Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хорватиялық құқық партиясы (HSP) – Хорватиядағы парламенттен тыс ұлтшыл саяси партия. Партия атауындағы "құқық" сөзі Хорватияның тәуелсіздігі мен дербестігін негіздеуге арналған заңдық және моральдық себептерге сілтеме жасайды. ХСП өзінің бұрынғы атын сақтап қалғанмен, қазіргі таңда этноцентрлік платформасы бар, радикалды оңшыл партия болып табылады.
The Croatian Party of Rights (, HSP) is an extra parliamentary nationalist political party in Croatia. The word "right(s)" in the party's name refers to the legal and moral reasons that justify the independence and autonomy of Croatia. While the HSP has retained its old name, today it is a far right party with an ethnocentric platform.
Тарих
ХСП, басқа заманауи хорват партияларымен бірге, мысалы, Хорват таза құқық партиясы, 1861 жылы құрылған және 1929 жылға дейін болған Құқықтар партиясының мұрагері екенін мәлімдейді.
The HSP, along with other modern Croatian parties, such as the Croatian Pure Party of Rights, claim legacy to the Party of Rights, which was founded in 1861 and existed until 1929.
1991 - 1995 жылдар
1990 жылы 25 ақпанда бір топ адам Хорватия құқық партиясын қайта құрды. Партияның алғашқы президенті Доброслав Парага бұрынғы Құқық партиясымен тарихи байланысын мойындады. Көп ұзамай партияда жарылыс болды. Партияның бұрынғы хатшысы Крешимир Павелич жаңа Хорватия демократиялық құқық партиясының президенті болды. Ескі Құқық партиясынан тараған деп мәлімдеген тағы да бірнеше құқық партиялары пайда болды. Хорват құқық партиясы 1990 жылғы Хорват парламенті сайлауына қатыспады, бұл Хорват демократиялық одағының (HDZ) көбірек дауыс жинауына мүмкіндік берді. Партия мүшелерінің саны жылдам өсті, 1990 жылдың соңына қарай 18 000 мүшеге жетті, ал 1991 жылдың күзінің соңына қарай 100 000-нан астам мүше болды, мыңдаған жақтастары партияның митингілері мен наразылықтарына қатысты. Көптеген мұсылмандар ХСП-ға қосылып, өзінің ұлтын хорват деп жалған айтты, бірақ олардың әкелері мен аталары хорваттар болғанын мәлімдеді. ХСП-ның саяси тартымдылығы мен күші 1991-1992 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, осы кезде ХСП-ның әскери қанаты – Хорватия қорғаныс күштері Хорватияны қорғауда маңызды рөл атқарды. Парага хорваттардың еркіндік пен тәуелсіздікке ұмтылысының символы болды. Парага Франьо Туджманды Сербиямен ынтымақтастығы және Босния мен Герцеговинадағы босниялықтармен болған қақтығысы үшін қатал сынға алды. ХСП Анте Старчевичтің және Миле Будак сияқты усташ идеологтарының жазбаларын пайдаланып, Туджман хорват мемлекетін қорғауда жеткілікті радикалды емес екенін дәлелдеді. Биліктегі HDZ Вуковар құлағанға дейін ХСП-мен ынтымақтасты, содан кейін ХСП және HOS басшылары "террорлық қызмет" және "демократиялық сайланған үкіметтің жұмысын қиындату" айыптарымен түрмеге қамалды. Парага мен Хорватия құқық партиясы әскери трибунал алдында бас мойынсыздау айыбымен сотталды. Кейін олар босатылды. Параганың басты саяси және сайлау платформасы – Ұлы Хорватияны құру және серб агрессорын толық жеңіске жеткізу болды. 1992 жылғы Хорват парламенті сайлауында HDZ құқық партиясының пайдасына 7% дауыс жоғалтты. Партияның алғашқы посткоммунистік көшбасшыларының бірі Анте Параджик бұрынғы Югославия кезінде Хорват көктемінің студенттік жетекшісі болған саяси диссидент болды, бірақ ол соғыс кезінде қастандық салдарынан қаза тапты. Парага өзінің орынбасары Анто Дяпичпен билік үшін күреске түсті. Парага мен Дяпич партияның атын пайдалану құқығы үшін соттасты, бұл даудан Парага жеңіліс тапты. Парага кейіннен 1861 жылғы Хорватия құқық партиясын (HSP 1861) құрды, бірақ ол бұл кезде саяси жағынан ықпалсыз болды. 1993 жылдың 17 қыркүйегінде үш құқық партиясының басшылары Кутинада кездесіп, кең ортақ құқық бағдарламасы негізінде жаңа одақ құруға дайындық жұмыстарын бастады. Кездесуді ұйымдастырушылар ХСП-ның жаңа басшылары Дяпич пен Борис Кандаре болды, олар Хорватияның Таза Құқық партиясы мен Хорватияның Ұлттық Демократиялық Лигасының басшыларын шақырды, бірақ кездесу сәтсіз аяқталды және бұл партиялар әлі де жеке-жеке әрекет етуде. 1995 жылғы парламент сайлауында ХСП партиядағы жағдайдың нашарлауына байланысты HDZ пайдасына танымалдылығын жоғалтты.
A group of people restored Croatian Party of Rights on 25 February 1990. Dobroslav Paraga, the first president of the party acknowledged the historical bounds with the older Party of Rights. Soon, the party faced splits. Krešimir Pavelić, a former secretary of the party, became president of the new Croatian Democratic Party of Rights. Some other rights parties that claimed origin from old Party of Rights appeared. Croatian Party of Rights did not participate in the Croatian parliamentary election in 1990, which helped Croatian Democratic Union (HDZ) to win more votes. The parties membership grew at a rapid rate, with the party having 18,000 members by the end of 1990, and grew to over 100,000 members by the end of fall in 1991, with thousands of supporters attending the parties rallies and protests. Muslims often joined the HSP, falsifying their nationality to be Croatian while stating they were their fathers and grandfathers. HSP's political appeal and strength were at peak during the 1991–92 when Croatian Defence Forces, a military wing of the HSP, took heavy burden of defence of Croatia. Paraga was the champion of the Croatian will for freedom and independence. Paraga harshly and openly criticized Franjo Tuđman for his cooperation with Serbia and the conflict with Bosniaks in Bosnia and Herzegovina. The HSP used the writings of Ante Starčević and the writings of Ustaše ideologues such as Mile Budak to argue that Tuđman was not radical enough in his defence of the Croatian state. The ruling HDZ cooperated with the HSP until the fall of Vukovar, after which the leaders of the HSP and HOS were imprisoned for "terrorist activities" and "obstruction of democratically elected government". Paraga and the Croatian Party of Rights appeared in front of a military tribunal on allegations of insubordination. They were later released. Paraga's main political and electoral platform was the creation of a Greater Croatia and the total defeat of the Serbian aggressor. In the Croatian parliamentary election held in 1992, HDZ lost 7% of votes in favor of the Party of Rights. One of the party's first post communist leaders, Ante Paradžik was a political dissident during the former Yugoslavia when he was a student leader of the Croatian Spring, but he was killed during the war by assassination. Paraga found himself in a power struggle with his deputy, Anto Đapić. Paraga and Đapić fought a legal battle for the right to use the party name, a dispute that Paraga eventually lost. Paraga later formed the Croatian Party of Rights 1861 (HSP 1861) but by this time he was already politically marginalized. On 17 September 1993, the leaders of the three rights parties held a meeting in Kutina and began preparations for a new union on a broad common rights program. The initiative for the meeting came from the new leaders of the HSP, Đapić and Boris Kandare, who invited leaders of the Croatian Pure Party of Rights and the Croatian National Democratic League but the meeting was unsuccessful, and those parties are still acting separately. During the parliamentary election in 1995, HSP lost popularity due to bad situation in the party in favor of HDZ.
1995 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Қазіргі заманғы HSP-нің ұзақ жылдар бойы президенті болып Đapić танылды. Оның саяси беделі, Сплит университетіндегі заң факультетінде алғашқы заң бітіруші дәрежесін алу үшін Кандаре, партиясының аға мүшесі және заң факультетінің профессорымен бірлесіп алдау жасағаны бұқаралық ақпарат құралдары арқылы анықталғаннан кейін күрт төмендеді. 2000 жылы Парага Кутина Ассамблеясы туралы дауды қайтадан Жоғарғы Сотқа көтерді, ол 2000 жылдың мамырында оның талабын қабылдап, 1998 жылғы Мемлекеттік басқару министрлігінің шешімін жойды. Ол Đapić-тің партия мүшесі емес екенін және мүшеліктерін жалған көрсеткенін мәлімдеді. Алайда, 2002 жылдың 20 шілдесінде Жоғарғы Сот Đapić-тің пайдасына шешім шығарды. Әділет және мемлекеттік басқару министрлігі, HSP басшылығы Кутин Ассамблеясында процедураны және заңды ешқандай бұзбағанын растайтын шешім қабылдады. Сонымен қатар, ол соғыс ардагері мәртебесін алу үшін жарақаттарын жалған көрсеткені үшін ашық айыпталды. Бұл жарияланымдарға қарамастан, Đapić-тің HSP басшысы лауазымындағы мансабына ешқандай әсер етпеді. Партиядан көптеген адамдар кетіп, 2003 жылдан бастап сегіз орынның жетісін жоғалтып, нашар нәтижелер көрсеткеніне және 2007 жылғы Хорватия парламенті сайлауында партия басшысы болып қалғанына қарамастан, ол лауазымында қалды. Ол уақытша отставкаға кетті, бірақ бірнеше аптадан кейін отставкасын кері алып, қайтадан қызметке кірісті. 2003 жылғы Хорватия парламенті сайлауында ХСП Медзимурье партиясы, Загорье демократиялық партиясы және партиялық емес Славен Летикамен одақтасты. Олар жалпы дауыс берудің 6,4%-ын алып, 151 орынның 8-ін жеңіп алды, барлығы ХСП және Летика үшін. 2005 жылдың тамызында үш кіші оңшыл партияның бірігуінен құрылған оңшыл саяси партия – Хорватия демократиялық республикалық партиясы (ХДР) ХСП-ге қосылды. ХДР-ның алғашқы президенті Йошко Ковач болды. 2007 жылдың қыркүйегінде партияның көрнекті мүшелері Мирослав Рожич және Тончи Тадич партиядан шықты. 2007 жылғы қарашада Хорватия парламенті сайлауында партия сәтсіздікке ұшырады, халық дауысының 3,5%-ын алып, Саборда бір орын ғана жеңіп алды. 2009 жылғы Хорватиядағы жергілікті сайлауда да партия үшін жағдай жақсы болмады, нәтижесінде партия басшылығындағы тартыс күшейді. Бұрынғы өкілдер Ружа Томашич және Перо Ковачевич басқаратын фракция "Хорватиялық құқық партиясы – доктор Анте Старчевич" деген жаңа партия құрды. 2009 жылдың 7 қарашасында өткен партиялық съезде Đapić ресми түрде отставкаға кетіп, партия мүшелеріне жаңа басшы сайлауға мүмкіндік берді. Даниэль Срб партияның жаңа президенті болу үшін тағы екі үміткерді жеңіп шықты. ХСП 2011 жылғы Хорватия парламенті сайлауында VII сайлау округінде (Лика және Горски Котар) тізімнің иелері тек әйелдерден тұратынын мәлімдеді. Партия алғаш рет 2011 жылғы Хорватия парламенті сайлауында парламенттік орындардың бірін де жеңіп алмады, бұл Құқықтар партиясында дағдарысқа әкелді. Партияның Далматин бөлімшесінің басшылары құрметті президент Анто Đapić-тің отставкаға кетуін талап етті. Сплиттегі ХСП президенті Хрвое Томашевич Đapić-тің саясаттан және партиядан кетуін сұрады. 2013 жылдың 28 қаңтарында Хорватиялық құқық партиясының президиумы бұрынғы құрметті президенті Đapić-ті партиядан шығарды. Партия президенті Срб, Đapić-тің саясатқа қатыспауға берген уәдесін бұзғаны үшін шығарылғанын мәлімдеді. Đapić бұл шешімге қатты таңырқағанын айтты. 2020 жылдың 16 шілдесінде ХСП Сплит округтік кеңесі партияның президиумы мен президенті Карло Старчевичтің отставкасын талап ету туралы бірауыздан шешім қабылдады, бірақ ол президиум отырысында оған қарсылық көрсетті. Сплит ХСП басшылары отставкаға кететінін және партиядан шығатынын мәлімдеді.
The long time president of modern HSP was Đapić. His political reputation was severely tarnished after the media found out that he cheated to obtain his first post graduate degree in law at the University of Split, in collusion with Kandare, a senior member of his party and professor at the Law Faculty. In 2000, Paraga again initiated a dispute about the Kutina Assembly before the Supreme Court, which accepted his lawsuit in May 2000, canceling the conclusion of the Ministry of Public Administration from 1998. He continued to claim that Đapić was not a member of the party and that he falsified his membership. However, on 20 July 2002, the Supreme Court sided with Đapić. The Ministry of Justice and Public Administration issued a decision according to which the leadership of the HSP did not violate the procedure and the law in any detail at the Kutin Assembly. He was also publicly accused of faking injuries to obtain the status of a war veteran. Despite these revelations, Đapić's career as head of the HSP was unaffected. Even after the party was left by many and it had terrible results, losing seven out of eight seats from 2003, and during the Croatian elections in 2007, he remained as head of the party. He temporarily resigned, but in less than few weeks he had withdrawn his resignation. At the 2003 Croatian parliamentary election, the HSP was in an alliance with Međimurje Party, Zagorje Democratic Party and non partisan Slaven Letica. Together, they won 6.4% of the popular vote and 8 out of 151 seats, all for the HSP and Letica. In August 2005, the Croatian Democratic Republican Party, a right wing political party established on 21 October 2000, by merger of three smaller right wing parties, merged into the HSP. The first president of HDRS was Joško Kovač. In September 2007, prominent members Miroslav Rožić and Tonči Tadić left the party. In November at the 2007 Croatian parliamentary election, the party suffered a setback, as it won 3.5% of the popular vote and a single seat in Sabor. After the 2009 Croatian local elections, which weren't particularly successful for the party either, turmoil in the party leadership escalated when a faction led by former representatives Ruža Tomašić and Pero Kovačević formed a splinter "Croatian Party of Rights — Dr. Ante Starčević". At the party convention held on 7 November 2009, Đapić officially stepped down, allowing a new leader to be elected by party members. Daniel Srb defeated two other candidates to become the new president of the party. The HSP announced that during the Croatian parliamentary election in 2011 holders of their list in VII Electoral District (primary Lika and Gorski Kotar) would be exclusively women. The party, for the first time, didn't win any parliamentary seats in the 2011 Croatian parliamentary election, which led to a crisis in Party of Rights; leaders of the Dalmatian branch of the party called for resignation of honorary president Anto Đapić. The president of the HSP in Split, Hrvoje Tomašević, asked for Đapić's resignation from politics and election in the party. On 28 January 2013, the Presidency of the Croatian Party of Rights expelled its former honorary president Đapić from the party. Srb, the party's president, said that Đapić expelled as he broke his promise that he wouldn't be active in politics. Đapić said that he was shocked by the decision. On 16 July 2020, the county council of HSP Split reached a unanimous conclusion on demanding the resignation of the parties presidency and the president, Karlo Starčević, which he strongly opposed at the presidency session. HSP Split officials gave a statement, in which they resigned and left the party.
Заңнамалық
Төменде партияның Хорватия Парламентіне өткен сайлаулардағы нәтижелерінің шолуы берілген. "Жалпы дауыс" және "Пайыз" бағаналары сайлау алдындағы коалициялардың HSP-ге берген дауыстарының қосындысын, ал "Жалпы орын" бағанасы сайлау округтерінде HSP-ге бұйырған орындардың қосындысын және HSP-мен байланысты этникалық азшылықтардың өкілдерін қамтиды. Сайлау Коалициямен Дауыс саны Пайыз Орын саны Үкіметтегі өзгеріс 1992 Жоқ 186,000 7.1% Жаңа 1995 Жоқ 121,095 5.0% 1 2000 HKDU 152,699 5.2% 0 2003 ZDS–MS 157,987 6.4% 4 2007 Жоқ 86,865 3.5% 7 2011 HS 72,360 3.0% 1 2015 HKS–Obiteljska stranka 13,980 0.6% 0 2016 HČSP–ABH–Obiteljska stranka 13,082 0.7% 0 2020 NHR–GO 7,266 0.44% 0 2024 HDSS–HB 18,128 0.85% 0
The following is a summary of the party's results in legislative elections for the Croatian Parliament. The "Total votes" and "Percentage" columns include sums of votes won by pre election coalitions HSP had been part of and the "Total seats" column includes sums of seats won by HSP in election constituencies plus representatives of ethnic minorities affiliated with HSP. Election In coalition with Votes won Percentage Seats won ChangeGovernment 1992 None 186,000 7.1% New 1995 None 121,095 5.0% 1 2000 HKDU 152,699 5.2% 0 2003 ZDS–MS 157,987 6.4% 4 2007 None 86,865 3.5% 7 2011 HS 72,360 3.0% 1 2015 HKS–Obiteljska stranka 13,980 0.6% 0 2016 HČSP–ABH–Obiteljska stranka 13,082 0.7% 0 2020 NHR–GO 7,266 0.44% 0 2024 HDSS–HB 18,128 0.85% 0
Президенттік
Төменде ХСП Хорватия президенті сайлауында қолдаған президенттік кандидаттардың тізімі келтірілген. Сайлау жылы Кандидат Бірінші кезеңдегі жалпы дауыс саны Жалпы дауыс санының пайызы 1992 Доброслав Парага 144 695 5,51 (#4) 2000 Анто Дяпич 49 288 1,84 (#5) 2005 Славен Летека 57 748 2,59 (#5) 2009–10 Драган Приморак 117 154 5,93 (#6) 2014–15 Милан Куюнджич 112 585 6,30 (#4)
The following is a list of presidential candidates endorsed by HSP in elections for President of Croatia. Election year(s)Candidate1st round# of overall votes% of overall votes1992Dobroslav Paraga 144,695 5.51 (#4)2000Anto Đapić 49,288 1.84 (#5)2005Slaven Letica 57,748 2.59 (#5)2009–10Dragan Primorac 117,154 5.93 (#6)2014–15 Milan Kujundžić 112,585 6.30 (#4)
Еуропалық Парламент
Сайлау жылыКоалиция # дауыс санымен % дауыстардың жалпы саны # жеңіп алған орын Рангі 2013Жоқ 10,317 1.39% 10 2014Хорватия үшін альянс 63,437 6.88% 4 2019NHR 46,970 4.37% 9
Election yearIn coalition with # of total votes % of overall vote # of seats won Rank 2013None 10,317 1.39% 10 2014Alliance for Croatia 63,437 6.88% 4 2019NHR 46,970 4,37% 9