Кіріспе

Үндістанның екі палаталы ұлттық заң шығару органы – Үндістан Парламенті (IAST) Үндістан Республикасының жоғары заң шығарушы органы болып табылады. Ол екі палатадан – Раджья Сабха (Мемлекеттер кеңесі) және Лок Сабха (Халық палатасы) құралады. Үндістан Президенті заң шығарушы орган басшысы ретінде Парламенттің кез келген палатасын шақыруға, оны жабық деп жариялауға немесе Лок Сабханы таратуға толық құқылы, бірақ бұл өкілеттіктерді тек Премьер-Министр мен оның Министрлер кабинетінің кеңесімен ғана жүзеге асыра алады. Парламенттің кез келген палатасына сайланған немесе (президент тағайындаған) адамдар Парламент мүшелері (депутаттар) деп аталады. Лок Сабха депутаттары тікелей сайлау арқылы, бір округтен сайланады, ал Раджья Сабха депутаттары пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша барлық штаттық заң шығарушы жиналыстардың мүшелерімен сайланады. Парламенттің құрамы Лок Сабхада 550 депутаттан және Раджья Сабхада 250 депутаттан тұрады, соның ішінде әртүрлі салалардағы – әдебиет, өнер, ғылым және қоғамдық қызмет салаларындағы сарапшылардың 12 тағайындалған өкілі бар. Парламент Нью-Делидегі Сансад Бхаван ғимаратында отырады. Үндістан Парламенті әлемдегі ең ірі демократиялық сайлаушыларды (екіншісі – Еуропа Парламенті) білдіреді, 2019 жылы 912 миллионға жуық сайлаушы тіркелген. 2023 жылдың 28 мамырында Үндістан Премьер-Министрі Нарендра Моди бұрынғы ғимаратқа іргелес орналасқан жаңа Парламент ғимаратын ашып, пайдалануға берді.

Тарих

Британдық билік кезінде Үндістанның заң шығарушы органы 1861 жылғы Үндістан Кеңестері заңы арқылы құрылған және 1947 жылы, Үндістан тәуелсіздік алғанда таратылған Императорлық Заң шығарушы Кеңес болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін, Үндістан Конституциясын жазу үшін Үндістан Конституциялық Ассамблеясы сайланды. 1950 жылы Конституция күшіне енген соң, Үндістан Конституциялық Ассамблеясы таратылып, оның орнына Үндістан Парламенті құрылды, ол бүгінге дейін қызмет етеді.

Ескі үй-жай (Самвидан Садан)

Ескі Парламент үйі (Самвидан Садан) Нью-Делиде орналасқан. Оны Эдвин Лютенс және Герберт Бейкер жобалаған, олар Британ үкіметімен Нью-Делиді жоспарлау және салуға жауапты болған. Бұл ғимарат Орталық Заң шығару Ассамблеясы, Штат Кеңесі және Принцтер палатасы үшін салынды. Ғимараттың құрылысы алты жылға созылды, ал ашылу салтанатын 1927 жылдың 18 қаңтарында Үндістанның вице-королі және генерал-губернаторы лорд Ирвин өткізді. Ғимаратты салуға кеткен шығын… Ғимараттың биіктігі 70 фут (21 метр), диаметрі 560 фут (171 метр) және ауданы… Орталық зал Лок Сабха, Раджья Сабха және кітапхана палаталарынан тұрады. Осы үш палатаны қоршаған төрт қабатты дөңгелек құрылым депутаттарға жайғасу орындарын, парламенттік комитеттерге, кеңселерге және Парламент істері министрлігіне арналған үй-жайларды ұсынады.

Жаңа үй-жай (Сансад Бхаван)

2023 жылдың 28 мамырында жаңа парламент ғимараты салтанатты түрде ашылды. 85 жылдық ескі ғимаратта депутаттар мен олардың қызметкерлеріне орын жеткіліксіз, сондай-ақ құрылымдық мәселелер бар деп саналады. Бұл ғимарат мұра нысаны ретінде қорғалуға тиіс. Шамамен 65 000 шаршы метр ауданы бар және ерекше үшбұрышты пішінімен көзге түсетін жаңа ғимарат кеңістікті тиімді пайдаланады. Онда 888 орынға дейін сыйымдылығы бар кеңейтілген Лок Сабха залы мен 384 орынға дейін сыйымдылығы бар үлкен Раджья Сабха залы орналасқан. Лок Сабха залы парламенттің бірлескен отырыстары үшін 1272 орынға дейін қабылдай алады. Лок Сабха залының дизайнында Үндістанның ұлттық құсы – тауыс мотиві пайдаланылса, Раджья Сабха залы Үндістанның ұлттық гүлі – лотос стилінде безендірілген. Бұдан өзге, Конституциялық зал заманауи технологиялармен жабдықталған және демократияның ортасында азаматтардың рөлін символдық және физикалық тұрғыдан көрсетеді. Премьер-министр Нарендра Моди 2020 жылдың 10 желтоқсанында жаңа парламент ғимаратының негізін қалады. Жаңа парламенттегі алғашқы сессия 2023 жылдың 19 қыркүйегінде өтті.

Құрамы

Үндістан Парламенті екі палатадан құралған: Лок Сабха және Раджя Сабха. Үндістан Президенті олардың басшысы болып табылады.

Үндістан Президенті

Үндістан Президенті, мемлекет басшысы, Конституцияның 79-бабына сәйкес Парламент құрамына кіреді. Конституцияның 60- және 111-баптарына сәйкес, Президенттің міндеті Парламент қабылдаған заңдардың Конституция талаптарына сәйкес келуін және заң жобаларына мақұлдау беру алдында белгіленген процедураның орындалуын қамтамасыз ету болып табылады. Үндістан Президенті Үндістан Парламентінің және штаттық заң шығарушы жиналыстардың сайланған мүшелерімен сайланады және бес жылдық мерзімге қызмет етеді.

Лок Сабха

Лок Сабха (Халық Палатасы) немесе төменгі палата 543 мүшеден тұрады. Мүшелер Үндістан азаматтарымен жалпы ересек сайлау құқығы негізінде бүкіл елдегі парламенттік округтерді ұсынып, тікелей сайланады. 1952 жылдан 2020 жылға дейін Үндістан президенті Үндістан үкіметінің ұсынымы бойынша англо-үндістандық қауымның екі қосымша мүшесін тағайындады, бұл 2019 жылғы 104-ші Конституциялық түзету заңымен 2020 жылдың қаңтарында жойылды. 18 жасқа толған, жынысына, кастасына, дініне немесе нәсіліне қарамастан, және басқа жағдайлар бойынша жарамсыз емес, кез келген Үндістан азаматы Лок Сабха мүшелеріне дауыс беруге құқылы. Конституция төменгі палатаның ең көп саны 550 мүшеден тұруын қарастырады. Оның өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды. Лок Сабха мүшесі болу үшін адам Үндістан азаматы болуы керек, 25 жасқа толған болуы керек, ақыл-сақамы дұрыс болуы керек, банкрот болмауы керек және қылмыстық құқық бұзушылық жасағандығы туралы сотталмауы керек. Сайлануға құқылы мүшелердің жалпы саны штаттар арасында орын саны мен штат халқы арақатынасы барлық штаттар үшін мүмкіндігінше бірдей болатындай етіп бөлінеді. Лок Сабханың 543 орынының 84-і жоспарланған касталарға, ал 47-сі жоспарланған тайпаларға бөлінген.

Парламент комитеттері

Парламент комитеттері нақты мәселелерді жан-жақты қарастыру үшін құрылады. Қоғам тікелей немесе жанама түрде қатысады, ал комитеттерге қорытындыға келуге көмектесетін зерттеулер жүргізіледі. Парламент комитеттері екі түрлі болады: тұрақты комитеттер және арнайы комитеттер. Тұрақты комитеттер – Парламент актілерінің немесе Парламенттің ішкі регламентінің ережелеріне сәйкес уақыт-уақыт құрылатын, тұрақты жұмыс істейтін комитеттер. Осы комитеттердің жұмысы үздіксіз сипатта болады. Арнайы комитеттер нақты бір мақсат үшін тағайындалады және өздеріне жүктелген міндетті орындап, есеп ұсынғаннан кейін таратылады.

2001 жылғы террорлық шабуыл

2001 жылдың 13 желтоқсанында Үндістан Парламентіне ислами террористік ұйым шабуыл жасады. Шабуылдың күдіктілері Лашкар-е-Тайба (Лет) және Джайш-е-Мохаммед (ДЖМ) террористері болды. Осы шабуыл нәтижесінде 5 террорист, 6 Дели полициясының қызметкері, 2 Парламент қауіпсіздік қызметінің қызметкері және бір бағбан қаза тауып, барлығы 14 адамның өмірі қиылды. Бұл оқиға Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді және Үндістан-Пәкістан қақтығысына әкеп соқты.

2023 Қауіпсіздік бұзылуы

2023 жылдың 13 желтоқсанында екі наразылық білдіруші парламентке бұзып кірді және Лок Сабхаға енді. Парламентке шабуыл жасауды алты наразылық білдіруші ұйымдастырды. Екі күдікті, Сагар Шарма және Д. Маноранжан, келушілер галереясынан палатаға секіріп кіріп, спикер орынға жету үшін сары түтін гранатасын атты. Парламенттің сыртында Нилам Деви мен Амол Шинде есімді екі адам аэрозольдік баллонды ашып, түрлі түсті түтін шығарған. Алтыншы адам, Вишал Шарма, парламент алдындағы наразылықтың бейнесін түсіріп, әлеуметтік желілерге жүктегеннен кейін парламентке жақын жерде ұсталды. Наразылықтардың жетекшісі Лалит Джа есімді адам болып саналады, ол Батыс Бенгалиядағы "Самьябади Субхас Сабха" атты коммерциялық емес ұйыммен байланысты және Instagram парақшасында өзін мұғалім деп жазады. Дели полициясы сотқа бұл жақсы жоспарланған құлпынау екенін және күдіктілердің террористік ұйымдармен байланысы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Полиция ресми түрде себебін жарияламаса да, БАҚ хабарлары мен күдіктілердің отбасыларының мәлімдемелері наразылық білдірушілердің үкімет саясатына наразылықтарын білдіруді мақсат еткенін көрсетеді. Ұлттық демократиялық партияның негізін қалаушысы Хануман Бенивал және бірнеше депутаттар бұзып кірген адамды ұстап, басып алды және Парламенттің "батыры" немесе "құтқарушысы" атанды. Бенивал оқиғадан кейін дереу журналистерге: "Олардың қатыгездігін тоқтаттық" деді. Бенивал оқиғадан кейін көп ұзамай Үндістанның ұлттық қауіпсіздігіне қатысты БЖП үкіметін сынап, бұл "үлкен қауіпсіздік кемшілігі" екенін айтты және толыққанды тергеуді талап етті. Сондай-ақ ол бұл оқиғаның 2001 жылғы Үндістан Парламентіне жасалған шабуылдың 22 жылдығымен бірге орын алғанын атап өтті. Шабуылдан бір апта өткен соң, 78 депутат, олардың көпшілігі INDIA альянсының мүшелері, қауіпсіздік бұзушылығына наразылық білдіргені үшін қызметтен шеттетілді.