Кіріспе

Авиациялық құбылыс. Басқарудың керілігі – ұшақтың басқарылуына зиянды әсер етеді. Ұшуды басқару интуитивті емес түде кері жүреді, сондықтан ұшқыштар жағдайды сезбей, дұрыс емес команда бере алады; мысалы, солға бұрылу үшін, олар басқару тұтқасын оңға, әдеттегі бағыттың кері бағытына итеруі керек.

Себептер

Бұл мәселенің бірнеше себебі бар: ұшқыштың қатесі, жоғары жылдамдықпен ұшудың салдары, қате жалғанған басқару жүйелері және ұшақтағы түрлі байланыс күштері.

Жабдықтың бұзылуы

Жабдықтың істен шығуы ұшуды басқару жүйесінің күтпеген түрде жұмыс істеуіне әкелуі мүмкін, мысалы, United Airlines 585 рейсінде тіркелген рульдің кері бұрылуына ұқсас жағдай.

Ұшқыштың қатесі

Пилоттық қателік басқарудың бұрылысқа түсуінің ең көп кездесетін себебі болып табылады. Ерекше жағдайларда ұшқыштың бағдарын жоғалтуы және жағдайды түзеу үшін дұрыс емес басқару әрекеттерін жасауы жиі кездеседі. Бұл, әсіресе, каскаға орнатылған дисплей жүйелерін пайдаланғанда кең таралған, себебі олар ұшқыштың көру қабілетінде тұрақты графикалық элементтерді көрсетеді, әсіресе «іштен сыртқа» деп аталатын күй көрсету түрін қолданғанда.

Қате қосылған басқару элементтері

Бұл мәселенің тағы бір жиі кездесетін себебі – дұрыс қосылмаған басқару жүйелері. Бұл, әсіресе ұшақтарды жөндеуден кейін, соның ішінде алғаш рет ұшырылып жатқан жеке құрастырылған ұшақтарда қайта-қайта туындайтын мәселе. Дегенмен, коммерциялық ұшақтарда да мұндай жағдай сирек емес, және бірнеше апаттарға себеп болған, оның ішінде 1927 жылғы Шнайдер Трофи жарысы алдындағы Short Crusader ұшағының апаты және 1947 жылы Avro конструкторы Рой Чадвиктің қазасы.

Қанаттың бұрылуы

Мәселенің тағы бір көрінісі, қанат үстінен өтетін ауа ағынының мөлшері соншалықты артуы мүмкін, нәтижесінде аэроннан туындайтын күш қанаттың өзін бұрауға жеткілікті болады, себебі қанат құрылымының бұрылуға төзімділігі жеткіліксіз. Мысалы, қанатты төмен түсіру үшін аэрон жоғары бұрылғанда, қанат кері бағытта бұрылады. Соның салдарынан ауа ағыны жоғары емес, төмен бағытталады, ал қанат күтілгендей емес, жоғары көтеріледі. Мұндай басқарудың кері жүруі көбінесе "жоғары жылдамдық" эффектілерімен бірге сығылу ретінде қарастырылады.

Райт ағайындыларының желкені

Райт ағайындары бақылаудың кері бұрылу құбылысына тап болды, бұл әдетте жағымсыз бағытталған бұрылыс деп аталады. 1902 жылғы планерінде олар бір бағытта домалап, кері бағытта бұрылып, содан кейін жерге құлау проблемасын кездестіре берді. Олар осы мәселені жылжымалы рульдік жүйе қосып шешті, қазір дерлік барлық ұшақтарда осы жүйе қолданылады. Проблеманың түпкі себебі динамикалық еді. Қанатты иіп бұру күтілгендей көтеру күшін жасады, осылайша ұшақты домалатты, бірақ сонымен қатар қарсылық күшіне де әсер етті. Нәтижесінде, жоғары көтерілген қанат артқа тартылып, планерді бұрды. Егер бұл бұрылыс жеткілікті күшті болса, алға жылдамдықпен итерілген төменгі қанаттың жылдамдығы артып, көтеру күшін күшейтетін болды, соның салдарынан домалыстың бағыты өзгеріп кететін.

Супермарналық Спитфайр

Supermarine Spitfire ұшағының жоғары нығыздау жылдамдығына байланысты, аэрон ауданын ұлғайту арқылы көлденең маневрлеуді (домару жылдамдығын) арттыру қажет болғанда, аэронның кері бұрылуы мәселесі анық байқалды. Ұшақтың қанаты бастапқыда 580 миль/сағат аэрон кері бұрылу жылдамдығы үшін жобаланған, ал аэрон ауданын арттыруға жасалған кез келген әрекет үлкен аэрон қолданылғанда жоғары жылдамдықта қанаттың бұрылуына, нәтижесінде ұшақтың пилоттың күткен бағытына қарама-қарсы бағытта домаруына әкелді. Домару жылдамдығын арттыру мәселесі уақытша шешілді, қанат ұштары "қысқартылды" (ұшқыш аймақтағы аэродинамикалық жүктемені азайту арқылы үлкен аэронды пайдалануға мүмкіндік берді), жаңа, мықтырақ қанат енгізілгенге дейін. Бұл жаңа қанат Mk 21 үлгісінде пайда болды және теориялық аэрон кері бұрылу жылдамдығы .

Boeing B-47 ұшағы

Боинг Б-47 ұшағының жылдамдығы төмен биіктікте шектелген, себебі үлкен, иілгіш қанаттары кейбір жағдайларда басқару беттерінің әсерін күшсіздендіретін еді.

Госсамерлік кондор

Басқаруды кері бұру Кремер сыйлығын жеңіп алған адам күшімен жұмыс істейтін ұшақ – «Госсамер Кондорға» да әсер етті. Ұзаққа созылған бұрылу мәселесін шешу үшін қанат бұрау механизмі қолданылғанда, ұшақ күтілгендей емес, кері бағытта бұрылды. «Госсамер Кондорды» дәстүрлі түрде орнату кезінде ішкі қанаты соншалықты баяулап, жерге қонды. «Кері» сымдармен қанат бұруды пайдалану арқылы ішкі қанаттың шабуыл бұрышы арттырылды, соның салдарынан пайда болған қарсылық сол қанатты баяулатты, ал артқан көтергіш күш аэродинамикалық қанатқа аспандағы жылдамдықты азайтуға мүмкіндік берді. Содан кейін мұрындық бұрылысты аяқтады.