Кіріспе

Хорватия Коммунистер Одағы (SKH) — Югославия Коммунистер Одағының (SKJ) хорват бөлімшесі. Ол 1945 жылы билікке келді. 1952 жылға дейін Хорватия Коммунистік партиясы (Komunistička partija Hrvatske, KPH) деп аталды. Партия 1990 жылы таратылды.

Югославия Корольдігі

Партия 1937 жылы ресми түрде құрылды, ал бірінші бас хатшысы Павле Грегорич болды. КПЖ-нің Хорватиядағы жекеленген бөлімшесінің болуының себептері ішінара идеологиялық, ішінара практикалық болды. Хорватия, Словения сияқты, сол кезде өзінің коммунистік партиясын құрған елдің ең өнеркәсіптік дамыған бөлігі еді, халықтың ең көп бөлігі жұмысшы табынан құралды, демек, ауылдық Сербияға қарағанда коммунизмді қабылдауы ықтимал болды. Басқа, практикалық себеп – хорват саяси өмірінде коммунистердің ығысуы, себебі қоғамды этникалық мәселелер және Югославиядағы Хорватияның орны көбірек қызықтырды (қ. Хорватия бірінші Югославияда). Фашистік Италияның Югославияның хорват аймақтарына қатысты аумақтық талаптары Халық фронты үлгісіндегі кең коммунистік одақтар құруға да мүмкіндік берді. Хорватия Коммунистік партиясы құрылғанға дейін Югославия Социалистік Жұмысшылар партиясының (коммунистер) Хорватия-Славониялық облыстық комитеті және Хорватия мен Славония Социалистік партиясының қалыптасқан ұйымдық құрылымы болды. Далмация 1937 жылға дейін өз құрылымын сақтап келді. KPH, КПЖ сияқты, заңсыз болды, сондықтан маргиналданып қалды, әсіресе 1939 жылғы Цветичкович-Мачек келісімінен және Югославия Корольдігі құрамында Хорватия бановинасы құрылғаннан кейін. Партияның бағыты 1941 жылы Оккупациялық күштердің Югославияға басып кіруімен және Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің құрылуымен күрт өзгерді. Югославияны оккупациялаған кезде Александр Ранкович Хорватия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы болды. KPH-ның көптеген жетекші тұлғалары жаңа режим тарапынан тұтқындалып, өлтірілгенімен, ол Хорватиядағы жалғыз тиімді қарсылық қозғалысы – Партизандарды құруға жеткілікті күшті болды. KPH идеологиялық негізде құрылды, этникалық емес, сондықтан этникалық хорваттар мен сербтердің өмір сүретін аймақтарда қолдау тапты. Бұл Жосип Броз Титоның партизандарына ақыры сәтті партизандық науқан жүргізуге мүмкіндік берді. KPH-ның соғыстан кейінгі Югославияны федеративтік принциптер бойынша қайта ұйымдастыру туралы платформасы, әсіресе соғыстың соңғы кезеңдерінде, көптеген коммунистік емес хорваттарды өз мақсатына тартты.

Югославияның СФР

1945 жылы Югославия шын мәнінде федерацияланды, Хорватия республикаға айналды, бірақ КПЮ (KPJ) өте орталықтандырылған болды және 1952 жылы СКХ (SKH) болып қайта аталған Хорватия Коммунистік партиясы (KPH) оның ажырамас бөлігі болғандықтан, номиналды автономиясының маңызы шамалы болды. 1960 жылдардың соңында Тито реформалық саясатқа жол ашқанда, жаңа буын коммунистік басшылардың ықпалы арта бастады. Осы буынға СКХ басшылары Савка Дабчевич Кучар және Мико Трипало кірді, олар Хорватия көктемі деп аталатын қозғалысты бастады, ол Югославия құрамында Хорватияның көбірек автономиясын жақтады. Олар Югославияның шығыс бөліктеріне, әсіресе Сербия мен Социалистік Македония Республикасына (SR Macedonia) артық тиген орталықтандыруға қарсы болды. Бірақ бұл қозғалыс этникалық шиеленістерді күшейтті және партияның консервативті мүшелерінен наразылық тудырды. 1971 жылдың желтоқсанында СКЮ-ның (SKJ) Караджорджево конференциясында Тито Хорватия көктемінен өзін ашық түрде алшақтатты, бұл қозғалыстың аяқталуына әкелді. Хорватия ұлтшылдығын сылтау ретінде пайдаланып, СКХ либералды және реформалық элементтердің көпшілігінен тазартылды. Нәтижесінде, 1970 жылдары СКХ СКЮ-ның ең консервативті бөлімдерінің біріне айналды және СКЮ-ның басқа тармақтары жаңа идеяларды зерттей бастаған кезде де идеологиялық және саяси статус-квоны сақтауға мүдделі болды. Осы себепті, 1980 жылдардың соңында СКХ Слободан Милошевич басшылығындағы Сербия Коммунистері Лигасының (League of Communists of Serbia) Сербияның ішкі мүдделерін қайта бекітуге бағытталған әрекеттеріне баяу реакция жасады. СКХ Сербия ұлтшылдарының болашақта Серб Крайна Республикасы (Republic of Serbian Krajina) аймақтарында өткізген демонстрацияларынан кейін ғана 1989 жылы Милошевичті ашық сынады. 1980 жылдарығы өркендеу кезеңінде СКХ-ның шамамен 300 400 000 мүшесі болды деп есептеледі. Кейінгі сауалнамалар көрсеткендей, мүшелердің көпшілігі 1990 жылы партиядан шығып кетті, тек азын-маз ғана саясатта белсенді қалды. Олардың көпшілігі HDZ-ге қосылды.

Демократиялық өзгерістер партиясы

SKH-ның көппартиялық демократияның қандай да бір нысанына мәжбүрлену мүмкіндігі және оның билігі еркін сайлауларда сынақтан өтуінің көріне бастауымен, партия саясатын өзгертіп, жаңа реформалық платформаны жылдам қабылдады және 1990 жылы алғашқы еркін сайлауға жол беретін конституциялық түзетулерді іске қосты. 1990 жылдың қаңтарында Ивица Рачан басқаратын хорват партиясы делегациясы СКЖ-ның 14-ші съезінен шықты, бұл словениялық партия делегациясы серб партиясы делегациясымен дауласып болғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң орын алды. Келесі бірнеше айда SKH өзін заманауи және реформалық партия ретінде көрсетуге тырысты, өзін Хорватия Коммунистерінің лигасы – Демократиялық өзгерістер партиясы (Savez komunista Hrvatske – Stranka demokratskih promjena, SKH SDP) деп қайта атады, содан кейін тек Демократиялық өзгерістер партиясы (Stranka demokratskih promjena, SDP) деп атала бастады. Алайда, осы және басқа да өзгерістер хорват сайлаушыларын толыққанды сендіре алмады және SKH Франьо Туджманның Хорват Демократиялық одағына билікті жоғалтты. 1991 жылы партияның атауы Хорватияның Социал-демократиялық партиясы – Демократиялық өзгерістер партиясы (Socijaldemokratska partija Hrvatske – Stranka demokratskih promjena, SDPH) болып өзгертілді, ол 1993 жылы Хорватияның Социал-демократиялық партиясы болып қайта құрылды.

Этноұлтшылдық мәселелер

Хорватияда партия қолдауын жоғалтуының тағы бір себебі – оның серб азшылығының басымдығымен айыпталуы болды. Шындығында, сербтердің ықпалы кейде пропорционалсыз болды. 1989 жылы Хорватия Коммунистер лигасының мүшелерінің 30% сербтерді құрады, ал республикадағы олардың жалпы үлесі 13%-дан аспады. Сербтер партия төрағалығын екі рет атқарды: біріншісі 1942 жылға дейін Раде Кончармен, екіншісі 1986 жылдан 1989 жылға дейін Станко Стойчевичпен.

Жаңғыру

2004 жылғы 29 қарашада – Республика күні ретінде арнайы таңдалған күн, бұрынғы социалистік Югославиядағы мемлекеттік мереке – Вуковардағы Хорватия Социалистік Еңбек партиясының наразылары Хорватия Коммунистік партиясы деп аталатын жаңа саяси партия құруға тырысты, бірақ тіркелмей және ұйымдастырыла алмады. 2013 жылы жаңа Коммунистік партия Хорватия (2013 ж.) құрылып, сол жылы тіркелді. Бұл жаңа партияны KPH/SKH-мен шатастыруға болмайды, себебі Хорватияның Социал-демократиялық партиясынан өзгеше, ол оның ресми мұрагері емес.