Кіріспе

Чилидің саяси партиялары үш анық санатталған, ерекше саяси топқа бөлінеді: солшыл, орталық және оңшыл. 1973 жылғы төңкеріске дейін бұл үш саяси топ біршама плюралистік және фрагменттелген болатын. Бұл ерекшелік 19 ғасырдың соңынан бері сақталып келеді. Осы уақыттан бері үш топқа әртүрлі партиялар кірген. Әр партия мемлекеттік басқаруда белгілі бір деңгейде билікке ие болған немесе Ұлттық Конгресте өкілдік алған. Саяси партиялар 1980 жылғы Чили Республикасының Саяси Конституциясымен және 1987 жылғы Саяси партиялар туралы Конституциялық заңымен заңды саяси жүйеде қатысатын және қоғамдық пікірді қалыптастыруға үлес қосатын ұйымдар ретінде заңды және ресми түрде танылады.

Шығуы және алғашқы блоктар (1810-1860)

Чилиде алғашқы саяси топтар Чили тәуелсіздігі кезінде құрылды: роялистер мен патриоттар. Роялистер Испания королімен бұрынғы жағдайды сақтауды қаласа, патриоттар көбірек еркіндікке ұмтылды. Өз кезегінде, патриоттар реформалардың баяу жүруін қалаған орташалар мен одан да жылдам реформаларды жақтаған радикалдар немесе экстремистер болып екіге бөлінді. Алғашқы саяси топтардың ешқайсысы толық тәуелсіздікті жариялауға асықпады, себебі король Наполеоннан билігін қайтарып ала ма, жоқ па екені белгісіз болды. Чили тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген саяси топтар пайда болды. Олар ортақ саяси идеяларға емес, сол кездегі танымал көшбасшыларға негізделген. Екі ең күшті саяси топ – пиполостар (либералдар) және пелукондар (консерваторлар) болды. О’Хиггинистер мен тобаконистер деген екі шағын партия көбінесе пелукондардың жағында болды. Диего Порталес Паласуэлос Жаңа институттың және 1833 жылғы Конституцияның авторы болғаннан кейін, пелукондар отыз жыл бойы (1831–1861) билікте болды. 1831–1861 жылдары президенттің өзінен кейінгіні таңдау арқылы билік жүргізілетін саяси жүйе қалыптасты. Бұл жүйе биліктің билеуші саяси топтың мүшелері арасында ауысуы керек деген ойды күшейтті. Тек 1856 жылғы «Сакристан мәселесі» пелукондарды бөліп, 1861 жылы либералдардың билікке келуіне жағдай жасады.

Дәстүрлі партиялардың үстемдігі (1860-1920)

Чили институттарында саяси партиялардың ресми түрде пайда болуы 1850 жылдар шамасында болды. Чилиліктер Ұлттық Конгресс арқылы президенттің ұлттық саяси өмірдегі басты рөліне қарсы тұра бастады. 1891 жылы азамат соғысынан кейін туындаған дау парламенттік жүйе пайдасына шешілді. Сол кезде орта таптың өркендеуі Радикалдық партияның құрылуына әкелді. Олардың үгіт-насихат жұмысы 1850 жылдары күміс кендерінің иелерінің мүддесін қорғайтын топ ретінде басталды, бірақ ол бірте-бірте өсіп келе жатқан мемлекеттік бюрократия қызметкерлеріне назар аударды. Одан кейін, радикализмнің сол саласынан Демократиялық партия пайда болды. Бұл партия қоғамның жұмысшы табына жақын туды, бірақ уақыт өте келе партиялық жүйенің қалған бөлігімен одақ құрды. 1891 жылғы Чили азамат соғысынан кейін саяси жүйе парламенттік жүйенің элементтерін қабылдай бастады. Осының нәтижесінде саяси коалициялар күшті болды. Жалпы, жиырмаға жуық түрлі саяси партиялар мен қозғалыстар болғанымен, Чили саясаты екі ірі топтың айналасында құрылды: Либералдық Альянс (либералдық және прогрессивтік бағыттағы) және Коалиция (консервативтік, католиктер). Сонымен қатар, бұрын жоғары таптың құралы болған саяси партиялар өркендеген орта және жұмысшы табын да өздеріне қосты.

Саяси партиялардың кеңейуі (1920-1973)

Еуропадан иммиграцияның артуымен Чилиге анархистік және социалистік идеяларды ұстанатын жұмысшылар келді. Сонымен қатар, 19 ғасырдың ортасында Чилидің солтүстігіндегі нитрат кендерінде бірлескен еңбек одақтарының өркендеуі арқылы кәсіподақ қозғалысы басталды. Осы процестердің нәтижесінде 1912 жылы Икикеде типограф Луис Эмилио Рекабаррен және 30 кәсіподақ жұмысшысы мен қызметкері жұмысшы-социалистік партияны құрды. Жұмысшы-социалистік партиясы – Чили жұмысшы табының саяси партиясы ретінде анықталады. 1922 жылы партия Үшінші Коммунистік Интернационалға қосылды. Осы күннен бастап партия Чили Коммунистік партиясы деп аталды. 1920 және 1938 жылдар аралығында (Артуро Алессандри Палманың алғашқы президенттік мерзімінің басталуы мен екінші мерзімінің аяқталуы арасында) болған бірқатар саяси оқиғалар 19 ғасырдың дәстүрлі партияларының маңыздылығын төмендетіп, «халықтық партиялардың» ықпалын арттырды. Бұл жаңа типтегі саяси партияның өркендеуі 1938-1952 жылдар аралығында Радикалдық партияның үш президенттік мерзімінде орын алды. Осы кезеңде Радикалдық партия (орта таптың өкілі), көптеген лауазымдар мен саяси жеңілдіктерге ие болып, ұзақ мерзімде беделін жоғалтты. Оның оң және солшылдың арасындағы делдалдық саяси күш ретіндегі орнын Христиан-демократиялық партия басты. Христиан-демократиялық партиясы – Ұлттық Фаланганың мұрагері, ол өз кезегінде Эдуардо Фрей Монтальваның (1964-1970) жеңісінен кейін әлсіреген Консервативтік партиядан бөлініп шықты. Саяси партияларға қатысты, 1938 және 1973 жылдар аралығындағы ерекшелігі – классикалық «үштен бір» жүйесіне (оң, орталық және сол) құрылуы болды. Сальвадор Альендемен бірге Халықтық Бірлік орталық және солшыл күштерден құралған кең саяси коалиция ретінде билікке келді. Алайда, 1973 жылғы әскери төңкеріс Халықтық Бірліктің құлауын ғана емес, партиялық жүйенің бұзылуын және Аугусто Пиночет диктатурасының көп бөлігінде оның аяқталуын білдірді. Әскери диктатураның соңғы жылында ғана саяси партиялардың құрылуы мен жұмыс істеуін реттейтін Конституциялық заң қабылданды.

Партияларды тыйым салу және қайта ұйымдастыру (1973-1990)

1973 жылдан 1987 жылға дейін Чилидегі саяси партияларға тыйым салынды. 1973 жылдың 8 қазанында Халықтық Бірлік мүшелеріне тыйым салынды, ал үш күннен кейін қалған саяси партиялар мен қозғалыстар жұмысы тоқтатылды деп жарияланды және 1977 жылдың 12 наурызында толыққанды таратылды. 1996 жылдың 1 қазанында «Заң газетінде» органикалық конституциялық заң жарияланды, ол сайлау тіркемелері жүйесін қайта орналастырды және бұрынғы Сайлау тіркелімі дирекциясының орнына Чилидің Сайлау қызметі (Servel) құрылды. 1987 жылдың 23 наурызында Саяси партиялардың органикалық конституциялық заңы жарияланды, онда олардың мақсаттары, заңдастыру талаптары және ішкі ұйымдастырылуы сияқты мәселелер белгіленді. Осы заңмен партиялар заңдық тану рәсімдерін бастады. Ұлттық партия 1987 жылдың 23 желтоқсанында Servel тарапынан заңды түрде танылған және 1988 жылдың 4 қаңтарында ресми тіркелген алғашқы саяси ұйым болды. Келесі айларда – 1988 жылдың 5 қазандағы плебисцитке дейін – Ұлттық ілгерілеу, Гуманистік, Ұлттық жаңару, Радикалды демократия, Социалистік, Христиандық демократиялық (CDP), Демократия партиясы, Оңтүстік партиясы, Радикалды және Жасыл партиялар заңдастырылды.

Демократияға қайта оралу (1990-2022)

1990 жылы демократияның қайта орнатылуымен көзге түсетін саяси коалиция – «Concertación de Partidos por la Democracia» (Демократия үшін партиялар коалициясы) болды. Бұл орталық-солшыл топ бастапқыда 17 партиядан құрылған, ал олардың арасындағы ең маңыздылары жылдар бойы коалицияда қалып келді: Христиан-демократиялық партия, Социалистік партия, Демократия партиясы және Радикалды партия. «Concertación» Чилиді Патрисио Айлвиннің (1990–1994), Эдуардо Фрей Руис Тагледің (1994–2000), Рикардо Лагостың (2000–2006) және Мишель Бачелеттің (2006–2010) президенттік кезеңдері бойы басқарды. Биліктегі коалицияның қарсыласы – «Alianza» (Альянс) болды. Альянс – 1988 жылғы референдумде «Иә» деп дауыс берген негізгі партиялар құраған орталық-оңшыл партиялардың тобы. Парламенттен тыс жерде «Juntos Podemos Más» (Бірге көбірек жасай аламыз) деген солшыл коалиция болды, ол Коммунистік партия, Гуманистік партия, ПК АП және басқа да солшыл қозғалыстардан құралған. Бұл коалиция биномдық жүйенің арқасында үлкен сайлау нәтижелеріне жете алмады, себебі ол «Concertación» мен Альянстың үстемдігін күшейтті. «Альянс» Себастьян Пиньераның (2010–2014) билікке келуімен билікке ие болды. 2013 жылы сайлаудағы сәтсіздіктен кейін «Concertación» өзінің беделін жаңарту мақсатында Коммунистік партиямен, «Citizen Left» және MAS аймағымен келісімге келіп, «Жаңа көпшілік» коалициясын құрды. Бұл коалиция 2013 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, 2014 және 2018 жылдар аралығында Мишель Бачелеттің қайта сайлануын қамтамасыз етті. Альянсты құраған партиялар 2015 жылы «Chile Vamos» (Шилиге қадам басайық) деп аталатын жаңа коалицияға бірікті. 2016 жылы Чилидегі саяси партиялардың саны 14-тен 32-ге дейін өсті. Бұл 2017 жылғы муниципалитет сайлауы мен Парламент сайлауына дайындық болды, өйткені олар биномдық жүйенің орнына жаңа пропорционалды сайлау жүйесі бойынша өткізілетін алғашқы сайлаулар болады. Биномдық жүйе оқшауланған партиялар мен тәуелсіз кандидаттардың есесінен екі үлкен блоктың қалыптасуына жағдай жасады. Осы сайлауда «Frente Amplio» (Кең фронт) пайда болды, бұл солшыл күштерді біріктірген коалиция, ол күтпеген жерден 20 депутатты жеңіп алды. Президенттік сайлауда Себастьян Пиньера қайтадан үкіметке оралып, «Chile Vamos» коалициясын 2018 мен 2022 жылдар аралығында ресми түрде құрды.

Конституциялық конвенция және коалицияларды қайта ұйымдастыру (2022 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2019 жылғы әлеуметтік толқудан кейін, конституциялық конвенция арқылы жаңа конституцияның жобасын анықтаған референдум өтті. Сол органның мүшелері 2021 жылдың мамыр айында сайланды, бұл процесте саяси партиялардың белсенділеріне қарағанда тәуелсіз кандидаттар артықшылық алды. Тәуелсіздердің ең сәтті тобы – «Халық тізімі» болды. Осы сайлау нәтижесінде «Мен қадір-қасиетті қолдаймын» (Apruebo Dignidad) коалициясы құрылды, ол «Кең фронт» (Frente Amplio) және «Құрметті Чили» (Chile Digno) коалицияларын біріктірді. Бұл топ Габриэль Боричтің президенттік кандидатурасын қолдады, ол дауыс беруде жеңіске жеткен соң, «Демократиялық социализм» коалициясына біріккен Социалистік, «Демократия үшін», Радикалдық және Либералдық партияларды үкіметке шақыруға шешім қабылдады. Бұл бұрынғы Concertación/New Majority коалициясының Христиан-демократиялық партиямен, жаңа басқару құрамына шақырылмаған партиямен толық ажырасуын білдірді. Оңшылдардан Республикалық партия пайда болды, ол парламенттік сайлауда 14 депутат пен бір сенаторды сайлауға қол жеткізді, бұл 2022 жылдан бастап оппозицияға кеткен, Пиньера үкіметінен кейін «Чилиде біріккен» дәстүрлі оң орталыққа қарсы болды. Бұл сайлауда консервативті-либералды «Халық партиясы» (Partido de la gente) сияқты басқа да топтар пайда болды.

Саяси партиялар

Бұл мақалада Чилидегі саяси партиялар тізімі берілген. Чилиде көппартиялық жүйе қалыптасқан.

Белсенді

2023 жылдың қазанына қарай Чилиде заңды түрде құрылған 25 саяси партия бар. Партия/Альянс Аббр. Құрылған жылы. Саяси бағыты Халықаралық ұйымдастырулар Губернаторлар Сенаторлар Депутаттар Өңірлік кеңесшілер Әкімдер Кеңес мүшелері Соңына қарай Чили – Chile Vamos ChV 2015 Орталықтан оңға IDU Тәуелсіз Демократиялық Одақ – Unión Demócrata Independiente UDI 1983 Оңшыл IDU Ұлттық Жаңару – Renovación Nacional RN 1987 Орталықтан оңға IDU, Саяси Эволюция – Evolución Política Evópoli 2012 Орталық оң LI, RELIAL Демократиялық Социализм – Socialismo Democrático SD 2021 Орталық сол None Социалистік Партия – Partido Socialista de Chile PS 1933 Орталық сол PA, SI, FSP, COPPPAL Демократия үшін Партия – Partido por la Democracia PPD 1987 Орталық сол PA, SI, COPPPAL Радикалдық Партия – Partido Radical de Chile PR 1863 Орталық сол PA, SI, COPPPAL Либералдық Партия – Partido Liberal de Chile PL 2013 Орталық сол LI Мақұлдау Табандылығы – Apruebo Dignidad AD 2021 Солдан өте солға None Коммунистік Партия – Partido Comunista de Chile PCCh 1922 Солдан өте солға FSP, CBP, IMCWP Демократиялық Революция – Revolución Democrática RD 2012 Орталық солдан солға None Әлеуметтік Жасыл Өңірлік Федерация – Federación Regionalista Verde Social FREVS 2017 Орталық солдан солға None Әлеуметтік Ұйысу – Convergencia Social CS 2019 Сол PI Ортақтар – Comunes Comunes 2019 Сол FSP Адамгершілік Әрекет – Acción Humanista AH 2020 Сол None Христиан Демократиялық Партиясы – Partido Demócrata Cristiano PDC 1957 Орталықтан орталық солға CDI Демократтар – Demócratas Demócratas 2022 Орталық солдан орталық оңға None Республикалық Партия – Partido Republicano de Chile PLR 2019 Өте оң None Халық Партиясы – Partido de la Gente PDG 2019 Орталық оңнан оңға None Христиан Әлеуметтік Партиясы – Partido Social Cristiano PSC 2022 Оңнан өте оңға None Чили үшін Сарылар – Amarillos por Chile AxCh 2022 Орталық солдан орталық оңға None Адамгершілік Партиясы – Partido Humanista PH 1984 Сол HI, FSP Теңдік Партиясы – Partido Igualdad IGUAL 2009 Солдан өте солға FSP Халық Партиясы – Partido Popular Popular 2022 Сол None Халықтық Жасыл Альянс Партиясы – Partido Alianza Verde Popular PAVP 2022 Орталық сол None Прогрессивті Отан – Patria Progresista PP 2022 Орталық солдан солға None Ақылға Салыну – Sentido Común SC 2022 Орталықтан орталық оңға None