Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чилидегі саяси партия
Political party in Chile
Христиан-демократиялық партия (исп. PDC) – Чилидегі христиан-демократиялық саяси партия. Бұрын үш христиан-демократ президенті болған: Эдуардо Фрей Руис Тагле, Патрисио Айлвин және Эдуардо Фрей Монтальва. Әдетте, ПДК социализм мен еркін нарықтық капитализмді байланыстыратын нақты бастамаларды қолдайды. Бұл экономикалық жүйе "әлеуметтік капитализм" деп аталады және оған католиктік әлеуметтік ілімнің немесе жалпы алғанда, христиандық этиканың ықпалы зор. Осы мақсаттан басқа, ПДК әлеуметтік мәселелер бойынша консервативті болып қала отырып, күшті ұлттық үкіметті қолдайды. Алайда, Пиночеттің әскери режимі аяқталғаннан кейін ПДК диктатураға дейін болғанға қарағанда дәстүрлі экономикалық саясатты қабылдады. Қазіргі уақытта ПДК бас хатшысы Гонсало Дуарте болып табылады. Соңғы "Идеологиялық конгресінде" христиан-демократтар Чилидің қазіргі экономикалық жүйесін сынға алып, әлеуметтік нарықтық экономикаға (economía social de mercado) көшуді ұсынды. ПДК Пиночет билігінің аяқталуынан кейін орталық-солшыл партиялармен ынтымақтастық жасады. Әскери диктатура кезінде (1973–1990) парламент жабылғаннан басқа, Христиан-демократтар партиясы 1965 жылдан 2001 жылға дейін парламенттегі ең ірі партия болды. 2022 жылы партияда ауыр ішкі дағдарыс орын алып, көптеген белгілі саясаткерлер партиядан шығып кетті.
The Christian Democratic Party (lang es, PDC) is a Christian democratic political party in Chile. There have been three Christian Democrat presidents in the past, Eduardo Frei Ruiz Tagle, Patricio Aylwin, and Eduardo Frei Montalva. Customarily, the PDC backs specific initiatives in an effort to bridge socialism and laissez faire capitalism. This economic system has been called "social capitalism" and is heavily influenced by Catholic social teaching or, more generally, Christian ethics. In addition to this objective, the PDC also supports a strong national government while remaining more conservative on social issues. However, after Pinochet's military regime ended the PDC embraced more classical economic policies compared to before the dictatorship. The current Secretary General of the PDC is Gonzalo Duarte. In their latest "Ideological Congress", the Christian Democrats criticized Chile's current economic system and called for a shift toward a social market economy (economía social de mercado). The PDC had cooperated with centre left parties after the end of Pinochet rule. Except during the military dictatorship (1973–1990) when the congress was shut down the Christian Democrat Party was the largest party in parliament from 1965 to 2001. In 2022 the party has faced a severe internal crisis, with many prominent politicians leaving it.
Тарих
Партияның тарихы 1930 жылдарға дейін жетеді, сол кезде консервативтік партия дәстүрлі және әлеуметтік христиандық бағыттарға бөлінді. 1935 жылы әлеуметтік христиандар консервативтік партиядан бөлініп, әлеуметтік бағытталған және орталық топ құрайтын Falange Nacional (Ұлттық фаланга) партиясын құрды. Falange Nacional өзінің орталық саясатын 1942 жылғы президент сайлауында солшыл Хуан Антонио Риосты (Чилидің Радикалды партиясы), ал 1946 жылғы сайлауда консервативті Эдуардо Круз Коканы қолдау арқылы көрсетті. Falange Nacional құрылғанмен, көптеген әлеуметтік христиандар консервативтік партияда қалды, ол 1949 жылы Социалдық-христиандық консервативтік партияға және Дәстүрлі консервативтік партияға бөлінді. 1957 жылдың 28 шілдесінде, негізінен Эдуардо Фрей Монтальваның президенттік кандидатурасын қолдау мақсатымен, Falange Nacional, Социалдық-христиандық консервативтік партия және осы бағыттағы басқа да топтар бірігіп Христиан-демократиялық партияны құрды. Фрей сайлауда жеңіліп қалды, бірақ 1964 жылы қайтадан кандидатурасын ұсынды, бұл жолы оңшыл партиялар да қолдады. Сол жылы Фрей 56% дауыспен жеңіске жетті. Өз кандидатурасын оңшылдар қолдағанына қарамастан, Фрей жоспарлаған әлеуметтік революциясына бұл қолдау кедергі келтірмейтінін мәлімдеді. 1970 жылы партияның солшыл фракциясының жетекшісі Радомиро Томич президенттікке ұсынылды, бірақ социалист Сальвадор Альендеден жеңілді. Христиан-демократтардың дауысы Альенденің сайлауын Конгресте растауда шешуші роль атқарды, өйткені ол қажетті 50% дауыстан кем алған еді. Христиан-демократиялық партия Альенденің сайлауын растау үшін дауыс берсе де, Альенденің экономикалық саясатына байланысты өзін оппозициялық күш деп жариялады. 1973 жылға қарай Альенде христиан-демократтардың көпшілігінің қолдауын жоғалтты (Томичтің солшыл фракциясынан басқа), олардың кейбіреулері тіпті әскерилердің араласуын талап ете бастады. Пиночеттің төңкерісі кезінде христиан-демократтардың көпшілігі әскери биліктің қабылдануын құттықтады, үкіметтің әскерилер тез арада оларға тапсырады деп сенді. Пиночеттің биліктен кету ниеті жоқ екені анық болғаннан кейін христиан-демократтар оппозицияға көшті. 1981 жылы Чили халқы Пиночеттің өкімет мерзімін тағы сегіз жылға ұзарту туралы дауыс берген плебисцит кезінде Эдуардо Фрей Монтальва жалғыз рұқсат етілген оппозициялық митингке жетекшілік етті. Саяси партиялар қайтадан заңдастырылғаннан кейін Христиан-демократиялық партия солшыл партиялардың көпшілігімен бірге Пиночеттің 1988 жылғы плебисцитте қайта сайлануына қарсы шыққан «Жоқ» партияларының коалициясын құруға келісті. Бұл коалиция кейін Пиночет биліктен кеткеннен кейін «Демократия үшін партиялар коалициясы» болып өзгерді және 2010 жылдарға дейін бірігіп тұрды.
The origins of the party go back to the 1930s, when the Conservative Party split between traditionalist and social Christian sectors. In 1935, the social Christians split from the Conservative Party to form the Falange Nacional (National Phalanx), a more socially oriented and centrist group. The Falange Nacional showed their centrist policies by supporting leftist Juan Antonio Ríos (Radical Party of Chile) in the 1942 presidential elections but Conservative Eduardo Cruz Coke in the 1946 elections. Despite the creation of the Falange Nacional, many social Christians remained in the Conservative Party, which in 1949 split into the Social Christian Conservative Party and the Traditionalist Conservative Party. On July 28, 1957, primarily to back the presidential candidacy of Eduardo Frei Montalva, the Falange Nacional, Social Christian Conservative Party, and other like minded groups joined to form the Christian Democratic Party. Frei lost the elections, but presented his candidacy again in 1964, this time also supported by the right wing parties. That year, Frei triumphed with 56% of the vote. Despite right wing backing for his candidacy, Frei declared his planned social revolution would not be hampered by this support. In 1970, Radomiro Tomic, leader of the left wing faction of the party, was nominated to the presidency, but lost to socialist Salvador Allende. The Christian Democrat vote was crucial in the Congressional confirmation of Allende's election, since he had received less than the necessary 50%. Although the Christian Democratic Party voted to confirm Allende's election, they declared themselves as part opposition because of Allende's economic policy. By 1973, Allende had lost the support of most Christian Democrats (except for Tomic's left wing faction), some of whom even began calling for the military to step in. By the time of Pinochet's coup, most Christian Democrats applauded the military takeover, believing that the government would quickly be turned over to them by the military. Once it became clear that Pinochet had no intention of relinquishing power, the Christian Democrats went into opposition. During the 1981 plebiscite where Chilean voted to extend Pinochet's term for eight more years, Eduardo Frei Montalva led the only authorized opposition rally. When political parties were legalized again, the Christian Democratic Party, together with most left wing parties, agreed to form the Coalition of Parties for the No, which opposed Pinochet's reelection on the 1988 plebiscite. This coalition later became Coalition of Parties for Democracy once Pinochet stepped down from power and held together until 2010s.
Демократияға көшу
Демократияға оралудың алғашқы жылдары христиан-демократтар халықтан кең қолдау алды. Президенттер Патрисио Айлвин мен Эдуардо Фрей Руис Тагль екеуі де осы партиядан шықты, және ол Конгрестегі ең ірі партия болды. Дегенмен, христиан-демократ Андрес Зальдивар 1999 жылғы Демократия үшін партиялар коалициясының ішкі сайлауында социалист Рикардо Лагосқа жеңіліп қалды. 2005 жылғы парламент сайлауында христиан-демократтар Конгресте сегіз орыннан айырылды, ал оңшыл Тәуелсіз демократиялық одақ заң шығарушы органның ең үлкен партиясына айналды. Мишель Бачелет президент болғаннан кейін христиан-демократтар социалистерге ықпалын жоғалтты. 1990 және 2000 жылдардың көп бөлігінде партияда үш негізгі фракция болды: "Гуатонес", "Часконес" және "Колоринес" (сәйкесінше, "Тоңғақтар", "Шаштары шалаңдағандар" және "Қызылшаштар"). Колоринес өз атын Адольфо Зальдивардың шашының түсіне қарыздар еді және партияның оңшыл фракциясы болды. Христиан-демократтар 2017 жылдың 29 сәуірінде Nueva Mayoría коалициясынан шығып, 2017 жылғы президенттік сайлауға партияның сол кездегі төрағасы Каролина Гоикты кандидат ретінде ұсынды. Nueva Mayoría коалициясы біртұтас күйін сақтау үшін күресті, себебі коалиция ішінде үкіметтік реформаларды жүзеге асыру жолдары, соның ішінде еңбек кодексіне өзгерістер енгізу және Чилидің қатаң аборт заңдарын реформалау мәселелері бойынша келіспеушіліктер туды. 2020 жылы барлық христиан-демократ сенаторлары бір жынысты некеге қолдау көрсетті. 2020 жылы партия 2020 жылғы Чилидің ұлттық референдумында "Мақұлдау" позициясын қолдады. 2019–2021 жылдардағы Чилидегі наразылықтардан кейін La Nueva Mayoría көпшілігі, соның ішінде PDC, Құрылтайшылық Бірлік құру үшін қайта топтасты және 2021 жылғы конституциялық конвент сайлауына ("Мақұлданған тізім" атымен) және 2021 жылғы облыс әкімдері сайлауына қатысты. Бұл сайлаулардан кейін топ 2021 жылғы жалпы сайлауға қатысу үшін Жаңа әлеуметтік келісім деп өзгертілді. PDC сенаторы Ясна Провосте 11,6% дауыспен 5-орынды алып, коалицияның кандидаттығына ие болды. Бірінші турда жеңілгеннен кейін PDC екінші турда Габриэль Боричті қолдады, нәтижесінде Борич сайлауда жеңіске жетті. Борич сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Жаңа әлеуметтік келісім партияларының көпшілігі Боричтің үкіметіне қосылуды қолдады, ал христиан-демократтардың төрағасы Химена Ринкон партия "конструктивті оппозиция" болады деп мәлімдеді және үкіметке кіретін кез келген мүше партиядан кетуі керек екенін айтты. Осыдан кейін PDC "Демократиялық социализм" жаңа коалициясынан шығарылды.
During the first years of the return to democracy, the Christian Democrats enjoyed wide popular support. Presidents Patricio Aylwin and Eduardo Frei Ruiz Tagle were both from that party, and it was also the largest party in Congress. However, the Christian Democrat Andrés Zaldívar lost the Coalition of Parties for Democracy 1999 primaries to socialist Ricardo Lagos. In the parliamentary elections of 2005, the Christian Democrats lost eight seats in Congress, and the right wing Independent Democratic Union became the largest party in the legislative body. The Christian Democrats lost its influence to the socialists after Michelle Bachelet became president. For much of the 1990s and 2000s the party contained three main factions; "Guatones", "Chascones" and "Colorines" (lit. Fatsos, Disheveleds and Redheads). The Colorines owed their name to the hair color of Adolfo Zaldívar and were the right wing faction of the party. The Christian Democrats left the Nueva Mayoría coalition on 29 April 2017 and nominated then party president Carolina Goic as their candidate for the 2017 presidential election. The Nueva Mayoria has struggled to remain united as differences have opened up within the coalition over approaches to a government reform drive, including changes to the labour code and attempted reform of Chile's strict abortion laws. In 2020, all Christian Democrats senators voted in favour of same sex marriage. in 2020 the party gave its support for "Approve" in the 2020 Chilean national plebiscite. After the 2019–2021 Chilean protests most of La Nueva Mayoria including the PDC regrouped to form Constituent Unity and participated in the 2021 constitutional convention election (as The Approval List) and the 2021 gubernatorial elections. After those elections the group renamed to New Social Pact to participate in the 2021 general election, PDC senator Yasna Provoste was chosen as the coalition's candidate, coming in 5th place with 11.6% of the vote. After she lost the first round the PDC supported Gabriel Boric for the second round, in which Boric won the election. After Boric won the election, most of the New Social Pact parties supported joining Boric's government, on the other hand the Christian Democrat's president, Ximena Rincon, said that the party would be a "constructive opposition" and said that any member joining the government should have to resign to the party. After this the PDC was excluded from the new coalition "Democratic Socialism".
2022 жылғы дағдарыс
Партияның 2022 жылғы Чилидің жалпыұлттық референдумында "Мақұлдау" таңдауын ресми түрде қолдауы қатаң ішкі жікке бөлуге әкелді, мүшелердің көптегені "Қарсы дауыс беру" таңдауын ашық қолдады және оларды партиядан шығару туралы талаптар айтылды. Рене Кортазар, Соледад Альвеар, Гутенберг Мартинес және Хосе Пабло Ареллано сияқты танымал тұлғалар өз еркімен партиядан шығып, Кристиан Уорнкеннің "Амариллос" қозғалысына қосылды. Химена Ринкон мен Матиас Уокер 2022 жылдың қазан айында партиядан шығып, Карлос Малдонадо және басқалармен бірге "Демократтар" саяси қозғалысын құрды. Сондай-ақ қазан айында Сантьяго қалалық әкімшілігінің әкімі Клаудио Оррего партиядан кетті. 2018 жылдан 2021 жылға дейін партия төрағасы болған Фуад Чахин 2022 жылдың қараша айының басында партиядан уақытша шеттетілді.
The official support of the party for the "Approve" option in the 2022 Chilean national plebiscite has led a severe internal division, with various members openly supporting the "Reject" option and subsequent calls for them to be expelled. Some historic figures, like René Cortázar, Soledad Alvear, Gutenberg Martínez and José Pablo Arellano left the party by their own initiative to join Cristián Warnken's Amarillos movement. Ximena Rincón and Matías Walker left the party in October 2022 to form the political movement Demócratas together with Carlos Maldonado and others. Also in October, Governor of Santiago Metropolitan Region Claudio Orrego left the party. Fuad Chahín, who was president of the party from 2018 to 2021, was suspended from the party in early November 2022.