Теодор Эйке: SS офицері және концлагерьлер инспекторы

Кіріспе

Неміс концентрациялық лагерьдерін инспекциялаушы және Вафен СС командирі

Теодор Эйке (17 қазан 1892 – 26 ақпан 1943) – нацистік кезеңдегі жоғары дәрежелі СС шенеунігі және Вафен СС дивизиясының командирі. Ол нацистік концлагерьлерді дамытудағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Эйке 1933 жылғы маусымнан 1934 жылғы шілдеге дейін Дахау концлагерінің екінші коменданты болып қызмет етті, ал адъютанты Майкл Липпертпен бірге 1934 жылғы «Ұзын пышақ түні» тазарту кезінде SA басшысы Эрнст Ремді өлтіруге қатысты. Ол алғашқы Концлагерьлер инспекторы ретінде концлагерь жүйесін кеңейтуді және дамытуды жалғастырды. 1939 жылы Эйке Вафен СС-нің «Тотенкопф» СС дивизиясының командирі болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс және Шығыс майдандарында дивизияны басқарды. Эйке 1943 жылғы 26 ақпанда Харьков үшін үшінші шайқаста ұшағы атып түсіріліп қаза тапты.

Жастық шағы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс

Теодор Эйке 1892 жылғы 17 қазанда Хэмпонтта (1915 жылы Худинген деп қайта аталды), Шато Салинге жақын жерде, содан кейін Германияның Рейхсланд (провинциясы) Эльзас-Лотарингиясында, қарапайым отбасының 11 баласының ең кішісі болып дүниеге келді. Оның әкесі – неміс патриоты деп сипатталатын станция бастығы болған. Эйке мектепте үлгерімсіз оқыды, 17 жасында бітірмей мектепті тастап кетті. Оның орнына ол Бавария армиясына (Ландаудағы 23-ші Бавария жаяу әскер полкі) ерікті болып қосылды, содан кейін 1913 жылы Баварияның 3-ші жаяу әскер полкіне ауыстырылды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Эйке Лотарингия науқанына қатысты, 1914 жылы Іпренің бірінші шайқасында және 1915 жылы Іпренің екінші шайқасында шайқасты, ал 1916 жылы Верден шайқасында 2-ші Бавариялық жаяу артиллерия полкімен бірге болды. Эйке кеңсе қызметкері, көмекші есепші және майдан желісіндегі жаяу әскер болып қызмет етті, соғыс кезінде көрсеткен батырлығы үшін Екінші дәрежелі Темір крестімен марапатталды. Марапатталғанына қарамастан, Эйке соғыстың көп бөлігін полк есепшісі ретінде өткізді. 1914 жылдың соңында Эйкенің командирі оның уақытша үйіне қайту туралы өтінішін мақұлдады, ол 1914 жылғы 26 желтоқсанда Ильменаудан Берта Швебельге үйленді, одан екі баласы болды: 1916 жылғы 5 сәуірде туған қызы Ирма және 1920 жылғы 4 мамырда туған ұлы Герман. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Эйке 1919 жылы қызметтен кеткенге дейін Веймар Республикасының Рейхсверінде әскери есепші болып қызмет етті. Эйке Ильменаудағы техникалық мектепте оқуға түсті, бірақ қаржы жетіспеушілігіне байланысты көп ұзамай оқуды тастауға мәжбүр болды. 1920 жылдан бастап Эйке екі бөлімде жұмыс істейтін полиция қызметкері болып мансап жасады, бастапқыда хабаршы, кейін тұрақты полиция қызметкері болып жұмыс істеді. Эйкенің полициядағы мансабы 1923 жылы Веймар Республикасына деген ашық жеккөрушілігі және саяси демонстрацияларға қайта-қайта қатысуы салдарынан аяқталды. Ол 1923 жылы Людвигсхафендегі IG Farben компаниясында жұмыс тауып, 1932 жылға дейін «қауіпсіздік қызметкері» болып қызмет етті.

Theodor Eicke was born on 17 October 1892, in Hampont (renamed Hudingen in 1915) near Château Salins, then in the German Reichsland (province) of Elsass Lothringen, the youngest of 11 children of a lower middle class family. His father was a station master described as a German patriot. Eicke was an underachiever in school, dropping out at the age of 17 before graduation. Instead he joined the Bavarian Army (23rd Bavarian Infantry Regiment at Landau) as a volunteer, and then was transferred to the Bavarian 3rd Infantry Regiment in 1913. Upon the start of First World War in 1914, Eicke participated in the Lorraine campaign, fighting at both the First Battle of Ypres in 1914 and the Second Battle of Ypres in 1915, and was with the 2nd Bavarian Foot Artillery Regiment at the Battle of Verdun in 1916. Eicke served as a clerk, an assistant paymaster, and a front line infantryman, and for his bravery during the war was awarded the Iron Cross Second Class. Despite being decorated, Eicke spent most of the conflict behind the lines as a regimental paymaster. Late in 1914, Eicke's commander had approved his request to temporarily return home on leave to marry Bertha Schwebel of Ilmenau on 26 December 1914, with whom he had two children: a daughter, Irma, on 5 April 1916 and a son, Hermann, on 4 May 1920. Following the end of the First World War, Eicke remained as an army paymaster now in service of the Reichswehr of the Weimar Republic, until resigning from the position in 1919. Eicke began studying at a technical school in Ilmenau, but was forced to drop out shortly due to a lack of funds. From 1920, Eicke pursued a career as a police officer working for two different departments, initially worked as an informant and later as a regular policeman. Eicke's police career was ended in 1923 due to his open hatred for the Weimar Republic and his repeated participation in violent political demonstrations. He found work in 1923 at IG Farben in Ludwigshafen and remained there as a "security officer" until 1932.

Нацистік белсенділік, СС-ке кіру және жер аударылу

Айккедің Веймар Республикасына қатысты көзқарастары нацистік партияның көзқарастарымен үйлесетін болды, оған ол 1928 жылдың 1 желтоқсанында 114 901 нөмірлі мүше ретінде қосылды. Ол сондай-ақ Эрнст Рём басқарған нацистік партияның жарымәскери көше ұйымы Штурмбаттюльге (SA) қосылды. 1930 жылдың тамызында Эйке SA-дан шығып, 2,921 нөмірлі мүше ретінде Schutzstaffel (SS) ұйымына қосылды, онда ол жаңа мүшелерді тартып, Бавария Пфальціндегі SS ұйымын дамытқаннан кейін тез өркендеді. 1931 жылы Эйке SS рейхсфюрері Генрих Гиммлердің бұйрығымен SS стандартфюрері (полковник шеніне тең) шеніне көтерілді. 1932 жылдың басында оның саяси қызметі жұмыс берушісі IG Farben-нің назарына ілігіп, ол жұмыстан босатылды. Сонымен қатар, ол Бавариядағы саяси қарсыластарына бомбалық шабуылдар ұйымдастыруға дайындалып жатқанда ұсталды және 1932 жылдың шілдесінде екі жылға сотталды. Алайда, нацистік көзқарастарды ұстанған бавариялық әділет министрі Франц Гюртнердің көмегімен, кейіннен Адольф Гитлер кезінде әділет министрі болған Эйке жазадан құтылып, Генрих Гиммлердің бұйрығымен Италияға қашып кетті. Италия сол кезде Бенито Муссолини басқаратын фашистік мемлекет еді, және Гиммлер Эйкеге Гарда көлінде «австриялық нацистерге арналған террористік оқу лагерін» басқаруды тапсырды, тіпті бір рет «италиялық диктатор Бенито Муссолиниді көрсету» мүмкіндігіне ие болды. 1932 жылдың 28 қазанында ол Римге жасалған наурыздың он жылдығына арналған салтанатты шарада, жаңадан салынған Болцано Жеңіс монументінің алдында итальяндық фашистермен ресми кездесу өткізді.

Германияға оралу

1933 жылдың наурыз айында Гитлер билікке келгеннен кейін үш айдан аспайтын уақытта Эйке Германияға оралды. Оралғаннан кейін Эйке гаулейтер Жозеф Бюркельмен саяси келіспеушіліктерге ұшырады, ол оны тұтқындап, бірнеше ай бойы Вюрцбургтегі психиатриялық ауруханада ұстады. Ауруханада болған кезінде Гиммлер Эйкені сөзін бұзғаны үшін SS мүшелігінен және шенінен айырды. Сол айда Гиммлер Дахауда алғашқы ресми концлагерь құрды; Гитлер бұл жай ғана түрме немесе қамау лагері болмауын қалаған еді. 1933 жылдың маусым айында психиатриялық аурухана директоры Гиммлерге Эйке "ақыл-есі дұрыс емес" емес екенін хабарлағаннан кейін, Гиммлер оның босатылуын ұйымдастырды, отбасына 200 рейх маркасын сыйлық ретінде берді, оны қайтадан SS қатарына қабылдады және оны SS Оберфюрер (аға полковник) шеніне көтерді. 1933 жылдың 26 маусымында Гиммлер Эйкені Дахау концлагерінің коменданты етіп тағайындады, себебі лагердің алғашқы коменданты СС Штурмбаннфюрер Хилмар Ваккерлеге қарсы бірнеше тұтқынды "жазалау ретінде" өлтіргені туралы шағымдар мен қылмыстық іс қозғалған еді. Эйке тұрақты бөлімше сұрады, ал Гиммлер оның өтінімін қабылдап, SS Wachverbände (Қорғау бөлімшесі) құрды.

Концлагерь жүйесін дамыту

1934 жылғы 30 қаңтарда Эйке СС бригада фюреріне (Германия армиясының генерал-майорына және АҚШ армиясының бригадир генералына тең) көтерілді және Ваккерле басшылығымен құрылған Дахау лагерін түбегейлі қайта ұйымдастыруды бастады. Эйке Дахауға келген кезде 120 күзетшінің жартысын қызметтен босатып, Германиядағы болашақ лагерьлер үшін үлгі болған жүйені құрды. Ол қатаң тәртіпті, бұйрықтарға толық бағынуды және тұтқындарға қатысты тәртіптік және жазалау шараларын күшейтуді қамтитын жаңа күзет ережелерін енгізді. Түрмедегілер мен күзетшілерге бірдей форма киімдері берілді, сондай-ақ Эйке Еуропадағы нацистік концлагерьлердің символы болған көк-ақ жолақты пижамаларды енгізді. Лагерь күзетшілерінің формасында "өлім басы" белгісі болды. Эйке жасаған реформалар алғашқы лагерьлерге тән ренжүрек қатыгездікке тоқтас берді, бірақ жаңа ережелер мүлдем адамгершілікке сыймады: тіпті ұсақ құқық бұзулар үшін де өлім жазасы қосатын қатаң тәртіп орнатылды. Эйке қатыгездігімен танымал болды, ол әлсіздікті жек көріп, өзінің адамына, егер ол жұмсақ жүректі болса, "бірден монастырьға баруын" бұйырды. Тарихшы Николаус Вахсманнның сөзіне қарағанда, "СС лагерьлері жүйесіне жалпы бағытты" Гиммлер бергенмен, "оның қуатты қозғалтқышына айналған" – Эйке болды. Эйке антисемитизмі, большевизмге қарсылығы, сондай-ақ өзіне, СС-ге және Гитлерге сөзсіз бағыну талабы Гиммлерге жағымды әсер етті. 1934 жылдың мамыр айында Эйке өзін нацистік Германияның "концлагерь инспекторы" деп атады.

Ұзын пышақ түні

1934 жылдың басында Гитлер мен басқа да нацистік басшылар Эрнст Ремнің, СА штаб бастығы, төңкеріс жасауды жоспарлап отырғанына алаңдады. 21 маусымда Гитлер Рем мен СА басшылығын жою қажет деп шешті, ал 30 маусымда СА басшылығы мен мемлекет жауларын тазарту науқаны ұлттық деңгейде басталды. Бұл оқиға Ұзын пышақтар түні деп танылды. Эйке, СС және Гестапоның таңдаулы мүшелерімен бірге, Сэпп Дитрихтің «Лейбштандарте СС Адольф Гитлер» бөліміне СА командирлерін тұтқындауға және түрмеге қамауға көмектесті, кейін олар атып өлтірілді. Рем тұтқындалғаннан кейін Гитлер оған өзін-өзі өлтіру немесе атудың таңдауын ұсынды. Эйке түрмеге кірген соң, Ремнің үстеліне револьвер қойып, «Гитлер ұсынған мүмкіндікті пайдалануға он минуты бар» деді. Рем өзін-өзі өлтіруден бас тартқандықтан, 1 шілдеде 1934 жылы Эйке мен оның адъютанты Майкл Липперт оны атып өлтірді. Эйке Ремді атып өлтіргенімен мақтанды, ал 4 шілдеде 1934 жылы Гиммлер Эйкені «Концентрациялық лагерьлер инспекциясы» (CCI) бастығы етіп ресми тағайындады. Гиммлер Эйкеге СС-тің «Группенфюрер» шені де берді, ол СС «Вахвербэнде» бөлімдеріне қолбасшылық етті. Ұзын пышақтар түнінің салдарынан СА әлсіреп, қалған СА басқаратын лагерьлер СС-ке берілді. 1935 жылы Дахау концлагерьлер қызметкерлерін даярлайтын орталыққа айналды.

Лагерь инспекторы

Концентрациялық лагерьлер инспекторы ретінде Эйке 1935 жылы лагерьлерді жаппай қайта ұйымдастыруды бастады. 1936 жылдың 29 наурызында концлагерь күзетшілері мен әкімшілік бөлімшелері ресми түрде SS Totenkopfverbände (SS TV) деп аталды, ал мәжбүрлі еңбектің енгізілуі лагерьлерді SS-тің ең қуатты құралдарының біріне айналдырды. Бұл оған Рейнхард Гейдрихтің адісін тудырды, ол өзінің Sicherheitsdienst (SD) басшысы лауазымында Дахау концентрациялық лагерін бақылауға тырысып, сәтсіз аяқтады, бірақ Гиммлердің қолдауымен Эйке жеңіске жетті. 1936 жылдың сәуір айында Эйке SS Totenkopfverbände (Өлім бас әскерлері) командирі болып тағайындалды және оның бағынындағы әскер саны 2876 адамнан 3222 адамға дейін өсті. Бөлімге Рейхтің бюджет кеңсесі арқылы ресми қаржыландыру қарастырылды және оған аймақтық қажеттіліктерге сәйкес Гитлер жастарынан болашақ әскерлерді қабылдауға рұқсат берілді. Эйке басшылығымен лагерьлерде жұмыс істейтін жаңа сарбаздарға идеологиялық және әскери оқыту күшейтілді. Жүйедегі көптеген кіші лагерьлер таратылып, олардың орнына жаңа, ірі лагерьлер салынды. Дахау концлагері сақталды, содан кейін 1936 жылдың жазында Заксенхаузен, 1937 жылдың жазында Бухенвальд және 1939 жылдың мамырында Равенсбрюк (Лихтенбург концлагерінің жанында) ашылды. Австрияны аннексиялаудан кейін, Аншлюс кезінде, 1938 жылы ашылған Маутхаузен-Гузен концлагері сияқты жаңа лагерьлер құрылды. 1938 жылдың тамызында Эйкеге қызмет ететін барлық штаб қызметкерлері Ораниенбургке (Заксенхаузенге жақын) көшірілді, онда Инспекция кеңсесі 1945 жылға дейін орналасқан күйінде қалды. Дегенмен, Эйке концентрациялық лагерьлерді тексеруге тағайындалған тұлға ретінде Гейдрихтің SD құпия полициясының құрылымына енді; ал Өлім бас әскерлеріне басшылық етуі оны SS-тің Рейх қауіпсіздік бас кеңсесіне (RSHA) есеп беруге міндеттеді. SS басқаратын лагерьлер үшін, күзетшілер мен тұтқындарға арналған барлық ережелер Эйке Дахау лагерінде белгілеген үлгіге сәйкес болды.

In his role as the Concentration Camps Inspector, Eicke began a mass reorganisation of the camps in 1935. On 29 March 1936, the concentration camp guards and administration units were officially designated as the SS Totenkopfverbände (SS TV), and the introduction of forced labour made the camps one of the SS's most powerful tools. This earned him the enmity of Reinhard Heydrich, who had already unsuccessfully attempted to take control of the Dachau concentration camp in his position as chief of the Sicherheitsdienst (SD), but Eicke prevailed due to his support from Heinrich Himmler. In April 1936, Eicke was named commander of the SS Totenkopfverbände (Death's Head Troops) and the number of men under his command increased from 2,876 to 3,222; the unit was also provided official funding through the Reich's budget office, and he was allowed to recruit future troops from the Hitler Youth based on regional needs. Ideological and military training for new recruits working the camps were both intensified under Eiche's command. The numerous smaller camps in the system were dismantled and replaced with new larger camps. Dachau concentration camp remained, then Sachsenhausen concentration camp opened in summer 1936, Buchenwald in summer 1937 and Ravensbrück (near Lichtenburg concentration camp) in May 1939. Following the Anschluss, the annexation of Austria, new camps were set up there, such as Mauthausen Gusen concentration camp, opened in 1938. Sometime in August 1938, Eicke's entire supporting staff was moved to Oranienburg (near Sachsenhausen) where the Inspektion office would remain until 1945. Nonetheless, Eicke's role as the person designated to inspect concentration camps placed him within the framework of Heydrich's SD secret state police; whereas his command of the Death's Head units, made him accountable to the Reich Security Main Office (RSHA) of the SS. All regulations for SS run camps, both for guards and prisoners, followed the model established by Eicke at the Dachau camp.

СС Тотенкопф дивизиясы

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, «Тотенкопфтың» бауырлас құралымдары – СС-тің «Лейбстандарт СС Адольф Гитлер» және СС «Верфюгунгструппе» (SS VT) бөлімшелерінің үш стандартының жетістіктері 1939 жылдың қазан айына дейін үш қосымша «Ваффен-СС» дивизиясын құруға әкелді. Эйкеге жаңа дивизияның – 1-ші («Обербайерн»), 2-ші («Бранденбург») және 3-ші («Тюринген») стандарттарынан (полктерден) құралған, СС «Тотенкопфвербэнде» концентрациялық лагерьлерінің күзетшілері мен СС «Хаймвехр Даниц» жасағының сарбаздарынан тұратын «СС Тотенкопф» дивизиясының басшылығы тапсырылды. Эйке жауынгерлік міндеттерге жіберілгеннен кейін, оның орынбасары Рихард Глюкс Гиммлердің бұйрығымен жаңа CCI басшысы болып тағайындалды. 1940 жылы CCI Освальд Поль басқаратын «СС Хауптамт Фервальтунг унд Виртшафт» (СС Әкімшілік және Шаруашылық бас кеңсесі) бағынысына көшті. 1942 жылы CCI, Поль басқаратын біріктірілген «СС Виртшафтс-Фервальтунгсхауптамт» (СС Экономикалық және Әкімшілік басқармасы; WVHA) құрамындағы «Амт D» (Д кеңсесі) болып қайта құрылды. Осылайша, барлық концентрациялық лагерьлер жүйесі WVHA билігіне көшті, ал концентрациялық лагерьлер инспекторы енді WVHA басшысына бағынышты болды. Поль Эйкеге оның енгізген басқару құрылымы Гестапо мен СД-ның қарауына өтпейтінін уәде берді. CCI және кейіннен «Амт D» кемпірге кіргізілетін және босатылатын адамдарға қатысты ғана СД мен Гестапоға бағынышты болды, ал лагерь ішіндегі жағдай «Амт D» басшылығында болды. «СС Тотенкопф» дивизиясы, сондай-ақ «Тотенкопф» дивизиясы деп те аталады, 1941 жылы Кеңес Одағына басып кірген кезде, 1942 жылғы жазғы шабуылда, Харьковты басып алғанда, Демьянск қапшығында, Висла-Одер шабуылында және 1945 жылы Будапешт шайқасында Шығыс майданындағы ең тиімді неміс құралымдарының біріне айналды. Соғыс барысында Эйке мен оның дивизиясы тиімділігімен қатар, қатыгездігімен және соғыс қылмыстарымен де танымал болды, оның ішінде 1940 жылы Батыс майданында қызмет еткен кезде Франциядағы Ле-Парадисте 97 британдық әскери тұтқынды өлтірді. Дивизия тұтқынға алынған совет әскерлерін жиі өлтіруімен және совет ауылдарын кеңінен тонауымен де белгілі болды.

At the beginning of World War II in 1939, the success of the Totenkopf's sister formations, the SS Infanterie Regiment (mot) Leibstandarte SS Adolf Hitler and the three Standarten of the SS Verfügungstruppe (SS VT) led to the creation of three additional Waffen SS divisions by October 1939. Eicke was given command of a new division, the SS Division Totenkopf, which was formed from concentration camp guards of the 1st (Oberbayern), 2nd (Brandenburg) and 3rd (Thüringen) Standarten (regiments) of the SS Totenkopfverbände, and soldiers from the SS Heimwehr Danzig. After Eicke was assigned to combat duty, his deputy Richard Glücks was appointed the new CCI chief by Himmler. By 1940, the CCI came under the administrative control of the SS Hauptamt Verwaltung und Wirtschaft (SS Office [for] Administration and Business) which was set up under Oswald Pohl. In 1942, the CCI became Amt D (Office D) of the consolidated SS Wirtschafts Verwaltungshauptamt (SS Economic and Administrative Department; WVHA) also under Pohl. Therefore, the entire concentration camp system was placed under the authority of the WVHA with the Inspector of Concentration Camps now a subordinate to the Chief of the WVHA. Pohl assured Eicke that the command structure he had introduced would not fall to the jurisdiction of the Gestapo or SD. The CCI and later Amt D were subordinate to the SD and Gestapo only in regards to who was admitted to the camps and who was released, and what happened inside the camps was under the command of Amt D.

The SS Division Totenkopf, also known as the Totenkopf Division, went on to become one of the most effective German formations on the Eastern Front, fighting during invasion of the Soviet Union in 1941, as well as the summer offensive in 1942, the capture of Kharkov, in the Demyansk Pocket, during the Vistula–Oder Offensive, and the Battle of Budapest in 1945. During the course of the war, Eicke and his division became known for their effectiveness but also brutality and war crimes, including the murder of 97 British POWs in Le Paradis, France, in 1940, while serving on the Western Front. The division was also known for the frequent murder of captured Soviet soldiers and the widespread pillaging of Soviet villages.

Өлім

Айке 1943 жылғы 26 ақпанда Харьковтың үшінші шайқасының бастапқы кезеңінде, оның Fieseler Fi 156 Storch барлау ұшағы Артиль'не және Миколаевка ауылдары арасында, Харьковтың оңтүстігінде Лозова жанында Қызыл Армияның зениттік артиллериясымен атып түсірілді. Айке Остік баспасөзде батыр ретінде көрсетілді және оның қазасынан кейін көп ұзамай Тотенкопфтың жаяу әскер полкінің бірі оның құрметіне "Теодор Айке" атағын алды. Айке алғаш рет Украинаның Харьков облысындағы Оддыхне (Оддихне) ауылының жанындағы неміс әскери бейітіне жерленді. Қызыл Армияның қарсы шабуылынан немістер шегінуге мәжбүр болғанда, Гиммлер Айкенің денесін Украинадағы Житомирден оңтүстікке қарай Хегевальдтағы бейітке көшірді. Айкенің денесі Украинада қалды, оны совет әскерлері, әдеттегідей неміс бейіттерін жою салдарынан, бульдозермен қиратқан болуы мүмкін.