Кіріспе
Коммерциялық, өндірістік немесе кәсіби қызметті жүзеге асыратын ұйым.
Бизнес – тауарлар мен қызметтерді өндіру немесе сатып алу және сату арқылы күнкөріс табу немесе ақша табу ісі. Бұл сондай-ақ "пайда табу мақсатында жасалған кез келген қызмет немесе кәсіпорын" деп те аталады. Бизнес субъектісі иесінен міндетті түрде бөлек емес, ал кредиторлар иесін бизнес жинаған қарыздар үшін жауапты деп тануы мүмкін. Бизнеске салынатын салық корпоративтік салықтан өзгеше. Бизнес құрылымы корпоративтік салық ставкаларына бағынбауға мүмкіндік береді. Иесі бизнестен түскен барлық табысқа жеке табыс салығын төлейді. Заңда және мемлекеттік органдарда бизнес термині мен корпорация немесе кооператив сияқты компания арасында айырма жасалады. Күнделікті тілде бұл терминдер көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады. Корпорациялар жеке кәсіпкерлер мен серіктестіктерден ерекшеленеді. Олар жеке заңды тұлға болып табылады және иелері мен мүшелеріне шектеулі жауапкершілік ұсынады. Олар корпоративтік салық ставкаларына жатады. Оларды құру күрделірек және қымбатқа түседі, бірақ иелері мен мүшелеріне көбірек қорғау мен пайда әкеледі.
Жіктеу
Ауыл шаруашылығы, мысалы, балық, жануарлар мен мал шаруашылығын өсіру, сондай-ақ ағаш, мұнай, көкөніс, жеміс-жидектер және т.б. Табиғи ресурстар мен шикізатты, мысалы, ағаш, мұнай, табиғи газ, кендер, металдар немесе минералдарды өндіретін кен өнеркәсіп кәсіпорындары. Қызмет көрсету бизнесі материалдық емес тауарлар мен қызметтерді ұсынады және әдетте еңбек немесе үкіметке, тұтынушыларға немесе басқа да бизнеске көрсетілген қызметтер үшін төлем алады. Интерьер дизайнерлері, косметологтар, шаштараздар, макияж шеберлері, солярийлер, кір жуу орындары, құрғақ тазалау орындары және зиянкестерді жоятын мамандар – қызмет көрсету бизнесіне жатады. Қаржылық қызметтер бизнесіне банктер, брокерлік фирмалар, несиелік кооперативтер, кредиттік карталар, сақтандыру компаниялары, жеке капитал фирмалары, жеке капитал қорлары, жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттары, мемлекеттік байлық қорлары, зейнетақы қорлары, өзара инвестициялық қорлар, индекстік қорлар, хедж-фондтар, қор биржалары және капиталды инвестициялау және басқару арқылы табыс көретін басқа да компаниялар кіреді. Теміржол, әуе және теңіз тасымалдау компаниялары сияқты көлік компаниялары тауарлар мен адамдарды ақы алғанда олардың баратын жеріне жеткізеді. Коммуналдық қызметтер су, электр энергиясы, қалдықтарды басқару немесе сарқынды суларды тазартатын сияқты қоғамдық қызметтерді ұсынады. Бұл салалар әдетте мемлекеттік басқарумен жүзеге асырылады. Көңіл көтеру компаниялары мен бұқаралық ақпарат құралдары негізінен интеллектуалдық меншік құқығын сатудан табыс табады. Олардың ішінде киностудиялар мен өндіріс үйлері, кабельдік теледидар желілері сияқты бұқаралық ақпарат құралдары компаниялары, онлайн-цифрлық медиа агенттіктер, таланттар агенттіктері, мобильді медиа, газеттер, кітаптар мен журналдарды баспалайтын үйлер бар. Спорттық ұйымдар спортқа бағытталған кез келген іс-әрекетті, тәжірибені немесе бизнес-кәсіпкерлікті өндіруге, жеңілдетуге, насихаттауға немесе ұйымдастыруға қатысады. Олар спортқа байланысты тауарлар мен қызметтерді сату арқылы табыс табады. Өнеркәсіптік өндірушілер шикізаттан немесе бөліктерден өнім шығарады, содан кейін дайын өнімдерді пайдамен экспорттайды. Бұған автомобильдер, автобустар, медициналық құралдар, шыны немесе ұшақтар сияқты нақты тауарлар жатады. Жылжымайтын мүлік бизнесі жер, тұрғын үйлер және басқа да ғимараттарды қоса алғанда, мүлікті сатып, инвестициялайды, құрылыс салады және дамытады. Бөлшек саудагерлер, көтерме саудагерлер және дистрибьюторлар делдал ретінде әрекет етеді және өндірушілер өндірген тауарларды тұтынушыларға жеткізеді; олар өздерінің бағаларын арттыру арқылы табыс табады. Көптеген дүкендер мен каталог компаниялары дистрибьюторлар немесе бөлшек саудагерлер болып табылады.
Есепке алу
Бухгалтерлік есеп – бизнес және корпорациялар сияқты экономикалық ұйымдар туралы қаржылық ақпаратты өлшеу, өңдеу және тарату процесі. Бұл заманауи сала 1494 жылы итальяндық математик Лука Пачолимен құрылған. "Бизнестің тілі" деп аталатын бухгалтерлік есеп, ұйымның экономикалық қызметінің нәтижелерін бағалап, осы ақпаратты инвесторлар, кредиторлар, басқару және мемлекеттік реттеушілер сияқты түрлі пайдаланушыларға жеткізеді. Бухгалтерлік есеппен айналысатын мамандар бухгалтерлер деп аталады. "Бухгалтерлік есеп" және "қаржылық есеп беру" терминдері көбінесе синоним ретінде қолданылады.
Сауда
Тауарлар мен қызметтерді айырбастау процесі.
Қаржылық
Қаржы – ақша және инвестицияларды зерттейтін сала. Ол активтер мен міндеттемелердің әртүрлі дәрежедегі белгісіздік және тәуекел жағдайындағы уақыт бойынша өзгеруін қамтиды. Бизнес және басқару контекстінде қаржы фирманың операциялық және қаржылық мақсаттарын қауіпсіз және пайдалы түрде орындауын қамтамасыз ету мәселелерімен айналысады; яғни: (1) ағымдағы және болашақ операциялық шығыстарға жеткілікті ақша ағыны болуы, және (2) мерзімі келген қысқа мерзімді қарыздарды төлеуге және жоспарланған ұзақ мерзімді қарыз төлемдерін жүзеге асыруға мүмкіндік беруі. Қаржы сондай-ақ бизнестің құнын барынша арттырудың ұзақ мерзімді мақсатын қамтиды, сонымен қатар тәуекел мен пайдалылық арасындағы тепе-теңдікті сақтайды; бұл өзара байланысты сұрақтарды қамтиды: (1) капиталға инвестиция салу, қандай бизнес және жобаларға инвестиция жасау; (2) капитал құрылымы, қолданылатын қаржыландыру құрамын анықтау; және (3) дивиденд саясаты, "артық" капиталды қалай пайдалану.
Адам ресурстары
Адам ресурстарын жұмыс іздеу, іріктеу, жұмысқа алу және жұмыскерлерді оқытуды қамтитын кәсіпорынның бір бөлімі деп анықтауға болады. Адам ресурстары, немесе HR, барлық кәсіпорындардың табысқа жетуі үшін маңызды, себебі ол компанияларға қарқынды дамитын бизнес ортаға және жұмыс орындарына деген сұраныстың артуына бейімделуге көмектеседі. HRM және Адам ресурстары ақпараттық жүйелері, немесе HRIS. HRM бағыты әкімшілік жұмысты ұнататындарға арналған, өйткені ол компанияның барлық қызметін бақылауды қамтиды. HRIS жұмыскерлер туралы толық аты-жөні, мекенжайы, байланыс ақпараты және компанияның қажеттілігіне сәйкес басқа да деректерді сақтау мен ұйымдастыруды қамтиды. Адам ресурстары саласындағы мамандықтардың кейбіреулері: тіркеу маманы, HR сарапшысы, жұмысқа орналастырушы, еңбек қатынастары жөніндегі менеджер және т.б.
Ақпараттық технологиялар
Көптеген кәсіпорындарда ақпараттық технология (АТ) бөлімі бар, ол кәсіпорнының мақсаттарына қолдау көрсету үшін ақпараттық технологияларды және компьютерлік жүйелерді пайдалануды қолдайды. Бас ақпараттық директордың міндеті – осы бөлімді басқару. Мысалы, Америка Құрама Штаттарындағы "Форд Мотор Компаниясы" "3000-нан астам, жоғары дамыған есептеу, талдау және техникалық білімі бар команда мүшелерін" жұмысқа алған.
Өңдеу
Өндіріс – еңбек және машиналар, құралдар, химиялық және биологиялық өңдеу немесе қоспа дайындау арқылы пайдалануға немесе сатуға арналған тауарларды жасау. Бұл термин қолөнерден жоғары технологияға дейінгі адам қызметінің алуан түрлі салаларын қамтуы мүмкін, бірақ көбінесе шикізатты ірі көлемде дайын өнімге айналдыратын өнеркәсіптік өндіріске қатысты қолданылады.
Маркетинг
Американдық маркетинг қауымдастығы маркетингті "тұтынушылар, клиенттер, серіктестер және қоғам үшін құнды ұсыныстарды жасау, тарату, хабарлау және айырбастау үшін қалыптасқан қызмет, институттар мен процестер жиынтығы" деп анықтайды. Бұл термин бастапқыда тауарлар мен қызметтерді сатып алу немесе сату үшін нарыққа баруды білдіретін мағынасынан дамыған. Маркетингтік тактикаға жарнама жасау және өнім бағасын анықтау кіреді. Технологияның қарыштап дамуымен маркетинг цифрлық маркетинг деп аталатын жаңа салаға бөлінді. Бұл – цифрлық технологияларды пайдалана отырып өнімдер мен қызметтерді талқылау.
Ғылыми-зерттеу және даму
Ғылыми-зерттеу және әзірлеме корпоративтік немесе мемлекеттік инновациялармен байланысты қызметтерді білдіреді. Ғылыми-зерттеу және әзірлеме – потенциалды жаңа қызмет немесе өнімді дамытудың бастапқы кезеңі болып табылады. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын басқару өте қиын, себебі зерттеудің ерекшелігі – зерттеушілер қажетті нәтижеге қалай қол жеткізуге болатынын алдын ала нақты білмейді. Мамандар жүргізген зерттеулер көрсеткендей, компаниялар қауіпсіздік және денсаулықты басқарудың кешенді жүйесін қабылдап, іске қосу арқылы жазатайым оқиғалардың санын, сақтандыру төлемдерін және жұмыскерлердің өтемақы талаптарын азайтуға болады. Киілетін қауіпсіздік құрылғылары мен онлайн қауіпсіздік курстары сияқты жаңа технологиялар жұмыс берушілерді қызметкерлерін қорғауға "көккөмір шахтасындағы канарейка" принципінен асып түсетін инвестициялар жасауға және қызметкерлерін қорғауға жұмсалатын шығындарды азайтуға ынталандырады.
Сатылымдар
Сату – белгілі бір кезеңде тауарлар мен қызметтерді сатуға байланысты қызмет немесе сатылған тауарлар мен қызметтердің саны. Сату көбінесе барлық бизнес салаларымен байланысты болады және компанияның сәттілігі үшін маңызды рөл атқарады.
Менеджмент
Бизнестің тиімді және нәтижелі жұмыс істеуі, сондай-ақ осы саланы зерттеу – менеджмент деп аталады. Менеджменттің негізгі салалары: қаржылық менеджмент, маркетингтік менеджмент, адам ресурстарын басқару, стратегиялық менеджмент, өндірістік менеджмент, операциялық менеджмент, қызмет көрсету менеджменті және ақпараттық технологиялар менеджменті. Иелері өз бизнесін өзі басқара немесе оны басқару үшін менеджерлерді жалдауы мүмкін. Олар ие болсын немесе қызметкер болсын, менеджерлер бизнестің құндылығының үш негізгі компонентін басқарады: қаржылық ресурстар, капитал (материалдық ресурстар) және адам ресурстары. Бұл ресурстар кемінде алты функционалдық сала бойынша басқарылады: заңдық шарттасу, өндіріс немесе қызмет көрсету, маркетинг, есептесу, қаржыландыру және адам ресурстары.
Мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдау
Соңғы онжылдықтарда мемлекеттер өздерінің кейбір активтері мен кәсіпорындарын коммерциялық ұйымдар үлгісінде құруға тырысты. Мысалы, 2003 жылы Қытай мемлекеттік меншікті кәсіпорындарының 80%-ын компаниялық басқару жүйесіне келтірді. Қытай мен Ресейдегі көптеген мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындар акционерлік қоғамдарға айналып, олардың акцияларының бір бөлігі ашық қор биржаларында саудаланды.
Бизнес процестерін басқару
Бизнес-процестерді басқару (БПМ) – ұйымның барлық аспектілерін клиенттердің тілегі мен қажеттіліктерімен үйлестіруге бағытталған кешенді басқару тәсілі. БПМ процестерді үздіксіз жақсартуға ұмтылады. Сондықтан оны «процесті оңтайландыру процесі» деп атауға болады. БПМ ұйымдарға функционалдық бағытталған, дәстүрлі иерархиялық басқаруға қарағанда тиімдірек, нәтижелірек және өзгерістерге бейімделуге қабілетті болуға көмектеседі деп есептеледі.
Капитал
Кәсіпорындар ақша жинауға (капитал деп аталады) қажет болған кезде, олар кейде бағалы қағаздарды сатуға ұсынады. Капитал жеке жолдармен, қор биржасындағы бастапқы ашық ұсыныс немесе IPO арқылы, сондай-ақ тағы да көптеген тәсілдермен тартуға болады. Көптеген кәсіпорындардың атауы, логотипі және осыған ұқсас брендтік әдістері бар, оларды сауда белгісімен қорғау пайдалы болуы мүмкін. АҚШ-та патенттер мен авторлық құқықтар көбінесе федералдық заңмен реттеледі, ал коммерциялық құпиялар мен сауда белгілері көбінесе штаттық заңмен реттеледі. Зияткерлік меншіктің ерекшелігіне байланысты, кәсіпорнына бәсекелестерден қорғау қажет болатын барлық юрисдикцияда қорғау керек. Көптеген елдер зияткерлік меншікке қатысты халықаралық келісімдерге қол қойды, сондықтан осы елдерде тіркелген компаниялар осы келісімдермен байланысты ұлттық заңдарға бағынады. Кәсіптік құпияларды қорғау үшін компаниялар қызметкерлерден бәсекелестікке тыйым салатын шарттарға қол қоюын талап ете алады, бұл қызметкердің мүдделі тараптармен және бәсекелестермен байланысына шектеулер қояды.
Кәсіподақ
Кәсіподақ (немесе еңбек одағы) – ортақ мақсаттарға жету үшін біріккен жұмысшылардың ұйымы, олар өз кәсібінің тұтастығын қорғау, қауіпсіздік стандарттарын жақсарту, денсаулық сақтау және зейнеткерлік сияқты жалақы мен әлеуметтік жәрдемақыларды арттыру, жұмыс берушінің жұмысты аяқтау үшін тағайындаған қызметкерлер санын көбейту және жақсы жұмыс жағдайларын қамтамасыз етуді көздейді. Кәсіподақ өзінің басшылығы арқылы кәсіподақ мүшелерінің (қатардағы мүшелердің) атынан жұмыс берушімен келіссөздер жүргізеді және жұмыс берушілермен еңбек шарты (ұжымдық келісім) жасасады. Бұл жалақыны, жұмыс тәртібін, шағымдану процедураларын, жұмысқа қабылдау, жұмыстан босату және қызметкерлерді жоғарылату қағидаларын, әлеуметтік жәрдемақыларды, жұмыс орнындағы қауіпсіздік пен саясатты келісуді қамтиды.