Кіріспе
Нацистік Германиядағы неміс барлау офицері Вальтер Фридрих Шелленберг (16 қаңтар 1910 – 31 наурыз 1952) – нацистік кезеңдегі неміс СС шенеунігі. Ол СС қатарында өсіп, Sicherheitsdienst (SD) қызметіндегі ең жоғары дәрежелі адамдардың біріне дейін жетті және 1944 жылы Абвер таратылғаннан кейін нацистік Германияның шетелдік барлау басқармасын басқарды.
Walter Friedrich Schellenberg (16 January 1910 – 31 March 1952) was a German SS functionary during the Nazi era. He rose through the ranks of the SS, becoming one of the highest ranking men in the Sicherheitsdienst (SD) and eventually assumed the position as head of foreign intelligence for Nazi Germany following the abolition of the Abwehr in 1944.
Мансап
Ол Германияның Саарбрюккен қаласында дүниеге келді. Шелленберг отбасымен бірге Люксембургке көшті, себебі француздар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Саар аймағын (1920) басып алды, ал Веймар Республикасы 1920 жылдардың басында экономикалық дағдарысқа тап болды. Кейіннен Sicherheitsdienst (SD) қатарына қосылған көптеген жас зиялылар сияқты, Шелленбергті Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияны қампқан экономикалық қиындықтар терең әсер етті. Шелленберг Германияға оқуға оралды, алдымен Марбург университетінде, содан кейін 1929 жылдан бастап Бонн университетінде білім алды. Алғашқыда медицинаны оқыған, бірақ көп ұзамай құқық саласына ауысты. Заң факультетінде оқып жүргенде Шелленберг SD үшін тыңшылық жұмыс істеді. Ол SD-нің екі қызметкері, колледж оқытушылары, оны жұмысқа алғанын және мемлекеттік қызметке өтуге кеңес бергенін айтты. Бітірген соң 1933 жылы SS қатарына қосылды. (Шелленберг кейіннен "жақсы адамдар" SS-ті басқа нацистік ұйымдардан артық көретінін жазды.) Шелленберг заңгер мамандығын алғанмен, әкімшілік адвокаттарға сенімсіздікпен қарады және SD-нің қалыпты заң шектеулерінен тыс жұмыс істеуін қамтамасыз етуге ниеттенді. Фюрер принципіне сүйенген Шелленберг Гитлердің директиваларын заң жүйесінен тыс деп есептеді және нацистік көшбасшының бұйрығын "сұрақсыз" орындауды дұрыс деп санады. 1935 жылы Шелленберг Рейнхард Гейдрихпен танысып, SD-ның қарсы барлау бөлімінде жұмыс істеді. Немец тілінен өзге, Шелленберг француз және ағылшын тілдерін де мүліктей білді. Сәйкесінше, оның алғашқы шетелдік барлау тапсырмасы 1934 жылы Парижге профессордың саяси көзқарастарын тексеру үшін жіберілді. Содан кейін 1937 жылы Шелленберг Италияға полициялық міндеттермен жіберілді, оның ішінде Муссолинидің алдағы сапарына қатысты қауіпсіздік шаралары да бар еді. Қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі еңбегі үшін Гейдрих оған оң баға берді және қосымша ұйымдастырушылық міндеттерді тапсырды, олардың кейбірі 1939 жылы Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің (RSHA) құрылуына ықпал етті. Шелленберг туралы ресми SS қызметкерлерінің есебінде ол "ашық, кінәсіз және сенімді" деп сипатталды; файлда ол "қатаң, жігерлі, энергияға толы" және "өте жүйелі ойлайтын" адам ретінде бейнеленді; оның ұлттық социалистік көзқарасы "толық нығайтылған" деп бағаланды. SS қатарындағы көшедегі төбелесшілер Шелленберг сияқты адамдарды жек көріп, оларды әлсіз санады, бірақ көбінесе Шелленберг нацистік элитаға жақсы әсер қалдырды. 1938 жылы Шелленберг өзінен үш жас үлкен Кете Кортекампқа үйленді, ол жеті жыл бойы танысқан және оқуын аяқтауына көмектескен тігінші болды. Олардың некесі қысқа болды, себебі оның әлеуметтік жағдайы мен оның көптеген жақтары оны ұятқа қалдырды; қарым-қатынас 1939 жылы ажырасумен аяқталды, бірақ Шелленберг оған еврейлерден тартып алынған "арийлендірілген" сән бизнесін уәде еткеннен кейін ғана. Одан кейін ол сақтандыру компаниясының директорының қызы Ирене Гросс-Шенепаук есімді әлеуметтік жағынан қабылдауға ыңғайлы әйелге үйленді, бірақ бұл қарым-қатынас та қиындықтарға толы болды. Нацистер Германиялық қоғамға деген бақылауын күшейткен сайын, Гитлер мен рейхсфюрер SS Генрих Гиммлер SS және полиция органдарын біріктіру қажет деп шешті, бұл қадамды Шелленберг толық қолдады: 1939 жылдың 24 ақпанында ол мемлекет ішінде одан әрі орталықтандыруды жақтаған меморандум жариялады. 1939 жылдың жазында Шелленберг Гейдрихтің Stiftung Nordhav қорының директорларының бірі болды. Шелленберг SS Hauptamt-та Герберт Мельхорнның шәкірті болды. 1939 жылдың шілдесінде Гейдрих Рейх қауіпсіздік бас кеңсесін (RSHA) құру ниеті туралы хабарлағанда, ол ұйымның атауы мен оның құрылуы оның жоспарларының нәтижесі болғандықтан Шелленбергке алғыс айтты. 1939 жылдың 27 қыркүйегінде Гиммлер RSHA-ны ресми мемлекеттік ұйым деп жариялады.
Einsatzgruppen 1941 жыл
1941 жылдың мамыр айында СС және оның Einsatzgruppen әрекет топтарының рөлі соғыс аймақтарында және болашақ соғыс аймақтарында кеңейген кезде, Шелленберг Вермахтпен келіссөздер жүргізіп, әскерден (фронт сызығында да, тыл аймақтарында да) логистикалық қолдау алуға келісім жасады, осылайша Einsatzgruppen өздерінің кісі өлтіру операцияларын тиімдірек жүргізе алатын болды. Хайдрихтің тапсырмасымен әрекет ете отырып, Шелленберг 1941 жылдың 20 мамырында неміс қауіпсіздік полициясының барлық бөлімдеріне айналым хат шығарды, онда неміс бақылауындағы аумақтан еврейлердің эмиграциясына тыйым салынды; бұл жаңа саясат геноцидтік «Ақырғы шешімнің» бір бөлігі болды. Шелленберг шығарған айналым хатында тіпті «еврей мәселесінің күмәнсіз жақын арада түпкілікті шешілуіне байланысты» деген нақты тіркес қолданылды, бұл оның жойылуға жақын қалған іс-қимылдарға қатысқанын және олар туралы хабардар екенін көрсетеді. Гейдрихтің тікелей бағыныстысы болғанына қарамастан, Шелленберг барлау есептерін Гиммлерге, Гейдрихке емес, бірінші болып жеткізу арқылы Гиммлердің құрметіне ие болды, бұл оған Рейхсфюрердің сенімін әкелді. 1942 жылдың маусымында Гейдрихтің қазасынан кейін Шелленберг Гиммлердің «ең жақын кәсіби сенімді серігіне» айналды. Гиммлер Шелленбергке қарапайым көмекшінің қызметінен асып түсетін ерекше лауазым берді, оны өзінің арнайы уәкілі (Sonderbevollmächtigter) етіп тағайындады.
Барлық барлау операцияларын бақылау
Шелленберг пен Абвердің басшысы Вильгельм Канарис дос болған деген хабар бар. Олар Берлиннің орманды Грюневальд аймағында бірге атпен жүріп, нацистік Германияның болашағын талқылаған. Мұндай атты сапарларға Хайдрих пен Вернер Бест жиі қатысқан. Олардың достығы туралы айтылатын нәрселерді ескермесек, Канарис Шелленбергке сақ болған, өйткені оның амбициялары Рейхтің барлық барлау қызметін бақылауға бағытталған. Гейдрих сияқты, Шелленберг те соңында орталықтандырылған «барлықты қамтитын қауіпсіздік жүйесін» және тікелей нацистік бақылаудағы «Ұлы неміс барлау қызметін» (Вермахтың бір бөлігі болған Абверден өзгеше) көріп отырған. Дегенмен, Шелленбергтің Гестапоға қарағанда Канаристің Абверімен жұмыс істеуге бейімділігі туралы белгілер бар, әсіресе оның басшысы Генрих Мюллерге сенімсіздігінен. Бірақ 1944 жылдың 20 шілдесінде Гитлерге жасалған қастандық әрекетінен кейін Абвер таратылды және СД-ға Рейхтегі барлау қызметіне қатысты қосымша өкілеттіктер берілді. Канарис 1944 жылдың 23 шілдесінде әскери барлаудағы ізбасары Георг Хансенді тергеу нәтижесінде тұтқындалды. Осының салдарынан Абвер бөлімдері RSHA Amt VI SD Ausland құрамына қосылып, тиісінше Шелленбергтің басқаруына берілді. Осы өкілеттіктерді иеленуі Шелленбергті нацистік барлаудың «толық билеушісі» етті. Ол «офис бекінісі» деп аталатын, бір батырманы басу арқылы жұмыс іске қосылатын екі автоматты қаруы бар кеңсе үстелімен танымал болды. СС офицері Вильгельм Хёттльдің естеліктерінде айтылғандай, Шелленберг Гестапо бастығы Мюллерге күдікпен қараған, оған қарсы радио тыңдау арқылы алынған жазбалар түрінде дәлелдері бар екенін мәлімдеген (Мюллердің кеңестіктермен жұмыс істеу жоспарларын ашатын жазбалар); ол сол кездегі RSHA басшысы Эрнст Кальтенбруннерге осы дәлелдері бар екенін хабарлағанда, ол назарға алмады. Кальтенбруннер Шелленбергті ұнатпаған, мүмкін, Гиммлерге тікелей қол жеткізуіне байланысты, және оның туралы бірнеше рет шағымданған. Кальтенбруннердің Шелленбергке деген жақтырмаушылығына қарамастан, соңғысының әдепті мінез-құлқы оны Гиммлердің жанында ұстап, «СС басшысының құлағында қалуға» мүмкіндік берді.
Модельхаут операциясы
Әскери барлау құжаттарында француз модельері Коко Шанельдің Шелленбергпен бірлесіп шпиондық қызмет атқарғаны анықталды, және ол оның сүйікті адамы болған делінеді. 1943–1944 жылдары «Модельхут» операциясы (Модель Шляпа операциясы) Шанельдің британдық аристократиямен ұзақ жылғы байланыстарын және Уинстон Черчилльмен достығын пайдалану мақсатында жоспарланды. Шелленберг Шанельді делдал ретінде тарту арқылы (Шанель ұсынған) Германия мен Ұлыбритания арасында басқа одақтас елдерден тәуелсіз бейбіт келісімге келуді көздеген жоспарды іске асыруға жұмылдырды; «Модельхут» операциясы сәтсіз аяқталды.
Бейбітшілік келіссөздері және тұтқындау
1945 жылдың басында Шелленберг Гитлердің денсаулығының нашарлығын сылтау етіп, Батыс Одақтастарымен жеке бейбіт келісім шарттарын талқылау үшін Гитлерді құлатуға Гиммлерді ынталандырды; алайда, Гиммлер ешқандай қадам жасаған жоқ, керісінше, шешім қабылдаудан тартынды. Ол сондай-ақ Гиммлерді Швейцарияның бұрынғы президенті Жан-Мари Музимен кездесуге көндірді, ол еврейлерді босату үшін швейцариялық франктармен төлеуге уәде берді. Соғыстың соңында Шелленберг Гиммлерді граф Фольке Бернадот арқылы Батыс Одақтастарымен келіссөздер жүргізуге иландырды. Жыл басында Шелленберг граф Бернадот пен Гиммлер арасындағы делдал ретінде жұмыс істеді, оның нәтижесінде концентрациялық лагерьлерде ұсталған бірнеше тұтқын мен сотталғандар Швецияның Қызыл Кресі арқылы босатылып, қауіпсіз өтуге мүмкіндік алды. 1945 жылдың көктемінде Шелленберг Батыс державаларымен байланыс орнату мақсатында граф Бернадотпен қосымша кездесулер ұйымдастырды. 1945 жылдың сәуір айында ол Гиммлермен кездесулерді ұйымдастыру үшін жеке Стокгольмге барды. Гиммлер де, Шелленберг те концентрациялық лагерьлерде ұсталған еврейлерді нацистік басшылықтың келіссөздерде пайдаланатын бағалы актив деп есептеді: олар осы еврейлерді Батыс Одақтастарынан жеңілдіктер алу үшін қолдануға ниеттенді. Келіссөздерге ықпал ету үшін Шелленберг – Гиммлердің келісімімен – 1700 еврейді Германия бақылауындағы аумақтан Швейцария мен Швецияға тасымалдауды ұйымдастырды. Гитлер бұл туралы біліп, тасымалдауды тоқтатты. Бірінші сәтсіз кездесулерден кейін Шелленберг Бернадоттан генерал Эйзенхауэрмен тікелей келіссөздер жүргізуін сұрады, бірақ бұл әрекет те нәтижесіз болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Шелленберг Данияда өзінің капитуляциясын ұйымдастыруға тырысып жатқанда, 1945 жылдың маусым айында британдықтар оны тұтқындады. Сол айда шведтік хабарлама Шелленбергтің Катынь орманындағы поляк офицерлерін өлтіруде Германияның кінәлі екенін мойындағанын хабарлады. Шелленбергтің сөзіне сүйенсек, немістер одақтастарды бөлу мақсатында кеңестік үкіметті осы қылмысқа айыптады. АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағының барлау қызметтері оны құнды ақпарат көзі ретінде іздеп жүрді. ОСС-тің офицері капитан Хорас Хан Шелленбергті сұраққа алуға рұқсат алған америкалықтардың бірі болды. Шелленбергтен мүмкіндігінше көп ақпарат алу үшін британдықтар оны 1945 жылдың шілдесінде Лондонға жіберді, онда ол жан-жақты тексеруден өтті; олардың мақсаты (америкалықтармен бірге) әлі де жасырынып жүрген нацистік қарсылық күштері туралы ақпаратты алу және Германияның соғыстан кейінгі барлау қызметі туралы мәліметтер жинау болды. Шелленберг Одаққа мұндай жоспарлардың жоқ екенін растады, бұл Одақтың барлау қызметтерінің нәтижелерімен сәйкес келді. Шелленбергтің Кальтенбруннер, Мюллер, Олендорф және Скорзени сияқты соғыс қылмыскерлерін қамтитын РСХА фракциясының қарсыласы болғаны соғыстың соңында оған үлкен көмек тигізді. Шелленбергтің жағдайын бағалауда тәуелсіз сигналдар да пайдалы болды.
Нюрнберг сынақтары
Соғыстан кейін Шелленберг британдық әскери полициясымен тұтқындалды және Нюрнбергте сотқа тартылды. Ұзақ мерзімге түрмеге отырудан құтылу үшін Шелленберг соғыстан кейінгі сот процестерінде СС ұйымына және оның құрамындағы нацистік көшбасшыларға қарсы куәлік берді. Министрліктер ісі бойынша сот кезінде ол "Лабиринт" атты естеліктерін жазды. Тарихшы Роберт Герварт Шелленбергтің естеліктерінің кейбір бөліктерін "күмәнді" деп сипаттайды. 1949 жылдың 4 қарашасында ол "Цеппелин" операциясында агенттер ретінде пайдаланылған советтік әскери тұтқындарының өлтірілуін тоқтатуға тырыспағаны үшін алты жылға бас бостандығынан айырылды. Сот, соғыстың соңында Шелленбергтің нацистік режимнің құрбандарына көмек көрсетуге басталғанын анықтады. Оның ниетіне күмән келтірілді, бірақ оның іс-қимылдары ескерілді. Бауыр ауруының күшеюіне байланысты денсаулығы нашарлағандықтан ол екі жылдан кейін түрмеден босатылды, Швейцарияға көшіп, содан кейін Италияның Вербания Палланца қаласына қоныстанды. 1952 жылы Италияның Турин қаласында қайтыс болды.