Қоңғыз қабықты ұлулар

Кіріспе

Қабықшалы ішекқуыстылар

Шұмырқақ – қабықшалы ішекқуыстылардың бір түрі. Бұл атау көбінесе құрлықта тіршілік ететін шұмырқақтарға, жер бетіндегі өкпелі ішекқуысты моллюскаларға қолданылады. Дегенмен, «шұмырқақ» деген жалпы атау, денесі толығымен қабықшасына сыйып кететін оралған қабықшасы бар ішекқуыстылар класының көптеген түрлеріне де қолданылады. «Шұмырқақ» сөзі ең жалпы мағынасында қолданылғанда, құрлықтағы шұмырқақтар ғана емес, сонымен қатар теңіз және тұщы су шұмырқақтарының көптеген түрлерін де қамтиды. Табиғи түрде қабықшасы жоқ немесе тек ішкі қабықшасы бар ішекқуыстылар көбінесе слизняктар (шалаңдар) деп аталады, ал өте кішкентай қабықшасы бар (ішіне кіре алмайтын) құрлық шұмырқақтары көбінесе жартылай слизняктар (жартылай шалаңдар) деп аталады. Шұмырқақтардың адам үшін маңызы зор, олар тағам ретінде, зиянкестер ретінде және ауру тасымалдаушылар ретінде пайдаланылады, ал олардың қабықшалары әсемдік заттары ретінде қолданылады және зергерлік бұйымдарға енгізіледі. Шұмырқақ сонымен қатар мәдени мағынаға ие, көбінесе жалқаулықпен байланыстырылады. Шұмырқақ баяу қозғалатын нәрселерді білдіру үшін де сөздік бейне ретінде қолданылады.

Шолу

Өкпені пайдаланып тыныс алатын шаяндар Пульмонаталар тобына жатады. 2010 жылдан бастап жасалған молекулалық зерттеуде дәстүрлі анықтама бойынша Пульмонаталар полифилетикалық екені анықталды. Бірақ қабықтың көмегімен тыныс алатын шаяндар да полифилетикалық топты құрайды; яғни, өкпелі шаяндар мен қабықтың көмегімен тыныс алатын шаяндар бір-біріне қарағанда, басқа топтарға жақын болуы мүмкін емес, бірнеше таксономиялық топтарды құрайды. Өкпелі және қабықтың көмегімен тыныс алатын шаяндар геологиялық уақыт ішінде кеңінен таралып, құрлықта қабықтың көмегімен тыныс алатын бірнеше түрлерді, ал тұщы суда өкпелі көптеген түрлерді табуға болады. Тіпті кейбір теңіз түрлерінің де өкпесі бар. Шаяндар орларды қамтитын өте кең ауқымды ортада кездеседі, оның ішінде арықтар, шөлдер және теңіздің ең терең жерлері де бар. Құрлық шаяндары көптеген адамдарға көбірек таныс болғанымен, теңіз шаяндары шаяндардың басым бөлігін құрайды және олардың әртүрлілігі мен биомассасы айтарлықтай жоғары. Сондай-ақ, тұщы суларда да көптеген шаяндардың түрлері кездеседі. Көптеген шаяндарда тіске ұқсас мыңдаған микроскоптық құрылымдар болады, олар радиула деп аталатын жолақты тілге орналасқан. Радиула тіл сияқты жұмыс істейді, тамақты ұсақ бөліктерге бөліп жібереді. Көптеген шаяндар шөпқоректі, өсімдіктерді жейді немесе радиулаларымен беткейлерден балдырларды қырып жейді, бірақ бірнеше құрлық түрлері мен көптеген теңіз түрлері барлық жейтін немесе жыртқыш етқоректілер болып табылады. Шаяндар қағаз немесе картонды жегенде боялған пигменттерді сіңіре алмайды, сондықтан олардың нәжісі де боялады. Ахатина туысына жататын бірнеше түрлер және олармен байланысты туыстар Африканың алып құрлық шаяндары деп белгілі; кейбіреулері мұрыннан құйрыққа дейін өседі және салмағы бар. Ең үлкен теңіз шаянының түрі – Syrinx aruanus; оның қабығының ұзындығы 0,8 метрге дейін жетеді, ал қабығымен бірге шаянның жалпы салмағы 0,8 метрге дейін жетеді. Жақында Қытайда ең кішкентай құрлық шаяндары – Angustopila dominikae табылды, олардың ұзындығы 0,86 мм. Ең үлкен құрлық гастроподы – Африканың алып шаяны Ахатина ахатина, оның ең үлкен өлшенген нұсқасының ұзындығы толық созылғанда мұрыннан құйрыққа дейін 1,5 метрді құрады, ал қабығының ұзындығы 1978 жылдың желтоқсанында 0,8 метрді құрады. Оның салмағы дәл 900 грамм (2 фунт) болды. Gee Geronimo деп аталған бұл шаянды Ұлыбританияның Хоув, Шығыс Сассекс қаласынан келген Кристофер Хадсон (1955–79) иеленген. Ол 1976 жылдың маусымында Сьерра-Леонеде жиналған. Шаяндар протостомалар болып табылады. Яғни, даму кезінде гаструляция кезеңінде бластопор алдымен ауызды құрайды. Шаяндардағы бөліну спиральді голобластикалық үлгіге жатады. Спиральді голобластикалық бөлінуде бөліну жазықтығы әр бөліністе айналады және жасушалардың бөлінуі толық болады. Шаяндар ұрықтан шыққаннан кейін метаморфозға ұшырамайды. Шаяндар кішкентай ересектер түрінде шығады. Олардың қосымша дамуы тек кальцийді тұтыну арқылы қабығын нығайтумен шектеледі. Шаяндар еркек, әйел, гермафродит немесе партеногенетикалық болуы мүмкін, сондықтан жыныстық анықталудың көптеген түрлі жүйелері бар.

Snails that respire using a lung belong to the group Pulmonata. As traditionally defined, the Pulmonata were found to be polyphyletic in a molecular study per Jörger et al., dating from 2010. But snails with gills also form a polyphyletic group; in other words, snails with lungs and snails with gills form a number of taxonomic groups that are not necessarily more closely related to each other than they are related to some other groups. Both snails that have lungs and snails that have gills have diversified so widely over geological time that a few species with gills can be found on land and numerous species with lungs can be found in freshwater. Even a few marine species have lungs. Snails can be found in a very wide range of environments, including ditches, deserts, and the abyssal depths of the sea. Although land snails may be more familiar to laymen, marine snails constitute the majority of snail species, and have much greater diversity and a greater biomass. Numerous kinds of snail can also be found in fresh water. Most snails have thousands of microscopic tooth like structures located on a banded ribbon like tongue called a radula. The radula works like a file, ripping food into small pieces. Many snails are herbivorous, eating plants or rasping algae from surfaces with their radulae, though a few land species and many marine species are omnivores or predatory carnivores. Snails cannot absorb colored pigments when eating paper or cardboard so their feces are also colored. Several species of the genus Achatina and related genera are known as giant African land snails; some grow to from snout to tail, and weigh The largest living species of sea snail is Syrinx aruanus; its shell can measure up to in length, and the whole animal with the shell can weigh up to Recently, the smallest land snails, Angustopila dominikae, have been discovered in China, and measure 0.86mm long. The largest known land gastropod is the African giant snail Achatina achatina, the largest recorded specimen of which measured from snout to tail when fully extended, with a shell length of in December 1978. It weighed exactly 900 g (2 lb). Named Gee Geronimo, this snail was owned by Christopher Hudson (1955–79) of Hove, East Sussex, UK, and was collected in Sierra Leone in June 1976. Snails are protostomes. That means during development, in the gastrulation phase, the blastopore forms the mouth first. Cleavage in snails is spiral holoblastic patterning. In spiral holoblastic cleavage, the cleavage plane rotates each division and the cell divisions are complete. Snails do not undergo metamorphosis after hatching. Snails hatch in the form of small adults. The only additional development they will undergo is to consume calcium to strengthen their shell. Snails can be male, female, hermaphroditic, or parthenogenetic so there are many different systems of sexual determination.

Диета

Жылыштардың тамақтану әдеттері әртүрлі, кейбіреулері кең ауқымды, ал кейбіреулері арнайы тамақтанады. Жылыштар түнде жейді. Олар негізінен шіріген органикалық заттармен қоректенеді. Кейбір шұмықтардың түрлерінің қабығы қоңыр-қызыл түсті, кейбіреулерінде тек ішкі қалдықтар болады, олар негізінен кальций лактатын сақтау үшін қызмет етеді, ал басқаларында қабық мүлдем жоқ. Бұдан басқа, шұмықтар мен жылыштар арасында морфологиялық айырмашылықтар шамалы. Дегенмен, мекендеу орындары мен мінез-құлқы жағынан маңызды айырмашылықтар бар. Қабықсыз жануардың қимылдауына және қысылуына мүмкіндік артық, сондықтан тіпті үлкен құрлық шұмықтары да өте тар кеңістіктері бар мекендеу орындарынан немесе тығылатын жерлерден пайдалана алады, мұндай тығылатын жерлер ұқсас өлшемдегі жылыштарға қол жетімді емес. Олар ағаштардың қабығының астына, жерде жатқан тас плиткалардың, бұталардың немесе ағаш тақтайшалардың астына тығылады. Мұндай жерлерде олар жыртқыштардан немесе кебуден аз қауіпте болады. Бұл жерлер жұмыртқа салуға да қолайлы. Шұмықтар тобы монофилетикалық емес; ғылыми тұрғыдан алғанда, "шұмық" термині таксономиялық маңызы аз, ыңғайлы термин. Қабықтың азаюы немесе жоғалуы бірнеше гастроподтар тұқымдастарында тәуелсіз түрде көп рет дамыған. Құрлықта және теңізде кездесетін шұмық морфологиясы бар гастроподтардың әртүрлі таксондары қабықшалы түрлердің көптеген жоғары таксономиялық топтарында кездеседі; мұндай тәуелсіз таксондар әдетте бір-бірімен тығыз байланысты емес.

Адамға қатысты

Құрлық шаяндары егіс және бақша зиянкестері ретінде танымал, бірақ кейбір түрлері тамаша дәмді тағам болып саналады және кейде үй жануарлары ретінде ұсталады. Бұған қоса, олардың шырыны тері күтіміне арналған өнімдерде де қолданылады.

Ауыл шаруашылығында

Бағбандар мен фермерлер бағалы өсімдіктерге зиян келтіруді азайту мақсатында сарбаздарды бақылаудың түрлі шараларын қолданады. Дәстүрлі пестицидтер әлі де қолданылуда, сондай-ақ сарымсақ немесе шөптесін концентраты сияқты аз зиянды бақылау опциялары да қолданылады. Мыс металлы да сарбаздарды қуып шығарады, сондықтан ағаш діңіне оралған мыс жолақ сарбаздардың жоғары көтеріліп, жапырақтары мен жемістеріне жетуіне кедерес жасайды. Құрғақ, ұсақ ұнтақталған, тікенектей келетін диатомит сияқты материалдың қабаты да сарбаздарды тоқтатуға көмектеседі. Ауырық шашақ (Rumina decollata) бақша шашақтарын аулап жейді, сондықтан кейде оны биологиялық зиянкестерге қарсы күрестің бір құралы ретінде пайдаланады. Дегенмен, мұнда мәселелер де бар, себебі бұл аймақтағы жергілікті фаунаның құнды бөлігін құрайтын басқа да жұмсақ денелілерге шабуылдап, оларды жеуі мүмкін.

Ас дайындауда

Француз тағамдарында жеуге жарамды бұршақтар, мысалы, Escargot à la Bourguignonne тағамдарында ұсынылады. Тамақ үшін бұршақтарды өсіру гелицикультура деп аталады. Өсіру мақсатында бұршақтарды құрғақ сабанмен немесе құрғақ ағашпен жабылған сым торлы қорапта қараңғы жерде ұстайды. Жиі, жүзім ағаштарының кесілген бұтақтары осы мақсатқа пайдаланылады. Жаңбырлы кезеңде бұршақтар қысқы ұйқыдан оянып, көп мөлшерде шырыш бөліп, құрғақ ағашқа/сабанға жағады. Содан кейін бұршақтар пісіруге дайындалады. Пісірілген кезде олардың текстурасы сәл серпімді және жұмсақ болады. Дәмді тағам ретінде жеуден басқа, құрлық бұршақтарының бірнеше түрі әлемдегі кедей елдердегі көптеген адамдарға оңай қол жетімді протеин көзін ұсынады. Көптеген құрлық бұршақтары құнды, себебі олар банан плантацияларындағы құлған жапырақтар сияқты кең ауқымды ауылшаруашылық қалдықтарымен қоректене алады. Кейбір елдерде Африканың алып құрлық бұршақтары тамақ ретінде коммерциялық мақсатта өсіріледі. Құрлық бұршақтары, тұщы су бұршақтары және теңіз бұршақтары көптеген елдерде желінеді. Әлемнің кейбір аймақтарында бұршақтарды қуырады. Мысалы, Индонезияда оларды сатай түрінде қуырып, сате какуль деп аталатын тағам дайындайды. Кейбір бұршақтардың жұмыртқалары икраны жеу тәсіліне ұқсас етіп желінеді. Болгарияда бұршақтарды дәстүрлі түрде пеште күрішпен немесе табада көкөніс майымен және қызыл бұрыш ұнтағымен қуырады. Бірақ, оларды қолданар алдында, 90 минутқа дейін ыстық суға жақсылап қайнатып, қабығынан қолмен шығарып алады. Елде ең көп қолданылатын екі түрі – Helix lucorum және Helix pomatia.

Аштық азығы

Кейбір аймақтарда қалыпты жағдайда жемейтін жұмырқалар мен құрттар түрлері тарихи тұрғысынан аштық заманында азық ретінде қолданылған. 1800 жылдары жазылған Шотландия тарихында түрлі жұмырқалар мен олардың оба кезінде тамақ ретінде пайдаланылуы туралы айтылады.

Паразиттік аурулар

Қылқаламдар шистосомоз, ангиостронгилияз, фасциолопсия, опсторхия, фасциолиаз, парагонимияз және клонорхия сияқты, адамдарға жұғуға болатын паразиттік аурулармен де байланысты болуы мүмкін.

Символизм

Өте баяу болғандықтан, естікше дәстүрлі түрде жалқаулықтың символы ретінде қарастырылады. Христиан мәдениетінде ол – тәкаппарлық деген өлімдік күнәнің символы ретінде пайдаланылған. Псалмдерде естікшенің шырыны метафоралық жаза ретінде қолданылады. Майя мифологиясында естікше жыныстық құштарлықпен байланыстырылады, оны Уайеб құдайы бейнелейді.

Адалдық және басқа да діни мақсаттар

Шалғалар бұрыннан-ақ кеңінен белгілі болған және болжам жасауда қолданылған.

Сүйіспеншілік жебелері мен Купидон

Монреальдегі МакГилл университетінің профессоры Рональд Чейз Купидонның жебелері туралы ежелгі мифтың, Cornu aspersum жер құрғақ қосақайнасының махаббат жебесі деп аталатын мінез-құлқына жасалған алғашқы байқауларға негізделген болуы мүмкін екенін айтты.

Метафора

Қазіргі тілде "құрылыс жылдамдығымен" деген тіркес жиі баяу, тиімсіз процестерді сипаттау үшін қолданылады. "Қағаз поштасы" деген тіркес электрондық поштаға қарасты, қағаз хабарламаларды жүйелі почта арқылы жеткізуді білдіреді, ол дерлік бірден жеткізілуі мүмкін. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі қолжазбаларда құмырсқалар, рыцарьлардың қару-жарағы мен құмырсқалардың қабығының ұқсастығынан туындаған комедиялық элемент ретінде бейнеленген.

Индонезия мифологиясында

Кеонг Эмас (жаван және индонезия тілдерінде «Алтын қабық» деген мағына береді) – жавандық халық ертегісі, онда ханшайым сиқырлы түрде өзгеріп, алтын қабыққа қамалады. Бұл халық ертегісі жавалық танымал Панжи циклінің бір бөлігі болып табылады, онда ханзада Панжи Асморо Бангун (сонымен қатар Раден Ину Кертапати деп те аталады) және оның әйелі, ханшайым Деви Секартаджи (сонымен қатар Деви Чандра Кирана деп те аталады) туралы әңгімелер айтылады.

Тоқыма бұйымдары

Кейбір ұлулардың, әсіресе Muricidae тұқымдасының, түсін ұзақ сақтайтын табиғи бояушы зат шығарады. Ежелгі Тир қызылы осылай жасалған, сондай-ақ басқа да қызыл және көк бояулар да осы әдіспен алынған. Бұл сұйықтықтың жеткілікті мөлшерде алуының жоғары құны оны тек өте байлардың ғана пайдалануына мүмкіндік берді. Осындай бояулар қызыл және көк түстерін патшалыққа және байлыққа байланыстыруға себеп болды.

Үй жануарлары ретінде

Тарих бойында бұршақтар үй жануарлары ретінде ұсталып келген. Lefty (Джереми туған) және көркем әдебиетте Gary мен Brian сияқты көптеген танымал бұршақтар бар.