Кіріспе
Powelliphanta – Жаңа Зеландияда ғана кездесетін, Rhytididae тұқымдасына жататын, ауамен тыныс алатын ірі құрлық бұршақларының туысы. Олар етқоректі, негізінен жергілікті құрттар сияқты омыртқасыздармен қоректенеді. Көбінесе ылғалды орманның шағын аумақтарында ғана таралған, олар келуші сүтқоректі жыртқыштардың шалаңы болып табылады, және көптеген түрлері қауіп астында немесе жоғалу қаупі бар.
Powelliphanta is a genus of large, air breathing land snails, pulmonate gastropods in the family Rhytididae, found only in New Zealand. They are carnivorous, eating invertebrates, mostly native earthworms. Often restricted to very small areas of moist forest, they are prey to introduced mammalian predators, and many species are threatened or endangered.
Таксономия
Повеллифанта 1945 жылы А. С. О’Коннор қабық ұлулар тұқымдасының, Paryphanta-ның кішітұқымы ретінде сипаттаған. Олар "А. В. Б. Пауэллдің осы отбасының зерттелуіне қосқан үлкен үлесін еске алу үшін" және Paryphanta-ға ұқсас болғандықтан осылай аталған. Бұл туысқа кем дегенде 21 түр және 51 түрше жатады. Түрлер арасындағы байланыс күрделі, және Поуэллифанта гиллиеси траверси хохстеттери россия лигнария суперба тобы сақина тәрізді түр құрайды деген пікір бар.
Тарату
Поуэллифанталар Жаңа Зеландияға ғана тән, Солтүстік аралда Вайкаремоана көлінен Капити жағалауына дейін, ал Оңтүстік аралда Марлбороу бұғазынан Фиордленд пен Саутлендке дейін таралған. Олардың ең көп түрлері солтүстік-батыс Нельсон және солтүстік Вестленд тауларында кездеседі. Кейбір түрлердің таралу аймағы өте тар, мысалы, Powelliphanta gilliesi brunnea тек жағалау орман қалдықтарында ғана табылған.
Тіршілік ету ортасы
Бұл шаяндар көбінесе ылғалды табиғи орманды жерлерде тіршілік етеді. Кейбіреулері жазық орманды жерлерде мекендейді, мысалы, P. traversi traversi, ол ұлттық деңгейде жойылу қаупі бар және Левин қаласының жанындағы 10 гектарлық кахикатеа орманы мен раупо батпағынан тұратын қорыққа ие. Басқа түрлері таулы орманды жерлерде, тіпті ағаш шебінен жоғары, шалғынды шөптердің астында тіршілік етеді. Бірнеше түр тек әктас топырақты орманды мекендейді; олар қабықшалары мен жұмыртқаларын құру үшін кальцийді қажет етеді, ал оны әктас ортасынан кальций алған омыртқасыздарды (соның ішінде басқа шаяндарды) жеу арқылы қоректенеді. Повеллифантаның керемет әдемі, нәзік өрнектелген қабықшалары қоңыр немесе қызылдан сары немесе қараға дейін әртүрлі түстерде кездеседі. Бұл қабықшалардың құрылымы өте нәзік, өте жұқа кальций карбонаты қабатынан тұрады және осы қабаттың үстінде қалың хитинді сыртқы қабаты жатыр. Бұл шаяндар ылғалды ортаға мұқтаж, әйтпесе сыртқы қабаты (периостракум) кеуіп, қысқарып, жарылады; мұндай жағдай осы туыстың мұражайдағы құрғақ сақталған қабықшаларында кездеседі.
Өмір салты
Повеллифанттар етқоректі, көбінесе құрттар мен ұлуларды жейді. Олар түнгі жануарлар, күндіз жапырақ сынықтары мен ағаш кесінділерінің астында жасырынып болады. Повеллифанталар өздерінің жемдерін жеу үшін қарапайым тілше пайдаланады: тістерден тұратын белбеу тәрізді тіл, ол еттің бөліктерін жұтқыншаққа қарая сығырып алады. Жем тұтас жұтылмай, ұзаққа созылған тілшемен желінеді. Повеллифанта 20 жыл немесе одан да көп өмір сүре алады, жасы жетілуі баяу болады, шамамен 5-6 жасында жыныстық пісілігіне жетеді. Жазық жерлердегі түрлерде жұмыртқалар 2-6 айда, ал таулы жерлердегі түрлерде 12-14 айда жарылады.
Қалдық деректері
235 миллион жылдан астам уақыт бұрын Гондвана суперконтинентінде пайда болған бұл шаяндар, Жаңа Зеландияда 80 миллион жыл бұрын Австралиядан бөлінгеннен бері оқшауланған және көптеген ерекше түрлерге эволюциялық дамыған. Оларды егеуқырлар, тышқандар және поссумдар жейді. Поссумдардың бір түніне 60-қа дейін шаяңды жейтіні анықталған. Өркен, бұғы, сиыр сияқты жануарлардың мекендеу ортасын өзгертуі және олардың басып өтуі де қауіпті. Повеллифанта гилиеси бруннеа және Повеллифанта траверси отакья түрлері ең көп қауіп төндірілген түрлер болып табылады. IUCN Қызыл тізімінде Повеллифанта маршантиі үшін қауіп деңгейі төмен, қатерге жақын деп көрсетілген. 1982 жылдан бері Повеллифантаның қабықтарын жинау заңсыз. Олардың қабықтары үшін тірі жануарларды жинау кейбір түрлерді сирек кездестіруі мүмкін, бірақ кейбір түрлерге кальцийлік қаптамаларын қайта пайдалану үшін тасталған қабықтармен қоректену қажет.