Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хорватия Коммунистер Одағы (SKH) — Югославия Коммунистер Одағының (SKJ) хорват бөлімшесі. Ол 1945 жылы билікке келді. 1952 жылға дейін Хорватия Коммунистік партиясы (Komunistička partija Hrvatske, KPH) деп аталды. Партия 1990 жылы таратылды.
League of Communists of Croatia (, SKH) was the Croatian branch of the League of Communists of Yugoslavia (SKJ). It came into power in 1945. Until 1952, it was known as Communist Party of Croatia (Komunistička partija Hrvatske, KPH). The party ended in 1990.
Югославия Корольдігі
Партия 1937 жылы ресми түрде құрылды, ал бірінші бас хатшысы Павле Грегорич болды. КПЖ-нің Хорватиядағы жекеленген бөлімшесінің болуының себептері ішінара идеологиялық, ішінара практикалық болды. Хорватия, Словения сияқты, сол кезде өзінің коммунистік партиясын құрған елдің ең өнеркәсіптік дамыған бөлігі еді, халықтың ең көп бөлігі жұмысшы табынан құралды, демек, ауылдық Сербияға қарағанда коммунизмді қабылдауы ықтимал болды. Басқа, практикалық себеп – хорват саяси өмірінде коммунистердің ығысуы, себебі қоғамды этникалық мәселелер және Югославиядағы Хорватияның орны көбірек қызықтырды (қ. Хорватия бірінші Югославияда). Фашистік Италияның Югославияның хорват аймақтарына қатысты аумақтық талаптары Халық фронты үлгісіндегі кең коммунистік одақтар құруға да мүмкіндік берді. Хорватия Коммунистік партиясы құрылғанға дейін Югославия Социалистік Жұмысшылар партиясының (коммунистер) Хорватия-Славониялық облыстық комитеті және Хорватия мен Славония Социалистік партиясының қалыптасқан ұйымдық құрылымы болды. Далмация 1937 жылға дейін өз құрылымын сақтап келді. KPH, КПЖ сияқты, заңсыз болды, сондықтан маргиналданып қалды, әсіресе 1939 жылғы Цветичкович-Мачек келісімінен және Югославия Корольдігі құрамында Хорватия бановинасы құрылғаннан кейін. Партияның бағыты 1941 жылы Оккупациялық күштердің Югославияға басып кіруімен және Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің құрылуымен күрт өзгерді. Югославияны оккупациялаған кезде Александр Ранкович Хорватия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы болды. KPH-ның көптеген жетекші тұлғалары жаңа режим тарапынан тұтқындалып, өлтірілгенімен, ол Хорватиядағы жалғыз тиімді қарсылық қозғалысы – Партизандарды құруға жеткілікті күшті болды. KPH идеологиялық негізде құрылды, этникалық емес, сондықтан этникалық хорваттар мен сербтердің өмір сүретін аймақтарда қолдау тапты. Бұл Жосип Броз Титоның партизандарына ақыры сәтті партизандық науқан жүргізуге мүмкіндік берді. KPH-ның соғыстан кейінгі Югославияны федеративтік принциптер бойынша қайта ұйымдастыру туралы платформасы, әсіресе соғыстың соңғы кезеңдерінде, көптеген коммунистік емес хорваттарды өз мақсатына тартты.
The party was formally founded in 1937 with Pavle Gregorić as its first general secretary. The reasons for KPJ to have its specifically Croatian branch were partly ideological, partly practical. Croatia, just as Slovenia, which would have its Communist Party at the same time, was the most industrialised part of the country, with the biggest percentage of working class in the population, and, therefore, more likely to adopt communism than rural Serbia. The other, more practical, reason was in the increased marginalisation of Communists in Croatian political life due to public more preoccupied with ethnic issues and position of Croatia within Yugoslavia (cf. Croatia in the first Yugoslavia). Territorial aspirations of Fascist Italy towards Croatian parts of Yugoslavia also presented opportunity for the creation of broad Communist dominated alliances modelled on Popular Front. Prior to the formation of the Communist Party of Croatia there was a Croatian Slavonian Provincial Committee of the Socialist Workers Party of Yugoslavia (Communists) and there was a developed party structure of the Socialist Party of Croatia and Slavonia. Dalmatia had its own structures up to 1937. KPH, just like KPJ, was illegal and, therefore, remained marginalised, especially after the 1939 Cvetković–Maček Agreement and the creation of the banovina of Croatia within the Kingdom of Yugoslavia. Party's fortunes dramatically changed with the 1941 Axis invasion of Yugoslavia and creation of the Independent State of Croatia. At the beginning of the Axis occupation of Yugoslavia, Aleksandar Ranković was secretary of the Central Committee of the Communist Party of Croatia. Although KPH had many of its leading figures arrested and killed by new regime, it remained strong enough to form what would become the only truly effective resistance movement in Croatia – the Partisans. KPH was based on ideological rather than ethnic grounds and, therefore, had support in both ethnic Croat and ethnic Serb areas. This allowed Josip Broz Tito's Partisans to mount ultimately successful guerrilla campaign. KPH platform of post war reorganisation of Yugoslavia on federal grounds also attracted many non Communist Croatians to its cause, especially in the later stages of war.
Югославияның СФР
1945 жылы Югославия шын мәнінде федерацияланды, Хорватия республикаға айналды, бірақ КПЮ (KPJ) өте орталықтандырылған болды және 1952 жылы СКХ (SKH) болып қайта аталған Хорватия Коммунистік партиясы (KPH) оның ажырамас бөлігі болғандықтан, номиналды автономиясының маңызы шамалы болды. 1960 жылдардың соңында Тито реформалық саясатқа жол ашқанда, жаңа буын коммунистік басшылардың ықпалы арта бастады. Осы буынға СКХ басшылары Савка Дабчевич Кучар және Мико Трипало кірді, олар Хорватия көктемі деп аталатын қозғалысты бастады, ол Югославия құрамында Хорватияның көбірек автономиясын жақтады. Олар Югославияның шығыс бөліктеріне, әсіресе Сербия мен Социалистік Македония Республикасына (SR Macedonia) артық тиген орталықтандыруға қарсы болды. Бірақ бұл қозғалыс этникалық шиеленістерді күшейтті және партияның консервативті мүшелерінен наразылық тудырды. 1971 жылдың желтоқсанында СКЮ-ның (SKJ) Караджорджево конференциясында Тито Хорватия көктемінен өзін ашық түрде алшақтатты, бұл қозғалыстың аяқталуына әкелді. Хорватия ұлтшылдығын сылтау ретінде пайдаланып, СКХ либералды және реформалық элементтердің көпшілігінен тазартылды. Нәтижесінде, 1970 жылдары СКХ СКЮ-ның ең консервативті бөлімдерінің біріне айналды және СКЮ-ның басқа тармақтары жаңа идеяларды зерттей бастаған кезде де идеологиялық және саяси статус-квоны сақтауға мүдделі болды. Осы себепті, 1980 жылдардың соңында СКХ Слободан Милошевич басшылығындағы Сербия Коммунистері Лигасының (League of Communists of Serbia) Сербияның ішкі мүдделерін қайта бекітуге бағытталған әрекеттеріне баяу реакция жасады. СКХ Сербия ұлтшылдарының болашақта Серб Крайна Республикасы (Republic of Serbian Krajina) аймақтарында өткізген демонстрацияларынан кейін ғана 1989 жылы Милошевичті ашық сынады. 1980 жылдарығы өркендеу кезеңінде СКХ-ның шамамен 300 400 000 мүшесі болды деп есептеледі. Кейінгі сауалнамалар көрсеткендей, мүшелердің көпшілігі 1990 жылы партиядан шығып кетті, тек азын-маз ғана саясатта белсенді қалды. Олардың көпшілігі HDZ-ге қосылды.
In 1945 Yugoslavia was indeed federalised with Croatia becoming a republic, but its nominal autonomy was of little importance with KPJ being heavily centralised and KPH – renamed into SKH in 1952 – being its integral part. Things began to change in late 1960s with Tito allowing for reformist policies embodied of new generation of Communist leaders. This generation included SKH leaders Savka Dabčević Kučar and Miko Tripalo who would start movement called the Croatian Spring, advocating for more autonomy of Croatia within Yugoslavia. They advocated against centralism which disproportionately benefited the eastern parts of Yugoslavia, especially Serbia and SR Macedonia. The movement, however, created a lot of ethnic tension and increasing opposition from the more conservative Party members. In December 1971, on the Karađorđevo conference of the SKJ, Tito publicly distanced himself from Croatian Spring, leading to the end of the movement. Using the alleged Croatian nationalism as a pretext, SKH was subsequently purged from most of its liberal and reformist elements. As a result, SKH in the 1970s became one of the most conservative sections of SKJ and remained interested in maintaining ideological and political status quo even when other branches of SKJ began to explore new ideas. Because of that, SKH in late 1980s was slow to react when League of Communists of Serbia under Slobodan Milošević aimed to reassert internal Serbian interest. SKH began to openly condemn Milošević only in 1989 after Serbian nationalist demonstrations in areas that would later become Republic of Serbian Krajina. It is estimated that in the 1980s, during its zenith, the SKH had around 300 400,000 members. Subsequent surveys showed that most of the membership left the party in 1990, with only minority remaining active in politics. Of those, majority joined the HDZ.
Демократиялық өзгерістер партиясы
SKH-ның көппартиялық демократияның қандай да бір нысанына мәжбүрлену мүмкіндігі және оның билігі еркін сайлауларда сынақтан өтуінің көріне бастауымен, партия саясатын өзгертіп, жаңа реформалық платформаны жылдам қабылдады және 1990 жылы алғашқы еркін сайлауға жол беретін конституциялық түзетулерді іске қосты. 1990 жылдың қаңтарында Ивица Рачан басқаратын хорват партиясы делегациясы СКЖ-ның 14-ші съезінен шықты, бұл словениялық партия делегациясы серб партиясы делегациясымен дауласып болғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң орын алды. Келесі бірнеше айда SKH өзін заманауи және реформалық партия ретінде көрсетуге тырысты, өзін Хорватия Коммунистерінің лигасы – Демократиялық өзгерістер партиясы (Savez komunista Hrvatske – Stranka demokratskih promjena, SKH SDP) деп қайта атады, содан кейін тек Демократиялық өзгерістер партиясы (Stranka demokratskih promjena, SDP) деп атала бастады. Алайда, осы және басқа да өзгерістер хорват сайлаушыларын толыққанды сендіре алмады және SKH Франьо Туджманның Хорват Демократиялық одағына билікті жоғалтты. 1991 жылы партияның атауы Хорватияның Социал-демократиялық партиясы – Демократиялық өзгерістер партиясы (Socijaldemokratska partija Hrvatske – Stranka demokratskih promjena, SDPH) болып өзгертілді, ол 1993 жылы Хорватияның Социал-демократиялық партиясы болып қайта құрылды.
With increasingly apparent prospect of SKH being forced to allow some form of multi party democracy and having its power tested on free elections, the party changed policy and quickly adopted a new reformist platform and pushed for the constitutional amendments allowing first free elections in 1990. In January 1990 the Croatian Party delegation led by Ivica Račan left the 14th Congress of SKJ, a few hours after the Slovenian Party delegation did so over a row with the Serbian Party delegation. In the next few months, SKH tried very hard to present itself as modern and reformist party, rebranding itself into a new party called the League of Communists of Croatia Party of Democratic Changes (Savez komunista Hrvatske Stranka demokratskih promjena, SKH SDP), then to just Party of Democratic Changes (Stranka demokratskih promjena, SDP). Those and other changes, however, weren't very convincing to the Croatian electorate and SKH lost power to Croatian Democratic Union of Franjo Tuđman. In 1991, it was renamed to Socialdemocratic Party of Croatia–Party of Democratic Changes (Socijaldemokratska partija Hrvatske–Stranka demokratskih promjena, SDPH), that would ultimately become the Social Democratic Party of Croatia in 1993.
Этноұлтшылдық мәселелер
Хорватияда партия қолдауын жоғалтуының тағы бір себебі – оның серб азшылығының басымдығымен айыпталуы болды. Шындығында, сербтердің ықпалы кейде пропорционалсыз болды. 1989 жылы Хорватия Коммунистер лигасының мүшелерінің 30% сербтерді құрады, ал республикадағы олардың жалпы үлесі 13%-дан аспады. Сербтер партия төрағалығын екі рет атқарды: біріншісі 1942 жылға дейін Раде Кончармен, екіншісі 1986 жылдан 1989 жылға дейін Станко Стойчевичпен.
Another reason why the Party lost support in Croatia was because it was accused of being dominated by the Serb minority. The Serb influence was indeed disproportionate at times. In 1989, 30% of the members of the Croatian League of Communists were Serbs, while their overall percentage in the republic was less than 13%. Serbs held the presidency of the party twice, one up to 1942 with Rade Končar, the other from 1986 until 1989 by Stanko Stojčević.
Жаңғыру
2004 жылғы 29 қарашада – Республика күні ретінде арнайы таңдалған күн, бұрынғы социалистік Югославиядағы мемлекеттік мереке – Вуковардағы Хорватия Социалистік Еңбек партиясының наразылары Хорватия Коммунистік партиясы деп аталатын жаңа саяси партия құруға тырысты, бірақ тіркелмей және ұйымдастырыла алмады. 2013 жылы жаңа Коммунистік партия Хорватия (2013 ж.) құрылып, сол жылы тіркелді. Бұл жаңа партияны KPH/SKH-мен шатастыруға болмайды, себебі Хорватияның Социал-демократиялық партиясынан өзгеше, ол оның ресми мұрагері емес.
On 29 November 2004 – the date specifically chosen as Republic Day, former public holiday in socialist Yugoslavia – a group of Socialist Labour Party of Croatia dissidents in Vukovar tried to found new political party called Communist Party of Croatia, but in the end they failed to register and organize. A new Komunistička partija Hrvatske (2013.) was founded in 2013 and became a registered party in the same year. This new party should not be mistaken with KPH/SKH, because, unlike Social Democratic Party of Croatia, it is not its formal successor.