Кіріспе

Хорватиялық құқық партиясы (HSP) – Хорватиядағы парламенттен тыс ұлтшыл саяси партия. Партия атауындағы "құқық" сөзі Хорватияның тәуелсіздігі мен дербестігін негіздеуге арналған заңдық және моральдық себептерге сілтеме жасайды. ХСП өзінің бұрынғы атын сақтап қалғанмен, қазіргі таңда этноцентрлік платформасы бар, радикалды оңшыл партия болып табылады.

Тарих

ХСП, басқа заманауи хорват партияларымен бірге, мысалы, Хорват таза құқық партиясы, 1861 жылы құрылған және 1929 жылға дейін болған Құқықтар партиясының мұрагері екенін мәлімдейді.

1991 - 1995 жылдар

1990 жылы 25 ақпанда бір топ адам Хорватия құқық партиясын қайта құрды. Партияның алғашқы президенті Доброслав Парага бұрынғы Құқық партиясымен тарихи байланысын мойындады. Көп ұзамай партияда жарылыс болды. Партияның бұрынғы хатшысы Крешимир Павелич жаңа Хорватия демократиялық құқық партиясының президенті болды. Ескі Құқық партиясынан тараған деп мәлімдеген тағы да бірнеше құқық партиялары пайда болды. Хорват құқық партиясы 1990 жылғы Хорват парламенті сайлауына қатыспады, бұл Хорват демократиялық одағының (HDZ) көбірек дауыс жинауына мүмкіндік берді. Партия мүшелерінің саны жылдам өсті, 1990 жылдың соңына қарай 18 000 мүшеге жетті, ал 1991 жылдың күзінің соңына қарай 100 000-нан астам мүше болды, мыңдаған жақтастары партияның митингілері мен наразылықтарына қатысты. Көптеген мұсылмандар ХСП-ға қосылып, өзінің ұлтын хорват деп жалған айтты, бірақ олардың әкелері мен аталары хорваттар болғанын мәлімдеді. ХСП-ның саяси тартымдылығы мен күші 1991-1992 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, осы кезде ХСП-ның әскери қанаты – Хорватия қорғаныс күштері Хорватияны қорғауда маңызды рөл атқарды. Парага хорваттардың еркіндік пен тәуелсіздікке ұмтылысының символы болды. Парага Франьо Туджманды Сербиямен ынтымақтастығы және Босния мен Герцеговинадағы босниялықтармен болған қақтығысы үшін қатал сынға алды. ХСП Анте Старчевичтің және Миле Будак сияқты усташ идеологтарының жазбаларын пайдаланып, Туджман хорват мемлекетін қорғауда жеткілікті радикалды емес екенін дәлелдеді. Биліктегі HDZ Вуковар құлағанға дейін ХСП-мен ынтымақтасты, содан кейін ХСП және HOS басшылары "террорлық қызмет" және "демократиялық сайланған үкіметтің жұмысын қиындату" айыптарымен түрмеге қамалды. Парага мен Хорватия құқық партиясы әскери трибунал алдында бас мойынсыздау айыбымен сотталды. Кейін олар босатылды. Параганың басты саяси және сайлау платформасы – Ұлы Хорватияны құру және серб агрессорын толық жеңіске жеткізу болды. 1992 жылғы Хорват парламенті сайлауында HDZ құқық партиясының пайдасына 7% дауыс жоғалтты. Партияның алғашқы посткоммунистік көшбасшыларының бірі Анте Параджик бұрынғы Югославия кезінде Хорват көктемінің студенттік жетекшісі болған саяси диссидент болды, бірақ ол соғыс кезінде қастандық салдарынан қаза тапты. Парага өзінің орынбасары Анто Дяпичпен билік үшін күреске түсті. Парага мен Дяпич партияның атын пайдалану құқығы үшін соттасты, бұл даудан Парага жеңіліс тапты. Парага кейіннен 1861 жылғы Хорватия құқық партиясын (HSP 1861) құрды, бірақ ол бұл кезде саяси жағынан ықпалсыз болды. 1993 жылдың 17 қыркүйегінде үш құқық партиясының басшылары Кутинада кездесіп, кең ортақ құқық бағдарламасы негізінде жаңа одақ құруға дайындық жұмыстарын бастады. Кездесуді ұйымдастырушылар ХСП-ның жаңа басшылары Дяпич пен Борис Кандаре болды, олар Хорватияның Таза Құқық партиясы мен Хорватияның Ұлттық Демократиялық Лигасының басшыларын шақырды, бірақ кездесу сәтсіз аяқталды және бұл партиялар әлі де жеке-жеке әрекет етуде. 1995 жылғы парламент сайлауында ХСП партиядағы жағдайдың нашарлауына байланысты HDZ пайдасына танымалдылығын жоғалтты.

1995 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Қазіргі заманғы HSP-нің ұзақ жылдар бойы президенті болып Đapić танылды. Оның саяси беделі, Сплит университетіндегі заң факультетінде алғашқы заң бітіруші дәрежесін алу үшін Кандаре, партиясының аға мүшесі және заң факультетінің профессорымен бірлесіп алдау жасағаны бұқаралық ақпарат құралдары арқылы анықталғаннан кейін күрт төмендеді. 2000 жылы Парага Кутина Ассамблеясы туралы дауды қайтадан Жоғарғы Сотқа көтерді, ол 2000 жылдың мамырында оның талабын қабылдап, 1998 жылғы Мемлекеттік басқару министрлігінің шешімін жойды. Ол Đapić-тің партия мүшесі емес екенін және мүшеліктерін жалған көрсеткенін мәлімдеді. Алайда, 2002 жылдың 20 шілдесінде Жоғарғы Сот Đapić-тің пайдасына шешім шығарды. Әділет және мемлекеттік басқару министрлігі, HSP басшылығы Кутин Ассамблеясында процедураны және заңды ешқандай бұзбағанын растайтын шешім қабылдады. Сонымен қатар, ол соғыс ардагері мәртебесін алу үшін жарақаттарын жалған көрсеткені үшін ашық айыпталды. Бұл жарияланымдарға қарамастан, Đapić-тің HSP басшысы лауазымындағы мансабына ешқандай әсер етпеді. Партиядан көптеген адамдар кетіп, 2003 жылдан бастап сегіз орынның жетісін жоғалтып, нашар нәтижелер көрсеткеніне және 2007 жылғы Хорватия парламенті сайлауында партия басшысы болып қалғанына қарамастан, ол лауазымында қалды. Ол уақытша отставкаға кетті, бірақ бірнеше аптадан кейін отставкасын кері алып, қайтадан қызметке кірісті. 2003 жылғы Хорватия парламенті сайлауында ХСП Медзимурье партиясы, Загорье демократиялық партиясы және партиялық емес Славен Летикамен одақтасты. Олар жалпы дауыс берудің 6,4%-ын алып, 151 орынның 8-ін жеңіп алды, барлығы ХСП және Летика үшін. 2005 жылдың тамызында үш кіші оңшыл партияның бірігуінен құрылған оңшыл саяси партия – Хорватия демократиялық республикалық партиясы (ХДР) ХСП-ге қосылды. ХДР-ның алғашқы президенті Йошко Ковач болды. 2007 жылдың қыркүйегінде партияның көрнекті мүшелері Мирослав Рожич және Тончи Тадич партиядан шықты. 2007 жылғы қарашада Хорватия парламенті сайлауында партия сәтсіздікке ұшырады, халық дауысының 3,5%-ын алып, Саборда бір орын ғана жеңіп алды. 2009 жылғы Хорватиядағы жергілікті сайлауда да партия үшін жағдай жақсы болмады, нәтижесінде партия басшылығындағы тартыс күшейді. Бұрынғы өкілдер Ружа Томашич және Перо Ковачевич басқаратын фракция "Хорватиялық құқық партиясы – доктор Анте Старчевич" деген жаңа партия құрды. 2009 жылдың 7 қарашасында өткен партиялық съезде Đapić ресми түрде отставкаға кетіп, партия мүшелеріне жаңа басшы сайлауға мүмкіндік берді. Даниэль Срб партияның жаңа президенті болу үшін тағы екі үміткерді жеңіп шықты. ХСП 2011 жылғы Хорватия парламенті сайлауында VII сайлау округінде (Лика және Горски Котар) тізімнің иелері тек әйелдерден тұратынын мәлімдеді. Партия алғаш рет 2011 жылғы Хорватия парламенті сайлауында парламенттік орындардың бірін де жеңіп алмады, бұл Құқықтар партиясында дағдарысқа әкелді. Партияның Далматин бөлімшесінің басшылары құрметті президент Анто Đapić-тің отставкаға кетуін талап етті. Сплиттегі ХСП президенті Хрвое Томашевич Đapić-тің саясаттан және партиядан кетуін сұрады. 2013 жылдың 28 қаңтарында Хорватиялық құқық партиясының президиумы бұрынғы құрметті президенті Đapić-ті партиядан шығарды. Партия президенті Срб, Đapić-тің саясатқа қатыспауға берген уәдесін бұзғаны үшін шығарылғанын мәлімдеді. Đapić бұл шешімге қатты таңырқағанын айтты. 2020 жылдың 16 шілдесінде ХСП Сплит округтік кеңесі партияның президиумы мен президенті Карло Старчевичтің отставкасын талап ету туралы бірауыздан шешім қабылдады, бірақ ол президиум отырысында оған қарсылық көрсетті. Сплит ХСП басшылары отставкаға кететінін және партиядан шығатынын мәлімдеді.

Заңнамалық

Төменде партияның Хорватия Парламентіне өткен сайлаулардағы нәтижелерінің шолуы берілген. "Жалпы дауыс" және "Пайыз" бағаналары сайлау алдындағы коалициялардың HSP-ге берген дауыстарының қосындысын, ал "Жалпы орын" бағанасы сайлау округтерінде HSP-ге бұйырған орындардың қосындысын және HSP-мен байланысты этникалық азшылықтардың өкілдерін қамтиды. Сайлау Коалициямен Дауыс саны Пайыз Орын саны Үкіметтегі өзгеріс 1992 Жоқ 186,000 7.1% Жаңа 1995 Жоқ 121,095 5.0% 1 2000 HKDU 152,699 5.2% 0 2003 ZDS–MS 157,987 6.4% 4 2007 Жоқ 86,865 3.5% 7 2011 HS 72,360 3.0% 1 2015 HKS–Obiteljska stranka 13,980 0.6% 0 2016 HČSP–ABH–Obiteljska stranka 13,082 0.7% 0 2020 NHR–GO 7,266 0.44% 0 2024 HDSS–HB 18,128 0.85% 0

Президенттік

Төменде ХСП Хорватия президенті сайлауында қолдаған президенттік кандидаттардың тізімі келтірілген. Сайлау жылы Кандидат Бірінші кезеңдегі жалпы дауыс саны Жалпы дауыс санының пайызы 1992 Доброслав Парага 144 695 5,51 (#4) 2000 Анто Дяпич 49 288 1,84 (#5) 2005 Славен Летека 57 748 2,59 (#5) 2009–10 Драган Приморак 117 154 5,93 (#6) 2014–15 Милан Куюнджич 112 585 6,30 (#4)

Еуропалық Парламент

Сайлау жылыКоалиция # дауыс санымен % дауыстардың жалпы саны # жеңіп алған орын Рангі 2013Жоқ 10,317 1.39% 10 2014Хорватия үшін альянс 63,437 6.88% 4 2019NHR 46,970 4.37% 9