Жан Батист Шарбонно: Сақағавея ұлының өмірі мен саяхаттары

Кіріспе

Американдық зерттеуші, нұсқаушы, тері аулаушы және әскери барлаушы (1805–1866)

Жан Батист Шарбоньо (11 ақпан 1805 – 16 мамыр 1866), бала кезінде Помпей немесе Кішкентай Помп деп те аталатын, Леми Шошоне француз-канадтық зерттеуші, нұсқаушы, тері аулаушы, саудагер, Мексика-Америка соғысы кезінде әскери барлаушы, Миссия Сан-Луис-Рей-де-Франция қаласының әкімі (мэрі) және Солтүстік Калифорнияда алтын іздеуші және қонақ үй иесі болған. Оның анасы – Сакагева, Льюис және Кларк экспедициясында нұсқаушы және аудармашы болып жұмыс істеген шошон тайпасынан шыққан әйел. Шарбоньо 1823–1829 жылдары Еуропада алты жыл бойы француз және ағылшын тілдерін, сондай-ақ неміс және испан тілдерін үйренген. Ол шошон және басқа батыс америкалық үндістердің тілдерінде сөйлеген, оларды жылдар бойы тұзаққа түсіріп, жол көрсету арқылы меңгерген. Жан Батисттің әкесі де Льюис пен Кларк экспедициясының мүшесі, француз-канадтық зерттеуші және саудагер Туссен Шарбоньо болған. Жан Батист Солтүстік Дакота штатындағы Форт-Мандан бекінісінде дүниеге келген. Бала кезінде ол ата-анасымен бірге елді аралап саяхат жасаған. Экспедицияның басшыларының бірі Уильям Кларк балаға Помпей («Помп» немесе «Кішкентай Помп») деген лақап ат қойған. Анасы қайтыс болғаннан кейін ол Кларкпен бірге Миссури штатындағы Сент-Луис қаласында тұрды, онда Сент-Луис академиясында оқыды. Кларк оның білімі үшін төлеген. Сакагева мен Туссен Шарбоньоның тағы бір баласы болған – Лизет Шарбоньо есімді қызы; алайда, ол Кларктың құжаттарында сирек кездесетін болғандықтан, оның өмірі үшінші туған күнінен кейін белгісіз болып қалады. Жан Батист және Сакагева АҚШ-тың Сакагева долларының бетінде бейнеленген. Ол АҚШ валютасында бейнеленген екінші бала. Монтана штатындағы Йеллоустон өзеніндегі Помпей жотасы және Орегон штатындағы Шарбоньо қаласы оның құрметіне аталған.

Льюис пен Кларк экспедициясы

Жан Батист Шарбоно 1805 жылдың басында Солтүстік Дакотадағы Форт-Мандан бекінісінде шошон халқының өкілі Сакагавея мен оның күйеуі, француз-канадтық аңшы Туссен Шарбононың ұлы ретінде дүниеге келді. Бұл Льюис және Кларк экспедициясы кезінде болды, ол 1804-05 жылдары мұнда қыстады. Ересек Шарбоно экспедицияға аудармашы ретінде шақырылған еді, ал оның жүкті әйелі шошон екенін білген капитан Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларк оны да алып кетуге келісті. Олар Миссури өзенінің бастауында шошондардан жылқы алу үшін келіссөздер жүргізу қажет екенін түсінді. Мериуэтер Льюис баланың тууы туралы өз күнделігіне мынадай жазба жасады:

Сәби Солтүстік Дакотадан Тынық мұхитына дейін және кері экспедицияның қайықтарында немесе анасының арқасында саяхаттады. Тарихшылар оның қатысуын экспедицияның бейбіт мақсатын туған жердің тайпаларына сендіруге көмектескен деп санайды, себебі соғысқа дайындалған топ әйел мен баланы алып жүрмейтін деп сенді.

Экспедициядан кейін

1807 жылдың сәуір айында, экспедиция аяқталғаннан кейін шамамен бір жыл өткен соң, Шарбоно отбасы Кларктың шақыруымен Сент-Луиске көшіп келді. Туссен Шарбоно мен Сакагеа 1809 жылдың сәуір айында Мандан ауылдарына аттанды және ұлын Кларкпен бірге қалдырды. 1809 жылдың қараша айында ата-анасы Сент-Луиске оралып, фермалық шаруашылықпен айналысуға тырысты, бірақ 1811 жылдың сәуір айында қайтадан кетіп қалды. Жан Батист Кларкпен бірге тұра берді. Кларктың 1818 жылы салынған екі қабатты үйінде 30 метр (100 фут) ұзындығы және 9 метр (30 фут) ені бар жарықтандырылған музей орналасқан. Оның қабырғалары ұлттық тулармен, Джордж Вашингтон мен Маркиз де Лафайеттің нақты көлеміндегі портреттерімен, жергілікті халықтың қолданбалы заттарымен және жануарлардың мүйіздерімен безендірілген. Мұражайға келген геолог және этнограф Генри Роу Скулкрафт былай деп жазды:
Кларк табиғат тарихының көптеген нысандарын сақтауда философиялық талғамды көрсетеді. Біздің ойымызша, Цинциннатидің батысындағы өнер мен табиғат үлгілерінің жалғыз жинағы осы музей немесе табиғат тарихы кабинеті сипатына ие. Шарбоно бала кезінде осы зор коллекциядан көп нәрсе үйренді. Кларк Шарбононың білімін иезуиттік католик академиясында (қазіргі Сент-Луис университетінің жоғары мектебі) оқытуға төледі, дегенмен сол кезде бұл шығын зор болды. Академияның жалғыз сынып бөлмесі Кларктың досы, саудагер Джозеф Робидустың қоймасында орналасқан. Джеймс және Джордж Кеннерли ағайындылары 1820 жылы Шарбононың қажетті заттарын сатып алды және Кларк олардың ақшасын қайтарды. 1820 жылдың маусымнан қыркүйекке дейін және 1822 жылы Жан Батист Кларк отбасының досы және оның шіркеуінің мүшесі Луи Тессон Онореде тұрды. Генерал 1819 жылы шіркеу ұйымдастыруға көмектескен. Олар Миссури штатының Сент-Луис округіндегі Сент-Фердинанд поселкесінде, Шарбононың әкесінің жеріне жақын жерде тұрды.

Жас кезі

1823 жылы 21 маусымда он сегіз жасында Шарбоно Вюртемберг герцогі Фридрих Павел Вильгельммен кездесті, ол Вюртемберг королі Фридрих I Вильгельм Карлдың немересі болған. Шарбоно Канзас өзенінің жанындағы, қазіргі Канзас-Сити, Канзас маңындағы Кау сауда бекетінде жұмыс істеді. Вильгельм Америкада Жан Батисттің әкесін жетекші ретінде алып, солтүстік жазықтарға табиғи тарих экспедициясына сапар шекті. 1823 жылы 9 қазанда ол жас Шарбононы өзімен бірге Еуропаға қайтуға шақырды, және ол осы ұсынысқа келісті. Екеуі 1823 жылдың желтоқсан айында Сент-Луистен «Смирна» кемесімен теңізге шықты. Жан Батист шамамен алты жыл Вюртембергте герцог сарайында тұрып, неміс және испан тілдерін үйренді, сондай-ақ ағылшын және француз тілдерін жетілдірді. Француз тілі сол кезде Сент-Луистің басым тілі болғандықтан, ол герцогпен әңгімелесуге мүмкіндік берген еді. 2001 жылы доктор Альберт Фуртванглер Бутчердің неміс тіліне аудармасының дұрыстығына күмән келтіріп, герцогтің күнделіктерінің жақында жасалған екі аудармасын атап өтті және Шарбононың Вильгельм сарайындағы рөлі Бутчердің романтикалық сипаттамасындағыдай жақын болмаған болуы мүмкін деген пікір білдірді. Шарбононы жолдас ретінде шақырудың орнына, қызметкер ретінде жұмысқа алған болуы мүмкін. Ол Шарбононың Америкаға оралғаннан кейін екеуінің арасында байланыс үзілгенін де атап өтті. Дегенмен, байланыс болмауы Шарбононың жалданған адам болғанын көрсете бермейді. Мұндай әрекет Кларкқа құрметсіздік болар еді, ал герцог мұндайдан аулақ болған болар. Шарбононың Еуропадағы өміріне қатысты көп мәлімет белгілі емес.

Балалар

Вюртембергтегі шіркеу тізілімдері Шарбононың онда болғанда солдаттың қызы Анастасия Катарина Фризбен баласы болғанын көрсетеді. Осы бала, Антон Фриз, туылғаннан кейін шамамен үш ай өткен соң қайтыс болды.

Қарақшы және аңшы

1829 жылдың қарашасында Шарбоно Сент-Луиске оралды, онда оны Джозеф Робиду американдық тері компаниясының тері аулаушысы ретінде жұмысқа алды, ол Айдахо және Ютада жұмыс істеуі керек еді. Ол 1832 жылы Пьердің тесігіндегі кездесуге қатысты, ол Рокки Маунтин Перр Компаниясында жұмыс істеген кезде. Ол жерде ол 1854 жылы басталған жазықтық үндістерінің соғыстарына дейінгі ең қанды әскери емес қақтығыста соғысты, Джим Бриджер, Джеймс Бекворт және Джо Мик сияқты басқа тау адамымен бірге. 1840–42 жылдары ол Форт-Сен-Врэннен жұмыс істеді, бизон терілері мен тілдерін 2000 миль (3219 км) Оңтүстік Платте өзенімен Сент-Луиске дейін жеткізді. Бір сапарда ол картографиялық экспедиция кезінде капитан Джон С. Фремонтпен бірге кемпінг құрды. 1843 жылы ол шотланд баронеті сэр Уильям Драммонд Стюартты Америка батысына екінші ұзақ сапарына жетекшілік етті, ол сәнді аң аулау экспедициясы болды. Тағы жұмыс іздеп, 1844 жылы Шарбоно Колорадодағы Бент фортына барды, онда ол бас аңшы болды және оңтүстік жазықтық үндістерімен саудагер ретінде жұмыс істеді. Онымен кездескен саяхатшы Уильям Боггс, Шарбононың "ұзын шашы болғанын, [және] өте жайлы болғанын" жазды. Ол "Шарбоно (sic) жазықтарда немесе Таулы аймақтарда жаяу жүрген ең жақсы адам болды" деп хабарлады.

Мексика-Америка соғысы

1846 жылдың қазан айында Шарбоно, Антуан Леру және Полин Уивер генерал Стивен У. Кернидің скауттары ретінде жалданады. Шарбононың әскери науқандардағы тәжірибесі, мысалы, Джеймс Уильям Аберттың Кук жолы немесе Гила жолы (қазіргі Мормон батальоны жолы) арқылы жүргені, қоныс аударушылар, кеншілер, Баттерфилд экспресс желісінің дилижанстары және алтын кендерін жабдықтау үшін ұзын мүйізді малдарды айдаған малшылар пайдаланған вагондық жолға негіз болды. Бұл маршруттың бір бөлігі Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы мен АҚШ-тың 66-шы бағдарламалық жолы болып өтті. Бүгінде Американың скауттары осы тарихи жолдың бөліктерін басып өткендерге марапаттайды. 1848 жылдың ақпан айында аймақ туралы алынған ақпарат 1853 жылдың желтоқсан айында Мексика-Америка соғысынан кейін АҚШ-Мексика шекарасын белгілеген Гвадалупе-Идальго шартының негізі ретінде пайдаланылды. 1848 жылдың 1 қаңтарында Мейсон американдықтарға спирттік ішімдік сатуға тыйым салды. Мұндай ережелер ранчеролардың билігіне және іскерлікке қабілетіне нұқсан келтірді. Ақырында, бұл өзгерістер Калифорнияның АҚШ-тың азаматтық басқаруына көшуіне әкелді. Шарбоно Оберн маңындағы 12 шатқалдың бірі – «Құпия шатқал» деп аталатын жерде тұрды. Сәтті кенші болған ол он алты жылға жуық осы аймақта жұмыс істеді. Оның табысының бір өлшемі – Шарбононың кен аймағындағы өмірдің тым қымбаттылығын көтере алуы болды. Мысалы, батыстағы жақсы жалақы айына 30 доллар болғанда, Обернде күнделікті өмірге 8-16 доллар жұмсау қажет болды. 1858 жылға қарай көптеген кеншілер Калифорния кен орындарын тастап, басқа алтын іздеуге кетті. 1866 жылдың сәуір айында ол 61 жасында басқа мүмкіндіктерді іздеп кетті. Ол Монтанаға алтын табуға баруы мүмкін, бірақ Айдахо территориясындағы Сильвер-Сити және Деламар сияқты жерлер одан әлдеқайда жақын болды. Оның бұрын таулы адам ретінде Ұлы Алаптың шығысында тұрған және жұмыс істеген жерлері сол «таныс көріністердің» арасында болуы мүмкін. Оның бағыты Овихи таулары болуы мүмкін, онда 1863 жылдың мамыр айында бай кен орындары табылды. Немесе ол Монтана штатының Вирджиния қаласының жанындағы Альдер-Галчқа жетуге тырысқан шығар, өйткені ол 1865 жылдың соңына қарай 31 миллион долларлық алтын өндірген. Басқа мүмкін бағыттар – Баннок, Монтана алтын кендері немесе жоғарыда айтылғандай, Сильвер-Сити (бұрынғы Руби-Сити), Деламар немесе Буунвилл кендері болуы мүмкін. Оның маршруты мен саяхат тәсілі оны Доннер Саммиті арқылы және Невада штатының Уиннемуккасына дейін Хумбольдт өзенінің бойымен, содан кейін Орегон шекарасындағы АҚШ армиясының Макдермит лагеріне дейін алып кеткені мүмкін. Ол пневмониядан қайтыс болды деп хабарлады «Owyhee Avalanche» газеті. Бұл оның өлімі туралы алғашқы құжатталған дәлел. Жақын жердегі Инскип станциясында орнатылған тақтада олардың есімдері «Дж. Б. Шарбоно» есімімен бірге жазылған: «Жұлдызды аспан астында».

In October 1846, Charbonneau, Antoine Leroux and Pauline Weaver were hired as scouts by General Stephen W. Kearny. Charbonneau's experience with military marches, such as with James William Abert Known as Cooke's Road or the Gila Trail but more currently known as the Mormon Battalion Trail, the wagon road was used by settlers, miners, stagecoaches of the Butterfield Stage line and cattlemen driving longhorns to feed the gold camps. Parts of the route became the Southern Pacific Railroad and U. S. Route 66. Currently, the Boy Scouts of America gives an award for those who hike sections of this historic trail. In February 1848, knowledge gained about the region was used as the basis of the Treaty of Guadalupe Hidalgo, which established the United States Mexico border in December 1853, following the Mexican American War. On January 1, 1848, Mason banned the sale of liquor to Native Americans. Such ordinances attacked the foundation of ranchero power and ability to do business. Eventually, the changes led to United States civilian control of California. Charbonneau lived at a site known as Secret Ravine, one of 12 ravines around Auburn. A successful miner, he kept working in the area for nearly sixteen years. A measure of his success was that Charbonneau could afford the mining region's highly inflated cost of living. For example, at a time when a good wage in the West was $30 per month, it cost $8–16 per day to live in Auburn. in Auburn. By 1858, many miners had left the California fields for other gold rushes. In April 1866, he departed for other opportunities at age 61. He may have headed for Montana to prospect for gold, although sites such as at Silver City and DeLamar in Idaho Territory were much closer. Some of those "familiar scenes" may have been where he had lived and worked as a mountain man east of the Great Basin. His destination also may have been the Owyhee Mountains, where rich placer deposits were discovered in May 1863. Or perhaps he sought to reach Alder Gulch near Virginia City, Montana, because it had produced $31 million in gold by late 1865. Other possible destinations were the Bannock, Montana gold strikes or—as noted above—the mines at Silver City (formerly Ruby City), Delamar or Boonville. His route and travel method likely took him on a stagecoach over Donner Summit and east along the well traveled Humboldt River Trail to Winnemucca, Nevada, then north to the U. S. Army's Camp McDermitt at the Oregon border. to the Owyhee Avalanche newspaper and it said he died of pneumonia. This is the first documented evidence of his death. A plaque laid nearby at Inskip Station lists their names beside that of "J. B. Charbonneau", along with the inscription: "Under the wide and starry sky "

Келіспеушіліктер

ХХ ғасырдың басында Вайоминг университетінің докторы Грейс Реймонд Хебард, тарихшы немесе антрополог емес, саяси экономист, Шарбоно Вайомингтегі Шошон Винд-Ривер үнді резервациясында қайтыс болып, сол жерге жерленді деп мәлімдеді. Доктор Чарльз Истман, Санти Сиукс тайпасынан және Шошон тіл тобына жатпайтын, Шарбононың анасы Сакагеваның 1884 жылғы 9 сәуірде резервацияда қайтыс болғанын анықтауға бағытталған зерттеулер жүргізді. Кейбіреулер Шарбоно 1885 жылы қайтыс болып, оның қасына жерленгенін айтады. Олардың есімдерімен ескерткіштер 1933 жылы жақын орналасқан Форт-Вашакиде орнатылды. Истман 1924-25 жылдары ауызша тарихты түсіндіру арқылы зерттеулер жүргізді. Бірақ оның аудармасы Шарбоно мен Сакагеваға қатысты құжаттық деректермен қайта жаңартылды. 1964 жылы он тоғызыншы ғасырға тән журнал өңделіп жарияланды, онда Сакагева 1812 жылғы 20 желтоқсанда Миссури өзеніндегі Форт-Лизада "іріңді қызбадан" (босанғаннан кейін болуы мүмкін) қайтыс болғаны айтылды. Осы ертерек мерзімді қолдайтын XIX ғасырға тән төрт құжат бар, соның ішінде Уильям Кларктың 1805-07 жылдарғы Льюис пен Кларк экспедициясынан кейін айтқан "Сакаджавеа қайтыс болды" деген мәлімдемесі де бар.