көлік құралдары мен ауылшаруашылық техникасын күтіп ұстауға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ шетелдік (көбінесе АҚШ) компанияларға алтын, каучук және ағаш өндіруге концессиялар беріп, айтарлықтай табыс тапты, оның үстіне «атқарушы алымдар» мен «президенттік комиссиялар» алды. Ол импортты шектеу туралы заңдар қабылдады және өз дүкендері арқылы тауар сататын контрабандалық операцияларды ұйымдастырды. Заңсыз құмар ойындар, жезөкшелік және спирттік сусын шығарудан пара алды. Он жылдықтың соңына қарай ол 400 миллион АҚШ долларына бағаланған қор жинады. Екінші дүниежүзілік соғыста Никарагуаға Lend-Lease бағдарламасы бойынша көмек көрсетілгенімен, Никарагуаның шын мәнінде соғысуға дайын болмауы салдарынан, ол ескірген жабдықтарды алды (көбісі Ресейден, Испаниядан және Португалиядан сатып алынған немесе неміс әскерінен алынған жабдықтар) және Батыс елдерінен оқу орталықтарын алмады.
During World War II, the government confiscated the properties of Nicaragua's small, but economically influential German community and sold them to Somoza and his family at vastly lowered prices. By 1944, Somoza was the largest landowner in Nicaragua, owning fifty one cattle ranches and forty six coffee plantations, as well as several sugar mills and rum distilleries. Somoza named himself director of the Pacific Railroad, linking Managua to the nation's principal port, Corinto, which moved his merchandise and crops for free and maintained his vehicles and agricultural equipment. He also made substantial profits by granting concessions to foreign (primarily U. S.) companies to exploit gold, rubber, and timber, for which he received 'executive levies' and 'presidential commissions.' He passed laws restricting imports and organized contraband operations, which sold merchandise through his own stores. He also extracted bribes from illegal gambling, prostitution, and alcohol distilling. By the end of the decade, he had acquired a fortune estimated to be US$400 million. Though Nicaragua received Lend Lease aid in World War II, the unwillingness of Nicaragua to actually fight meant it was given obsolete equipment (most of it being either purchased from Russia, Spain and Portugal or captured German equipment) and no Western training.
Демократиялық терезе
1944 жылы АҚШ-тың қысымымен Сомоза билігін либералдауға келісті. Кәсіби одақтар заңдастырылды, ол 1947 жылы қайта сайлануға түспеуге уәде берді. Ұлттық либералдық партия Леонардо Аргуэлло деген қарт дәрігерді кандидат ретінде ұсынды, ал Сомоза сайлауда жеңіске жету үшін Ұлттық гвардияны пайдаланды. Сомоза Аргуэллоның тек құрылық болғанын және 1952 жылы қайта үміткерлікке түскенге дейін нақты билікті өзінде ұстауды жоспарлады. Бірақ 1947 жылдың мамырында президенттікке ант берген соң Аргуэлло айқын тәуелсіздік танытып, Ұлттық гвардияның ықпалын және Сомоза мен оның жақтастарының экономикаға бақылауын азайтуға тырысты. Одан бір ай өткен соң Сомоза тағы бір төңкеріс ұйымдастырып, әйелінің туысы Бенжамин Лакайоны президенттікке тағайындады. Осы оқиға Сомоза режимі тұсында Никарагуада демократияны одан әрі дамытуға болған үміттің соңғы нүктесін қойды.
In 1944, under pressure from the U. S., Somoza agreed to liberalize his rule. Unions were legalized, and he agreed not to run for re election in 1947. The Nationalist Liberal Party nominated an elderly doctor named Leonardo Argüello, with Somoza using the National Guard to secure his election. Somoza intended for Argüello to be a mere puppet and to keep real power in his own hands until he could run again in 1952. However, upon being sworn in as president in May 1947, Argüello displayed considerable independence, attempting to reduce the power of the National Guard and the control of Somoza and his associates over the economy. Less than a month later, Somoza orchestrated another coup, naming one of his wife's uncles, Benjamín Lacayo, as president. This definitively ended any hopes for further democratization in Nicaragua under the Somoza regime.
Екінші төрағалық
АҚШ президенті Гарри Трумэн әкімшілігі жаңа үкіметті мойындаудан бас тартқанда, Конституциялық Ассамблея шақырылды, ол Сомозаның үлкен ағасы Виктор Мануэль Роман-и-Рейесті президенттік лауазымға тағайындады. 1950 жылы өткен кезекті бұрмаланған сайлауда Сомоза Гарсия тағы да президент болды. 1950 жылдары ол өзінің бизнес империясын қайта ұйымдастырып, жаңғыртты, сауда флоты компаниясын, бірнеше тоқыма фабрикаларын, ұлттық әуе жолдары компаниясын (LANICA, Líneas Aéreas de Nicaragua) және Манагуаның жанындағы Тынық мұхитында жаңа контейнерлік портты құрды, оған Пуэрто Сомоза деп ат қойды. (Сандинистер билікке келгеннен кейін оны Пуэрто Сандино деп атады). Ол сонымен қатар АҚШ және Канадада жылжымайтын мүлікті сатып алды.
When the administration of U. S. President Harry Truman refused to recognize the new government, a Constituent Assembly was convened, which appointed Somoza's uncle, Víctor Manuel Román y Reyes, as president. In another heavily rigged election, Somoza García again became president in 1950. In the 1950s, he reorganized and streamlined his business empire, founding a merchant marine company, several textile mills, a national airline (LANICA, short for Líneas Aéreas de Nicaragua) and a new container port on the Pacific near Managua, which he named Puerto Somoza. (After the Sandinistas came to power they renamed it Puerto Sandino). He also acquired properties in the United States and Canada.
Қастандық және мұра
1955 жылы конституцияға Сомозаның тағы бір мерзімге сайлауға қатысуына мүмкіндік беру үшін өзгерістер енгізілді. Атқаміне тағайындалғаннан кейін көп ұзамай, ол 1956 жылдың 21 қыркүйегінде Леон қаласында ақын Ригоберто Лопес Переспен атылып, бірнеше күннен кейін Панама каналы аймағындағы ауруханада қайтыс болды. Сомозаның ұлдары Луис және Анастасио Сомоза Дебайль келесі 23 жыл бойы елді тікелей немесе марионетка саясаткерлер арқылы басқарды. Көлемді сыбайлас жемқорлық пен наразылықты басуға қарамастан, олар АҚШ-тан қолдау алды, ол оларды коммунизмге қарсы тұрушы және тұрақтылықтың көзі деп қарады. Оның қызы Лилиан Сомоза Дебайль, 1921 жылдың 3 мамырында Никарагуаның Леон қаласында дүниеге келген, оның інісінің билігі кезінде Никарагуаның АҚШ-тағы елшісі болған Гиллермо Севилья Сакасаға тұрмысқа шықты. Оның Хосе Р. Сомоза есімді ұлы да болды, анасы белгісіз. Сомоза өзінің үлкен ұлымен бірге Манагуадағы Ұлттық гвардия мавзолейіндегі Оксиденталь зиратында жерленген. (Оны сондай-ақ Никарагуаның бұрынғы диктаторы, оның ұлы Анастасио Сомоза Дебайльмен, Майамиде жерленгенімен шатастыруға болмайды.)
In 1955, the constitution was amended to allow Somoza to run for another term. Shortly after being nominated, he was shot on 21 September 1956 by the poet Rigoberto López Pérez in the city of León, and died several days later in a Panama Canal Zone hospital. Somoza's sons, Luis and Anastasio Somoza Debayle, ruled the country directly or through figurehead politicians for the next 23 years. Despite widespread corruption and repression of dissent, they were able to receive support from the United States, which viewed them as anti communist stalwarts and a source of stability. His daughter Lillian Somoza Debayle, born in León, Nicaragua, on 3 May 1921, married Guillermo Sevilla Sacasa, Nicaraguan Ambassador to the United States during his brother in law's rule. He also had a son named José R. Somoza, born to an unknown mother. Somoza is entombed with his oldest son at Cementerio Occidental in the National Guard Mausoleum in Managua, Nicaragua. (He should not be confused with his son, Anastasio Somoza Debayle, also a former Nicaraguan dictator, who is entombed in Miami.)
"Біздің баламыз"
Сомоза қатыгез диктатор ретінде танылса да, АҚШ Никарагуадағы коммунизмге қарсы бекініс ретінде оның режимін қолдауын жалғастырды. Президент Франклин Д. Рузвельт 1939 жылы «Сомоза, мүмкін, жаман адам, бірақ ол – біздің жаман адамымыз» деген сөзді айтқан деседі. Алайда, тарихшы Дэвид Шмицтің сөзіне сүйенсек, Франклин Рузвельт Президенттік кітапханасының мұрағатын зерттеген зерттеушілер мен мұрағатшылар Рузвельттің осылай айтқанына ешқандай дәлел таппады. Бұл мәлімдеме алғаш рет 1948 жылдың 15 қарашасында жарық көрген «Time» журналында пайда болды. Кейіннен 1960 жылдың 17 наурызында CBS Reports телеарнасының «Трухильо: Диктатордың портреті» атты хабарында да айтылды. Бірақ, сол хабарламада ФДР-дың Доминикан Республикасының Рафаэль Трухильоға қатысты осылай айтқаны көрсетілді. Сондай-ақ, бұл мәлімдеме АҚШ-тың әртүрлі президенттік басшылықтарында шетелдік диктаторларға қатысты айтылғанын атап өту керек. Осылайша, бұл мәлімдеме қазіргі таңда апокрифтік болып қала береді, бірақ Рузвельт және одан кейінгі президенттер Сомоза отбасын және Никарагуадағы олардың билігін қолдағандығы сөзсіз. Эндрю Кроули бұл мәлімдемені Рузвельт айтпаған, Сомозаның өзі құрастырған аңыз деп санайды.
Although Somoza was recognized as a ruthless dictator, the United States continued to support his regime as a non communist stronghold in Nicaragua. President Franklin D. Roosevelt (FDR) supposedly remarked in 1939 that "Somoza may be a son of a bitch, but he's our son of a bitch." According to historian David Schmitz, however, researchers and archivists who have searched the archives of the Franklin D. Roosevelt Presidential Library have found no evidence that Roosevelt ever made this statement. The statement first appeared in the 15 November 1948 issue of Time magazine and was later mentioned in a 17 March 1960 broadcast of CBS Reports called "Trujillo: Portrait of a Dictator". In this broadcast, however, it was asserted that FDR made the statement in reference to Rafael Trujillo of the Dominican Republic. It should be further noted that this statement has been attributed to a variety of United States presidential administrations in regard to foreign dictators. Thus the statement remains apocryphal at this point, though Roosevelt and later presidents certainly supported the Somoza family and their rule over Nicaragua. Andrew Crawley claims that the Roosevelt statement is a myth created by Somoza himself.