Кіріспе

Тофик Бахрамов (29 қаңтар 1925 – 26 наурыз 1993) – кеңестік футболшы және футбол төрешісі, Әзірбайжаннан шыққан. Ол 1966 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалында Батыс Германияға қарсы Англияның даулы голына көмектескен желіші ретінде танымал. Өзінің шешімі мен кеңес азаматтығының салдарынан Англияда оны "орыс желішісі" деп жаңылыс айтқан, бірақ ол орыс емес, әзірбайжандық болған. Турнир барысындағы төрешілік қызметінде ол Швейцария мен Испания арасындағы бірінші тур ойынында швейцариялықтардың голын есепке алмағандығымен көзге түсті. 1993 жылы қайтыс болғаннан кейін, Әзірбайжанның сол кездегі ұлттық стадионы оның құрметіне Тофик Бахрамов атындағы Республикалық стадион деп аталды.

Мансап

Баһрамов бастапқыда "Нефтчи" футбол клубында ойнаған футболшы болған, бірақ ауыр жарақат салдарынан ойыншылық карьерасын жалғастыра алмады және төреші болды. 1964 жылы ФИФА төрешілер тізіміне енді. 1966 жылғы әлем чемпионатында ашылу матчы мен финалда желі сақшысы ретінде, ал бірінші турда бір матчты төрелік етті. 1970 жылғы әлем чемпионатында үш матчқа, соның ішінде жартылай финалға төрешілік жасады. 1972 жылы УЕФА кубогы финалының бірінші ойынында ағылшын клубтары "Вольверхэмптон Уондерерс" және "Тоттенхэм Хотспур" арасындағы кездесуді төрелік етті. Төрешілік қызметтен кейін бірнеше жыл Әзірбайжан футбол федерациясының бас хатшысы болып жұмыс істеді.

"Уэмблидің қақпасы"

1966 жылғы әлем чемпионатының финалында, есеп 2:2 болғанда және қосымша уақыттың бірінші кезеңінің 11-ші минутында Англияның Джефф Херсті қақпаға соқты, доп бағанадан күшті күйді тік төмен секіріп, жерге түсіп, содан кейін қақпадан сыртқа бұрылды. Төреші Готфрид Дийст Бахрамовтың сол жақтан белгі беріп тұрғанын байқағанға дейін бірнеше сәт ойланып қалды. Ақырында Дийст Англияға гол берді, және Англия ойынды 4:2 есебімен жеңіп алды. Англияның үшінші голын беру туралы шешім әлі де даулы. Германияда Бахрамов қате жасады деген пікір басым. Гол неміс тілінде «Уэмбли голы» деп аталатын тұрақты сөз тіркесіне айналды, яғни доп бағанаға тиіп, төмен қарай секіріп, қақпа сызығының алдында немесе артында жерге түсіп, содан кейін пенальти алаңына қайтып келген жағдай. Англияда көптеген газеттер голды берген «орыс сызықшысы» деп жазды, себебі сол кезде Әзірбайжан КСРО құрамында болғандықтан, оның нақты аты ұмытылып кетті. Ойын ережелеріне сәйкес, гол үшін доп қақпа сызығының арғы жағына толық диаметрімен өтуі керек. Неміс ойыншылары доп гол емес екенін көрсететін бор ұнтағын көргендерін айтты. Роджер Хант доптың сызықтың артына секіргенін көргенін мәлімдеді. Бахрамов өзінің естеліктерінде доптың бағанадан емес, тордан секіргенін, сондықтан доптың одан әрі қозғалысы маңызсыз болған және оның өзі үшін де көрінбегенін жазды. Бахрамов төрешілікке және футболға деген сүйіспеншілігімен белгілі болды, футбол матчтарын «көптеген күтпеген бұрылыстар мен тіпті кереметтерге толы дуэль» деп сипаттады. «Тек 90 минутқа ғана болса да, кім сиқыршы болғысы келмейді?» – деді ол.

Мұра

Бакудегі Әзірбайжан ұлттық стадионы оның құрметіне Тофик Баһрамов стадионы деп аталды. 1993 жылы, Әзірбайжан тәуелсіздік алғаннан кейін және Баһрамовтың қайтысынан соң, стадионға бұрын Совет басшысы Владимир Лениннің есімі берілген болатын. Англия 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу кезеңінде Әзірбайжанмен бір топқа түскенде, стадионда оның естелігін арнау үшін салтанатты шара өтті, онда Джефф Херст, Мишель Платини және Сепп Блаттер де қатысты. Ол стадионымен аталатын алғашқы төреші болғандықтан, оның ескерткіші де ашылды. Оның ұлы Баһрам Баһрамов ағылшын жанкүйерлерінің өкілдерімен кездесіп, 1966 жылғы танымал "орыс желішісінің" өзінің нағыз ұлтын қайта тапқанына қуанғанын жеткізді. "Әзірбайжан тәуелсіздік алғаннан кейін, оны әзірбайжан халқының бір мүшесі ретінде еске алу өте дұрыс. Тофик Баһрамов сияқты адамдар жүз жылда бір рет туады".