Кіріспе
Спорттың түрлі салаларындағы төреші – спорттың және жарыстардың түрлі салаларындағы ережелерді сақтауға, соның ішінде ойыншылардың әдептілігіне қатысты шешімдерді (мысалы, алаңнан қуу) жүзеге асыруға жауапты ресми тұлға. Осы қызметті атқаруға тағайындалған адам спорт түріне қарай басқа да түрлі атаулармен белгілі болуы мүмкін, олар: төреші, судья, арбитр (шахматта), комиссар немесе техникалық шенеунік (Халықаралық Олимпиада комитетінің терминімен). Төрешілерге көмекші төрешілер, сызық төрешілері, уақытты бақылаушылар, қабылдау төрешілері немесе бейнежазбаны қараушылар көмектесе алады.
the official in a variety of sports
A referee is an official, in a variety of sports and competition, responsible for enforcing the rules of the sport, including sportsmanship decisions such as ejection. The official tasked with this job may be known by a variety of other titles depending on the sport, including umpire, judge, arbiter (chess), commissaire, or technical official (by the International Olympic Committee). Referees may be assisted by umpires, linesmen, timekeepers, touch judges, or video review officials.
Футбол (қауымдастық)
Бастапқыда команда капитандығы жасаған ойыншылар алаңдағы кез келген дауды шешу үшін бір-бірімен ақылдасатын. Көп ұзамай бұл міндет төрешіге жүктелді. Әр команда өз жақтас төрешісін алып келетін, бұл команда капитандығы жасаған ойыншылардың ойынға толыққанды назар аударуына мүмкіндік берді. Кейін, үшінші "бейтарап" төреші қосылды; егер төрешілер дауды шеше алмаса, осы төрешіге жүгінуге болар еді. Төреші 1891 жылға дейін алаңға шықпады, сол жылы төрешілер желішілерге (қазіргі көмекші төрешілер) айналды. Бүгінде көптеген әуесқой футбол матчтарында әр команда өз жақтас көмекші төрешілерін (әлі де клубтық желішілер деп атайды) ұсынады, егер басқарушы футбол федерациясы тағайындаған бейтарап төрешіге бір немесе екі көмекші төреші қосылмаса, оған көмектеседі. Мұндай жағдайда желішілердің міндеті тек доп шекарадан шыққандарын көрсетумен ғана шектеледі және олар офсайд жағдайын анықтай алмайды. Футбол матчын төреші басқарады, ал Ойын Ережелері оған "өз тағайындалған матчына қатысты Ойын Ережелерін күшіне енгізуге толық құқық береді" (5-тармақ). Төрешіге көбінесе екі көмекші төреші, ал кейде төртінші төреші де көмектеседі.
Футбол (Америкалық және Канадалық)
Американдық футбол (немесе канадалық футбол) төрешісі ойынның жалпы бақылауын жүзеге асыруға жауапты және барлық шешімдер бойынша соңғы құқыққа ие. Төрешіге алаңдағы тағы алты төреші көмектеседі. Бұл лауазымдағы адамдарды "төрешілер" деп атайды, бірақ олардың әрқайсысының ойын кезіндегі орны мен міндеттеріне қарай арнайы атауы бар: төреші, бас желі төрешісі ("NFL-де төменгі төреші"), желі төрешісі, ойын төрешісі, артқы төреші, қаптама төрешісі және алаң төрешісі. Қазіргі заманғы XFL-де қызыл бас киім киетін қосымша "доп төрешісі" алаңға шығады, бірақ ол ереже бұзушылықтарды анықтауға құқығы жоқ.
Регби
1892 жылы Халықаралық регби федерациясы даулы әрекеттің нәтижесінде құрылды, капитандыр оның есептелгеніне келісе алмады. Регби ережелері төрешілік етуді жеңілдету және біркелкі ету үшін әр ойынға бір төреші және екі жақ судьяны міндетті ету мақсатында өзгертілді.
Баскетбол
Халықаралық баскетболда және жоғары оқу орнының баскетболында төреші ойынның бас төрешісі болып табылады, оған бір немесе екі төреші көмектеседі. Ұлттық баскетбол қауымдастығында бас төреші "команда басшысы" деп аталады, ал қалған екі төреші – төреші және қазынагер. Баскетбол ойынындағы барлық төрешілер бас төрешімен бірдей құқыққа ие деп есептеледі, сондықтан олар жиынтығында төрешілер деп аталады.
Бокс
Бокста төреші – бәскестегі қағидаларды сақтайтын адам. Ол боксшыларға нұсқау береді, қарсыласы еңкейген кезде есепті бастап, тоқтатады және боксшының денсаулығына қауіп туғызбай бұдан әрі жалғастыра алмайтыны анықталған жағдайда бәсекені тоқтату туралы шешім қабылдайды.
Спорттық ойын-сауық
Бильярд және снукер сияқты кез келген ойында матчты төреші жүргізеді. Төреші ережелерге қатысты барлық мәселені анықтайды, әділ ойын ортасын қамтамасыз етеді, бұзушылықтарды жариялайды және осы ережелерде көзделген басқа да қадамдарды жасайды.
Мұз үстіндегі хоккей
Мұз хоккей ойындарын мұз төрешілері басқарады, оларға көбінесе мұз сызық төрешілері көмектеседі. Төрешілер мен сызық төрешілерінің саны лигалар бойынша әртүрлі болады. Кейбір лигаларда "көмекші төреші" деген атау қолданылады, бұл төрешілерге белгілі бір бұзушылықтарды анықтауға кеңірек өкілеттік береді. Бұған қоса, мұздан тыс төрешілер гол судьясы, айып мерзімін тіркеуші, ойын уақытын тіркеуші, статистик, ресми есепке алушы және ең жоғары деңгейдегі кәсіби лигаларда видеожазбаны қараушы сияқты нақты функцияларды орындайды.
Күршік (кәсіби)
Кәсіби күрес спортында төрешінің сахнадағы міндеті бокс немесе аралас жекпе-жек сияқты жартылай жекпе-жектердегі төрешінің міндетіне ұқсас. Бірақ, шындығында төрешілер матчтың алдын ала белгіленген нәтижесін орындауға және матч барысында жоспарланған басқа да оқиғаларға қатысады. Олар күресшілер мен сахна артындағы шенеуніктер арасында матч кезінде байланыс құралы ретінде де жұмыс істейді.
Қалқан
Бірінші рет реттелген фехтование жарысы 1880 жылы Ислингтондағы Корольдік ауыл шаруашылығы залында өткен Grand Military Tournament and Assault at Arms турнирінде өтті. Турнирде әскери офицерлер мен сарбаздар арасында бірнеше жарыс ұйымдастырылды. Әр жекпе-жек бес тиесілі рет өткізілді, ал фойльдің ұштары қара түспен белгіленді, бұл төрешілерге көмектесу үшін жасалды. Фехтование жекпе-жегін төреші басқарады. Егер фойль және сабляда бірдей тиісу болған жағдайда, төреші соңғы әрекетте басымдыққа ие фехтовальщике ұпай беруі тиіс. Әдеттегі жекпе-жекте бір бас төреші және бейне төреші болады, ал фехтовальщик тілегі бойынша екі көру төрешісі де болуы мүмкін.
Сумо
Сумо кездесуін рингтегі төреші (行司) және рингтің айналасында отырған бес төреші (勝負審判) қадағалайды. Барлығы дәстүрлі жапон киімдерін киеді, ал жоғары дәрежелі төрешілер әсем жібек киімдерін киеді. Төреші кездесуге дейінгі рәсімдерді және кездесудің өзін қадағалайды, соның ішінде кездесу жеңімпазын және қолданылған жеңіс техникасын анықтайды. Егер судьялардың біреуі келіспесе, барлық судьялар кездесу жеңімпазын анықтау үшін бірлесіп кеңеседі. Дәстүр бойынша, егер ең жоғары дәрежелі екі гиоджинің бірінің шешімі өзгертілсе, ол отставкаға кетеді деп күтіледі, бірақ Жапон Сумо Ассоциациясының төрағасы әдетте отставканы қабылдамайды.
Төреші
Төреші – бейсбол және крикет сияқты бірнеше спорт түріндегі ресми тұлға. Американдық және канадалық футбол (жоғарыда көрсетілгендей) сияқты кейбір спорт түрлерінде төреші және судья болады.
Комиссариат (жиырылым)
Комиссар – бәсекелі веложарыстардағы ресми тұлға.
Маршал (мотор спорты)
Жарыс бақылау тобы жарыстың басталуына, өтуіне және уақытын тіркеуге жауапты болса, трассаның әр бөлімінде бақылаушы басқаратын маршалдар тобы жұмыс істейді. Олар жарыс кезіндегі оқиғалар мен техникалық ақаулар туралы хабар береді.
Гаммастер (рольдік ойындар)
Ойын шебері көп ойыншылы рөлдік ойынды ұйымдастырушы, ереже сақтаушы, төреші және модератор болып табылады. Олар ойыншылар бір-бірімен бәсекелесетін ойындарға қарағанда, ойыншылар бірлесіп ойнайтын кооперативтік ойындарда көбірек кездеседі.
Судья (иврит тілі)
Библиядағы Төрешілер кітабы, көшбасшылардың (төрешілердің) алмасуы төңірегінде айналады. Осы сөз қазіргі иврит тілінде кез келген жарысқа, әсіресе спортқа қатысты төрешілерді атау үшін де қолданылады. Сот төрешілерінен және бір-бірінен ажырату үшін, жарыс түрі "шофет" сөзінен кейін Конструктивтік жағдайда қосылады (мысалы, "шофет кадюрегель" שופט כדורגל, сөзбе-сөз "футбол төрешісі").