Кіріспе

Орегон саясаткері, Канаданың премьер-министрі және оппозиция басшысы (1914–2003)

Роберт Лорн Стэнфилд (11 сәуір 1914 – 16 желтоқсан 2003) – канадалық саясаткер, 1956 жылдан 1967 жылға дейін Новая Шотландияның 17-ші премьер-министрі, ал 1967 жылдан 1976 жылға дейін Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясының және ресми оппозицияның басшысы болды. Стэнфилд бай киім өндірісімен айналысқан және саяси отбасында, Труро қаласында дүниеге келген. 1930 жылдары Далхаузи университеті мен Гарвард құқық мектебін бітірді. 1948 жылы Новая Шотландияның Прогрессивті консервативтік партиясының басшысы болғанға дейін заңгер қызметін атқарды, мақсаты – заң шығарушы органда бірде-бір орын жоқ партияны жаңғырту болатын. Қайта құру кезеңінен кейін Стэнфилд 1956 жылы партияны көпшілік үкіметке бастап әкелді, бұл 1928 жылдан бергі алғашқы жеңіс еді. Партияны жалпы алты мәрте көпшілікке жетелеген Стэнфилд үкіметі Новая Шотландияға жаңа өнеркәсіптерді тарту үшін «Индустриалдық Эстайтс Лимитед» (IEL) компаниясын құрды, ауруханалық сақтандыруды енгізді және оны қаржыландыру үшін провинциялық сату салығын (PST) таныстырды, қара нәсілді Новая Шотландия тұрғындарының құқықтарын қорғады және білім беруге қаржыландыруды күрт арттырды. 1967 жылы премьер-министр қызметінен кетіп, федералды Прогрессивті консервативтік партияның (ПК) басшысы болып сайланды, соның нәтижесінде ресми оппозицияның басшысы атанды. 1968 жылғы федералды сайлауда ол премьер-министр Пьер Трюдо басқаратын либералдарға үлкен есебімен жеңілді. 1972 жылы Стэнфилд ПК партиясының беделін қайта жаңартты және Трюдоға екінші рет шамалы айырмамен жеңілді. 1974 жылы ол Трюдоның либералдарына үшінші рет айқын артықшылықпен жеңілді. Стэнфилд екі тілділікті ынтамен қолдады, бұл ПК партиясының кейбір мүшелерімен келіспеушіліктерге әкелді. 1976 жылы партия басшылығынан, ал 1979 жылы саяси өмірден толығымен кетті. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол көбінесе Оттавада тұрып, 1980 және 1990 жылдары Мич-Лейк келісімін, Шарлоттаун келісімін және еркін сауданы жақтады. 2003 жылы пневмонияның асқынуларынан Оттавада қайтыс болды. Ол "Өте Құрметті" атағын алған сирек адамдардың бірі болды, олар лауазымына байланысты осы құрметке ие болған жоқ.

Ерте өмір (1913-1947 жылдар)

Стенфилд Новая Шотландияның Труро қаласында Сара Эмманың (Томас туған қызы) және кәсіпкер Франк Стенфилдтің ұлы болып дүниеге келді. Оның аты сол кездегі премьер-министр болған, сондай-ақ Новая Шотландиялық Роберт Борденнің құрметіне берілді. Стенфилдтің отбасы ірі тоқыма компаниясы – Stanfield's Limited-тің иесі болды. Стенфилд Далхаузи университетінде экономика және саясаттану пәндерін оқыды және 1936 жылы бакалавр дәрежесін үздік көрсеткішпен бітіргені үшін генерал-губернатордың күміс медалімен марапатталды. Содан кейін Стенфилд Гарвард құқық мектебінде оқыды, онда ол өте жақсы оқушылардың қатарында болды және Гарвард құқық журналының алғашқы канадалық редакторы атанды. 1930 жылдары студент кезінде ол Ұлы депрессияның салдарынан туған кедейлікті көрді, бұл оны Джон Мейнард Кейнстің экономикалық теорияларына қызығушылық тануға итерді. Стенфилд өзін социалист деп есептеді. Уақыт өте келе, ол социализмге бұрынғыдай берілмеді, бірақ оның оған әсері сақталды, себебі ол жалпы қалың елдің мүддесін бағалағандықтан «Қызыл тори» саналды. Стенфилд 1939 жылы Гарвардты бітіріп, 1940 жылы адвокаттық практикамен айналысты. 1939 жылдан 1945 жылға дейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Соғыс уақытындағы бағалар және сауда кеңесінің Галифакс бөлімінде жұмыс істеді.

Облыстық саясат (1947-1967 жж.)

Стенфилд Жаңа Шотландия саясатына қатысуға шешім қабылдады. 1947 жылы ол Жаңа Шотландияның Прогрессивті консервативті қауымдастығының (ПК) президенті болды, ол заң шығарушы органда бірде-бір орынға ие болмағандықтан, қиын жағдайда болды. Стенфилд Жаңа Шотландияның премьер-министрі болып қызмет етті, орташа және прагматик саясатты ұстанды. Ол білім беру, адам құқықтары және денсаулық сақтау салаларында реформалар жүргізді. Ол 1960, 1963 және 1967 жылдары ПК партиясын үш рет қайта сайлауға жетекшілік етті, әр сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. 1963 жылы Стенфилд үкіметі Жаңа Шотландияның Ерікті жоспарлау кеңесін құрды, ол қаржы министріне ерікті экономикалық жоспарлау арқылы экономикалық өсу қарқынын арттыру шараларын әзірлеуге көмектесті. Стенфилд үкіметі ауыл шаруашылығына берілетін несиелердің лимитін 8000 доллардан 100 000 долларға дейін көтерді. Мал шаруашылығымен айналысатын фермерлерге миллион долларлық қасапхана салуға көмектесу үшін, үкімет фермерлер жинаған әр долларға үш доллардан қаржы бөлді. Оның үкіметі провинциялық саябақтар жүйесін де құрды. Стенфилд 1966 жылы Bell Телефон компаниясының Жаңа Шотландияның Теңіз телеграф және телефон компаниясын (M. T. & T.) сатып алу әрекетіне қарсы күресті, сатып алу қызмет бағасының күрт өсуіне алып келетінін мәлімдеді. Bell компаниясы оның үкіметімен бес күн ішінде келіссөздер жүргізуден бас тартқаннан кейін, Стенфилд заң шығарушы органның төтенше сессиясын шақырды. Сессия барысында, заң шығарушы орган Bell компаниясының M. T. & T. компаниясын бақылауға алуына кедергі келтіретін заң қабылдады, осылайша соңғысы Жаңа Шотландияның бақылауында қалуын қамтамасыз етті.

Адам құқықтары

Стенфилд адам құқықтарын, әсіресе Қара Новая Шотландия тұрғындары үшін басты орынға қойды. 1959 жылы Стэнфилд үкіметі қоғамдық орындардағы кемсітушілікке қарсы қорғау мақсатында «Әділ татуласу практикасы туралы» заңды қабылдады. 1962 жылы Стэнфилд Уильям Оливердің және басқа да Қара Новая Шотландия тұрғындарының жұмысын қолдау үшін Адам құқықтары жөніндегі ведомствоаралық комитетті құрып, оған жетекшілік етті. Келесі жылы Стэнфилд үкіметі 1963 жылғы бірінші Адам құқықтары заңында бұрынғы заңнаманы бекітіп, кеңейтті. 1965 жылы Стэнфилд үкіметі қара нәсілділерге арналған білім беру қорын құрды, ал 1967 жылы Оливермен бірлесіп Новая Шотландияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясын құрды.

Білім беру саясаты

Стенфилд үкіметі мектептер мен оқу колледждеріне қаржыландыруды арттырды.

1968 жылғы федералды сайлау

Пирсон көп ұзамай зейнеткерлікке шықты, бұл либералдарды 1968 жылдың сәуірінде Әділет министрі Пьер Трюдоны жаңа басшы ретінде таңдауға итермеледі. Трюдо кейіннен 25 маусымға сайлауды жариялады. Трюдо – харизматикалық, білімді және екі тілді жақсы меңгерген саясаткер еді. Стенфилдтің бір тілділігі және оның әсерсіз сөйлеу стилі (Стенфилдтің өмірбаяуын жазған Джеффри Стивенс атап өткендей) жаңа либералдық көшбасшымен теріс қарама-қайшы болды. Консервативтік партия сайлау кампаниясын либералдардан 22 ұпайға қалып қойғанын көрсеткен ішкі сауалнамамен бастады. Стенфилд кепілдендірілген жылдық кіріс енгізуді ұсынды, бірақ қамтылатын азаматтардың саны, ең төменгі кіріс деңгейі және оны іске асыру құны туралы толыққанды түсіндірмеді. «Кепілдендірілген жылдық кіріс» термині социалистік көрінетініне алаңдағандықтан, ол ақыры «теріс табыс салығы» терминіне көшті. Бұл қателіктер саясатты сайлаушылардың түсінуін қиындатып, консервативтік партияға зиян келтірді. Консервативтік партияға зиян келтірген тағы бір фактор – «deux nations» (екі ұлт) идеясы болды (яғни Канада француз канадалықтары мен ағылшын тілінде сөйлейтін канадалықтарды біріктіретін бір ел еді). Консервативтік партияның Квебек облысындағы өкілі және депутаттыққа үміткер Марсель Фарибо «екі ұлт» идеясын қолдай ма, әлде қарсы ма екеніне қатысты нақты пікір білдірмеді, ал Стенфилд оны үміткерлікке қайта қоймады. Бұл либералдардың бір Канаданы қолдайтын партия ретінде беделін нығайтуына мүмкіндік берді. Маусымның ортасында олар газет бетіне толық көлемде жарнама берді, онда Стенфилд «екі ұлт» идеясын қолдайды деген ой айтылды. Стенфилд бұл жарнаманы «қасақана жалған» деп атап, ол бір Канаданы қолдайтынын мәлімдеді. Сайлау күні либералдар көпшілік үкімет құру үшін қолдауын арттырды. Консервативтік партияның дауыс жинауы 1965 жылғы 32,4 пайыздан 31,4 пайызға төмендесе де, олардың парламенттегі орындары 94-тен 72-ге дейін азайды. Консервативтік партия Атлантикалық Канадада үстемдік танытты, бірақ Онтариода (партия тарихындағы ең нашар көрсеткіш), Квебек, Манитоба және Саскачеван облыстарында танымалдылығы күрт төмендеді.

1968-1972 жылдар

1968 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін Стэнфилд Квебекке демалысқа барып, француз тіліне шомылу курстарында қатысты. Ол ресми екі тілділікті және либералдардың 1969 жылғы Ресми тілдер заңын белсенді түрде қолдады, бұл заң француз тілін Канаданың ресми тілі деп жариялады, ал заң Канаданың бірлігін күшейтеді деп санады. Өкінішке орай, 72 консервативті депутаттың 17-сі (оның ішінде оның көшбасшылық лауазымындағы алдағысы Джон Дифенбеккер) заңға қарсы дауыс берді. 1969 жылы Стэнфилд Трюдо үкіметінің гомосексуализмді қылмыстан босатып, белгілі бір жағдайларда аборт жасауға рұқсат беретін C-150 заң жобасын қолдаған 72 консервативті депутаттың 12-сінің бірі болды. Стэнфилд бастапқыда 1970 жылғы қазан айында Трюдо үкіметінің Қазан дағдарысына байланысты Соғыс шаралары заңын қолдады, бірақ кейін бұл шешіміне өкінді.

1972 жылғы федералды сайлау

1972 жылғы сайлауда Стенфилдтің торилері либералдардың экономиканы нашар басқарып, жұмыссыздық өсіп жатқандықтан қиындыққа тап болып отыр деген халықтың пікіріне сүйене отырып, сайлау науқанын жүргізді. Либералдар прогрессивті консерваторлардан 10 ұпайға басымдықпен бастағанмен, 30 қазанда өткен сайлауда ПК партиясы 107 орын жеңіп алды және 109 орын алған либералдардан екі орынға қалып қойды; бұл Канада тарихындағы ең тартысты сайлаулардың бірі болды. Либералдар Дэвид Льюис басқаратын Жаңа демократиялық партияның қолдауын алғандықтан, азшылық үкіметін құра алды. Сайлауда Стенфилд Монктонның бұрынғы мэрі Леонард Джонстың тіркелу қағаздарына қол қоюдан бас тартты; Джонс партия ішіндегі сайлауда жеңіске жеткенімен, ПК партиясы саясатының бір бөлігі болған ресми екі тілділікті қолдаудан бас тартты.

1974 жылғы федералды сайлау

1974 жылдың мамыр айында Төменгі палата Стэнфилд пен Льюисті қасақана қарсыластырғаннан кейін Трюдо үкіметіне сенімсіздік білдіріп, оның бюджеттік заң жобасын қабылдамады. Бұл 8 шілдеде сайлау өткізуге әкеп соқты. Сайлаудың басты назарында қазіргі экономикалық төмендеу тұрды, ал Стэнфилд инфляцияны төмендету үшін 90 күндік жалақы мен бағаны реттеуді дереу енгізуді ұсынды. Трюдо бұл ұсынысты сынай қарап, газет тілшісіне бұл сиқыршының "Зәп! Қатып қалдың!" деуімен тең екенін айтты, орнына инфляцияны басу үшін түрлі шағын салық жеңілдіктерін ұсынды. Трюдоның өмірбаяуын жазған Джон Инглиштің сөзіне сәйкес, жалақыны реттеуден қорқып, НДП қолдаушылары сайлау науқаны кезінде либералдарға қарай бұрылды. Трюдо 1975 жылдың желтоқсанында Инфляцияға қарсы заңды қабылдап, жалақы мен бағаны реттеуді бастады. Науқан барысында 1974 жылдың 30 мамырында фотожурналист Даг Болл түсірген, Онтарио штатының Норт-Бэй қаласындағы аялдамада Джеффри Стивенс лақтырған футболды Стэнфилд ұстай алмаған суреті оның саяси мансабындағы ең танымал суреттердің біріне айналды. Бүгінгі күнге дейін Канада саяси комментаторлары осы оқиғаны Канададағы "имидж саясатының" көрнекті мысалы ретінде келтіреді, себебі Стэнфилдтің сол футболды ұстаған көптеген басқа суреттері бар болғанымен, осы сурет Канада газеттерінің бірінші беттеріне шықты. Сайлау қорытындысы либералдардың азшылықтан көпшілік үкіметке дейін қолдауын арттырғанын көрсетті, ал Прогрессивті консервативтердің мандаттары 106-дан 95-ке дейін азайды. Прогрессивті консервативтер Атлантика провинцияларында және батыс аймақтарында жақсы көрсеткіштерді көрсетті, бірақ Онтарио және Квебек провинцияларындағы либералдардың күшті қолдауы либералдардың көпшілік үкімет құруына мүмкіндік берді.

Саяси идеология

Саяси ғылымдар профессоры Рон Дарт 1968 жылғы сайлауда Стэнфилдтің саяси философиясын "бір түрлі қызғылт торизм" деп сипаттады. Тарихшы Дж. Мюррей Бек Стэнфилд туралы: "Ол қатаң идеологиялық саясаттан жаңылды, оның консерватизмі, оны қызыл тори емес болса, "қызғылт" деп атауға себеп болды, бірінші кезекте, мүңкігендерге шынайы қамқорлықпен қараған, ізгі консерватизм еді" деп жазды. 1976 жылы Maclean's журналына берген сұхбатында Стэнфилд: "Жалдық ұлттық өнімді (ЖҰӨ) арттыру маңызды, бірақ бұл өркениетті қоғам үшін өзіндік жеткілікті мақсат емес" деді.

Кейінгі жылдары (1976-2003)

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Стэнфилд конституциялық талқылауларға дейін саясаттан шетте тұрды, ол Мич-Лейк келісімін, Шарлоттаун келісімін және еркін сауданы қолдады. Ол Мич-Лейк келісімін Канаданы апаттан құтқарудың екінші мүмкіндігі деп атады. "Мен Мич көліне қарсы дауыс берген елде өмір сүргім келер ма екеніне қатты күмәнданамын", - деді ол сол кезде. "Бұл мен өскен Канада болмас еді. Бұл мен өмірім бойы қадір тұтқан құндылықтарға сай ел болмас еді". Премьер-министр Брайан Малрони Стэнфилдті БҰҰ елшісі қылып тағайындауды қалаған, "Мен оны одан әрі жұмысқа тартуға тырыстым, бірақ ол қарқынды және өте белсенді өмір сүрді, сондықтан ол біраз уақыттан кейін өзгергісі келмеді" деді. 1983 жылдан 1987 жылға дейін Стэнфилд Мемлекеттік саясатты зерттеу институтының төрағасы болды. Сонымен қатар, ол 1986 жылдың желтоқсанынан 1991 жылға дейін Ұлттар Достастығы қорының алғашқы канадалық төрағасы болды.

Ауру және өлім

1996 жылы Стэнфилд денені салдақтандыратын инсульт алды, ол оны ауыр мүгедек қылды. Ол 2003 жылғы 16 желтоқсанда Оттавадағы Монфорт ауруханасында пневмониядан қайтыс болды, Прогрессивті консервативтік партия Канада альянсымен бірігіп, Канаданың жаңа консервативтік партиясын құрғаннан кейін небәрі тоғыз күн өткен соң. Қатарлас жаңашотландиялық және соңғы Консервативтік партияның басшысы Питер Маккей 2003 жылғы 17 желтоқсанда CBC Newsworld Morning Show бағдарламасына берген сұхбатында Стэнфилдпен бірігу туралы оның пікірлері жөнінде жеке сөйлеспегенін айтты. Стэнфилдтің жаңа консерваторлардың құрылуы туралы не ойлағаны белгісіз. Оның қоштасу рәсімі Оттавада өтті, содан кейін ол Новая Шотландиядағы Халифакс қаласындағы Камп-Хилл зиратына, бірінші әйелі Джойс Фрейзидің қабіріне, оның төрт баласының анасы: Сара, Макс, Джудит және Мириам, сондай-ақ екінші әйелі Мэри Холлмен бірге жерленді.

Жеке өмір

Стенфилд 1940 жылы Джойс Фрейзиге үйленді, бірақ ол 1954 жылы автокөлік апатында қаза тапты. Премьер-министр қызметін атқару кезінде Стенфилд 1957 жылы Мэри Холлмен неке қиып, қайтадан үйленді. Мэри Стенфилд 1977 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болды, ал келесі жылы Стенфилд үшінші әйелі Энн Остинге үйленді. Энн Остин Стенфилд 89 жасында 2021 жылдың 22 сәуірінде дүние салды.

Құрметтер

1967 жылдың шілдесінде Стэнфилд және басқа провинциялық премьерлер Канаданың жүз жылдығына орай Канада Королевасының құпия кеңесіне ант берді. 1992 жылдың 1 шілдесінде, Канаданың 125 жылдығын мерекелеу аясында, премьер-министр Браян Малрунидің ұсынысымен Королева Стэнфилдке және алты бұрынғы министрге (Алвин Гамильтон, Эллен Фейркло, Джек Пикерсгилл, Пол Мартин аға, Жан-Люк Пепин және Марциал Аселин) "Өте Құрметті" атағын пайдалану құқығын берді. Ол, лауазымға ие болмаған кезде автоматты түрде бұл атақ берілетін тоғыз канадалықтың бірі (қалған екеуі – бұрынғы вице-премьерлер Дональд Мазанковски және Херб Грей). 2007 жылы Халифакс Роберт Л. Стэнфилд халықаралық әуежайына премьер-министр Стивен Харпер оның есімі берілді. Ол сондай-ақ Корольдік Канада географиялық қоғамының мүшесі (FRCGS) болды.