Кіріспе
Субтропикалық аймақтар немесе субтропиктер – тропиктердің солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан географиялық және климаттық аймақтар. Географиялық тұрғыдан екі жарты шардың да қоңыржай белдеулерінің бір бөлігі болып табылатын бұл аймақтар, шамамен 35° солтүстік және оңтүстік ендіктер аралығын қамтиды. Жылқы ендіктері осы шектеулерде орналасқан. Субтропикалық климат көбінесе ыстық жаз бен жұмсақ қысқа, мұздау сирек кездеседі. Субтропикалық климаттың көп бөлігі екі негізгі типке бөлінеді: ылғалды субтропикалық (Кеппен климаттық жіктелімі: Cfa/Cwa), онда жауын-шашын көбінесе ең жылы айларда жиілейді, мысалы, Оңтүстік-Шығыс Қытай және Оңтүстік-Шығыс АҚШ, және құрғақ жазды немесе Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелімі: Csa/Csb), мұнда маусымдық жауын-шашын салқын айларда шоғырланады, мысалы, Жерорта теңізі бассейні немесе Оңтүстік Калифорния. Субтропикалық климат тропиктерде де кездеседі, мысалы, Мексика платосының оңтүстік бөлігінде және Вьетнамның Орталық Таулы аймағындағы Да Латта биіктеп жатқан жерлерде. Алты климаттық жіктелімдер бұл терминді Жер планетасының әртүрлі температуралық және жауын-шашындық режимдерін анықтау үшін пайдаланады. Әлемдегі шөлдердің көп бөлігі субтропиктерде орналасқан, себебі осы жерде жартылай тұрақты субтропикалық антициклон орналасқан (әдетте континенттердің оңтүстік-батыс жағында). Жылы мұхиттарға жақын орналасқан аймақтарда (әдетте континенттердің оңтүстік-шығыс жағында) ылғалды және ыстық жаз болады, жиі (бірақ қысқа) конвективтік жауын-шашын жауады (тропикалық циклондар да жылдық жауын-шашын мөлшеріне үлес қосады). Салқын мұхиттарға жақын орналасқан аймақтарда (әдетте континенттердің оңтүстік-батыс жағында) тұманды, құрғақ және құрғақ жазды ауа-райы басым. Пальма, цитрус, манго, фисташка, личи және авокадо сияқты өсімдіктер субтропиктерде өсіріледі.
The subtropical zones or subtropics are geographical and climate zones to the north and south of the tropics. Geographically part of the temperate zones of both hemispheres, they cover the middle latitudes from to approximately 35° north and south. The horse latitudes lie within this range. Subtropical climates are often characterized by hot summers and mild winters with infrequent frost. Most subtropical climates fall into two basic types: humid subtropical (Köppen climate classification: Cfa/Cwa), where rainfall is often concentrated in the warmest months, for example Southeast China and the Southeastern United States, and dry summer or Mediterranean climate (Köppen climate classification: Csa/Csb), where seasonal rainfall is concentrated in the cooler months, such as the Mediterranean Basin or Southern California. Subtropical climates can also occur at high elevations within the tropics, such as in the southern end of the Mexican Plateau and in Da Lat of the Vietnamese Central Highlands. The six climate classifications use the term to help define the various temperature and precipitation regimes for planet Earth. A great portion of the world's deserts are within the subtropics, as this is where the semi permanent subtropical anticyclone resides (typically inland on the southwest sides of continents). Areas bordering warm oceans (typically on the southeast sides of continents) have hot and wet summers with frequent (but brief) convective rainfall (tropical cyclones can also contribute to annual rainfall). Areas bordering cool oceans (typically on the southwest sides of continents) are prone to fog, aridity, and dry summers. Plants such as palms, citrus, mango, pistachio, lychee, and avocado are grown in the subtropics.
Анықтама
Тропиктер тарихи тұрғыдан Қатерлі ісік тропигі мен Көкшетау тропигі арасында, тиісінше солтүстік және оңтүстік ендіктерде орналасқан деп анықталды. Америка метеорологиялық қоғамының мәліметтері бойынша, субтропиктердің полюске қарайғы шекарасы тиісінше солтүстік және оңтүстікке қарай шамамен 35° ендікте орналасқан. Субтропикалық климатты анықтау үшін климаттық жүйеге байланысты бірнеше әдістер қолданылды. Ең танымал - Треварта климаттық жіктелуі, ол субтропикалық аймақты кем дегенде сегіз айға созылатын орташа температурасы және кем дегенде бір айға созылатын орташа температурасы төмен болатын аймақ деп анықтайды. Неміс климатологтары Карл Тролл мен Карльхайнц Пафен жылы орташа белдеулерді жазық және төбелі жерлер деп сипаттады, мұндағы ең суық айдың орташа температурасы мұхиттық және континенттік климаттарды ескермей, Солтүстік жарты шарда және Оңтүстік жарты шарда аралығында болады. Тролл-Пафен климаттық жіктеліміне сәйкес, әдетте бір үлкен субтропикалық аймақ бар, ол жылы орташа белдеулік субтропикалық аймақ деп аталады және ол жеті кішігірім аймаққа бөлінеді. Э. Неэф климаттық жіктеліміне сәйкес, субтропикалық аймақ екіге бөлінеді: батыс жағында жаңбырлы қыстар және шығыс субтропикалық климат. Вильгельм Лауэр мен Питер Франкенбергтің климаттық жіктеліміне сәйкес, субтропикалық аймақ үш бөлікке бөлінеді: жоғары континенттік, континенттік және теңіздік. Зигмунд/Франкенберг климаттық жіктеліміне сәйкес, субтропикалық климат әлемдегі алты климаттық аймақтың бірі болып табылады. Лесли Холдридж субтропикалық климатты мұз сызығы немесе критикалық температура сызығы, 16 °C-тан 18 °C-қа дейін (дүниедегі орналасуына байланысты) және 24 °C-қа дейінгі орташа жылдық биотемпература ретінде анықтады. Мұз сызығы жылы белдеулік аймақты субтропикалық аймақтан бөледі. Ол екі ірі физиологиялық топтың арасындағы шекара сызығын білдіреді. Көптеген өсімдіктер сызықтың жылы жағында төмен температураға сезімді, олар суыққа төтеп беруге эволюцияланбағандықтан аязбен құрдымға барады. Сызықтың суық жағындағы флораның барлығы төмен температураның әртүрлі ұзақтығына бейімделген, бір жылдық өсімдіктерде тұқым түрінде немесе суыққа төзімді көп жылдық өсімдіктер түрінде. 16 °C–18 °C аралығы көбінесе 17 °C ретінде «қысқартылады». Холдридждің субтропикалық климаты Кёппен-Гейгер немесе Треварта климаттық жіктелімдерімен анықталған ең жылы субтропикалық климат пен аздаған жылуы бар тропикалық климаттың арасында орналасқан. Алайда, Владмир Кёппен жылдық орташа температурасы жоғары немесе тең ыстық немесе субтропикалық және тропикалық (жартылай құрғақ) климаттарды (BWh немесе BSh) жылдық орташа температурасы төмен суық немесе орташа (жартылай құрғақ) климаттардан (BWk немесе BSk) ажыратқан. Бұл анықтама, құрғақ аймақтармен шектелгенімен, Холдридждің анықтамасына ұқсас.
German climatologists Carl Troll and Karlheinz Paffen defined warm temperate zones as plain and hilly lands having an average temperature of the coldest month between and in the Northern Hemisphere and between and in the Southern Hemisphere, excluding oceanic and continental climates. According to the Troll Paffen climate classification, there generally exists one large subtropical zone named the warm temperate subtropical zone, which is subdivided into seven smaller areas. According to the E. Neef climate classification, the subtropical zone is divided into two parts: rainy winters of the west sides and eastern subtropical climate. According to the Wilhelm Lauer & Peter Frankenberg climate classification, the subtropical zone is divided into three parts: high continental, continental, and maritime. According to the Siegmund/Frankenberg climate classification, subtropical is one of six climate zones in the world. Leslie Holdridge defined the subtropical climates as having a mean annual biotemperature between the frost line or critical temperature line, 16 °C to 18 °C (depending on locations in the world), and 24 °C. The frost line separates the warm temperate region from the subtropical region. It represents the dividing line between two major physiological groups of evolved plants. Most of the plants are sensitive to low temperatures on the warmer side of the line. They can be killed back by frosts as they have not evolved to withstand periods of cold. On the colder temperate side of the line, the total flora is adapted to survive periods of variable lengths of low temperatures, whether as seeds in the case of the annuals or as perennial plants that can withstand the cold. The 16 °C–18 °C segment is often "simplified" as 17 °C
The Holdridge subtropical climates straddle more or less the warmest subtropical climates and the less warm tropical climates as defined by the Köppen Geiger or Trewartha climate classifications. However Wladimir Köppen has distinguished the hot or subtropical and tropical (semi )arid climates (BWh or BSh) having an average annual temperature greater than or equal to from the cold or temperate (semi )arid climates (BWk or BSk) whose annual temperature average is lower. This definition, though restricted to dry regions, is almost similar to Holdridge's.
Жаңбыр жауған
Күннің экваторға жақын жерді қыздыруы муссондық ойысқа немесе тропикалық конвергенция аймағына қарай үлкен мөлшерде жоғары қарай қозғалыс пен конвекциялық желдің пайда болуына әкеледі. Экваторға жақын төменгі деңгейдегі ауаның таралуы ауаның көтерілуіне және экватордан жоғары қарай алыстауына себеп болады. Ауа орташа ендіктерге қарай жылжығанда суып, тығыздалып, шөгіп, екі жарты шардың 30-паралелінің шамасында құлдырауға алып келеді. Бұл айналым Хэдли жасушасы деп аталады және субтропикалық жотаның қалыптасуына ықпал етеді. Әлемдегі көптеген шөлдер осы субтропиктік аймақтардағы климаттық жоғары қысым аймақтарының нәтижесінде пайда болады. Бұл жағдай жартылай құрғақ/құрғақ субтропикалық климат деп аталады, ол көбінесе күшті суық мұхит ағындарына жақын орналасқан жерлерде кездеседі. Мұндай климаттың мысалдары Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Американың батыс жағалауындағы жағалау аймақтары болып табылады. Ылғалды субтропикалық климат көбінесе субтропикалық жотаның батыс жағында орналасады. Мұнда жазда тұрақсыз тропикалық ауа массалары конвекциялық айналымдар мен жиі тропикалық жаңбырлар әкеледі, ал жаз әдетте жылдық жауын-шашынның ең жоғары деңгейі болатын маусым болып табылады. Қыста (құрғақ маусымда) муссон шегініп, құрғақ пассат желдері тұрақты ауа массасын және көбінесе құрғақ ауа райын, ашық аспанды әкеледі. Осы типтегі субтропикалық климатқа ие аймақтарға Австралия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Американың бір бөлігі жатады. АҚШ-тың оңтүстік-шығысы және Шығыс Азия сияқты жылы мұхиттармен шектелген аймақтарда тропикалық дауылдар субтропиктердегі жергілікті жауын-шашынға елеулі үлес қосады. Жапониядағы жауын-шашынның жартысынан астамы тайфундардың әсерінен түседі. Жерорта теңізі климаты – субтропикалық климат, әдетте континенттердің батыс жағында орналасқан, қыста ылғалды, ал жазда құрғақ маусымға ие. Осы типтегі климатқа ие аймақтарға Жерорта теңізінің жағалаулары, оңтүстік-батыс Австралия, Оңтүстік Американың батыс жағалауының Сантьяго маңындағы бөліктері және АҚШ-тың төменгі батыс жағалауының жағалау аймақтары кіреді.
Флора
Бұл климаттарда қыс айларының орташа температурасы нөлден жоғары болғандықтан, қатты аяз немесе қар жиі түспейді, бұл пальма және цитрус сияқты өсімдіктердің өркендеуіне жағдай жасайды. Тропикке қарай жылған сайын, қысқы салқын маусым бірте-бірте жоғалады, ал субтропик аймақтарының солтүстік шекарасында қыстар суық бола бастайды. Тропиктік климатта дәстүрлі түрде өсірілетін манго, личи, авокадо және алоэ вера сияқты дақылдар субтропиктерде де өсіріледі. Суық қыс кезеңіне байланысты, осы дақылдарды зиянкестерден қорғау тропиктік аймақтарға қарағанда оңайырақ. Субтропиктік аймақтарда ағаш тәрізді папоротниктер (птеридофиттер), драцена, юка және таксацея тұқымдас ағаштар өсіріледі. Алма, алмұрт және анар да субтропиктерде жақсы өседі.
Ылғалды субтропикалық климат
Ылғалды субтропикалық климат – ыстық, ылғалды жаздары және әдетте жұмсақ қыстарымен сипатталатын субтропикалық климат түрі. Бұл климат Таяу Шығыстың солтүстігінде, Оңтүстік Азияның солтүстігінде, Индокитайдың солтүстігінде, Австралияның шығысында, Қытайдың оңтүстік және оңтүстік-шығысында, Жапонияның оңтүстігінде, АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Американың оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Африканың оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Еуропаның солтүстік-орталық бөлігінде және Шығыс Еуропаның оңтүстік және оңтүстік-батыс бөлігінде кездеседі. Көптеген ылғалды субтропикалық климаттарда жаз – жылдың ең ылғалды мезгілі. Жазда субтропикалық жоғары қысым аймақтары тропикалық ауаның оңтүстікке қарай ағынын қамтамасыз етеді, бұл жоғары ылғалдылыққа және жиі (бірақ қысқа) конвективтік жауын-шашынға себеп болады. Ендік градусы төмендеген сайын, көптеген ылғалды субтропикалық климаттарда қыстар құрғақ, ал жаздар ылғалды болады, бірақ кейбір аймақтарда маусымдық жауын-шашынның біркелкі үлестірілуі байқалады. Тропикалық төмен қысым аймақтары мен әлсіреген тропикалық дауылдар ылғалды субтропикалық климаттағы маусымдық жауын-шашынға үлес қосады. Суық мезгілде (қыста) субтропикалық жоғары қысым аймақтары шегініп, ылғалды субтропиктерге батыс желдерінің және олармен бірге келетін фронттар мен дауылдардың әсері күшейеді.
Субтропикалық биік климат
Субтропикалық биік тау климаты – субтропикалық немесе тропикалық аймақтардың кейбір таулы жерлерінде кездесетін, мұхиттық климатпен бірге жіктелетін климаттың бір түрі. Оның ерекшелігі – жыл бойы қоңыржай температура, субтропикалық аймақтарда төрт маусымдық цикл, ал тропикалық аймақтарда айқын маусымдар болмайды, соңғысы жылдың көп бөлігінде қоңыржай немесе салқын болады. Cfb жіктеліміне жататын субтропикалық биік тау климатында жауын-шашын жыл бойына теңіздік климаттарға ұқсас түрде таралады, ал Cwb жіктеліміне жататын климаттарға муссондық әсер күшті, оларда әдетте құрғақ қыс пен ылғалды жаз байқалады.
Жерорта теңізі климаты
Жерорта теңізі климаттық режимі Жерорта теңізі бассейніндегі жерлердің, АҚШ-тың батыс жағалауының бір бөлігінің, Батыс және Оңтүстік Австралияның, Оңтүстік Африканың оңтүстік-батысының және Орталық Чилидің кейбір аймақтарының климатына ұқсас. Бұл климатқа ыстық, құрғақ жаз және салқын, жауын-шашынды қыс тән. Еуропадағы ең солтүстік Жерорта теңізі климаты Италияның Ривьерасында, 44° ендікте кездеседі. Перт маңындағы Оңтүстік-батыс Австралияның және Оңтүстік Африканың жағалау бойындағы аймақтар да Жерорта теңізі климатына ие.
Жартылай шөлді/шөлді климат
Кёппеннің пікірінше, құрғақ субтропиктік климат жылдық орташа температурасы жоғары, жауын-шашынның тұрақты түсуінің болмауымен және жоғары ылғалдылықпен сипатталады.