Кіріспе
Молюсктер туысы. Банан шұжықтары (Ariolimax) – Ariolimacidae тұқымдасына жататын Солтүстік Америка құрлықтық шұжықтарының туысы. Олар көбінесе жарық сары түсті (осының салдарынан "банан" деген жалпы атауы пайда болған), бірақ жасыл, қоңыр, күйдірілген қызыл немесе ақ түсті де болуы мүмкін.
Banana slugs (Ariolimax) are a genus of North American terrestrial slugs in the family Ariolimacidae. They are often bright yellow (giving rise to the "banana" common name) although they may also be greenish, brown, tan, or white.
Сипаттама
Банан шұжықтары көбінесе ашық сары түсті (осыдан банан атауы шыққан), бірақ олар жасыл, қоңыр, күйдіргіш немесе ақ түсті де болуы мүмкін. Ariolimax columbianus түрі кейде сонша көп қара дақтарға ие болады, тіпті жануар толығымен қара болып көрінеді. Әрбір шұжықтың түсі тамақтану, жарыққа ұшырау және ылғалдылық деңгейінің өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады. Түсі шұжықтың денсаулығы, жарақаттанғандығы немесе жасын көрсетуі мүмкін. Тынық мұхитының банан шұжығы – әлемдегі екінші ірі құрлықтағы шұжық түрі, оның ұзындығы дейін жетеді, ал салмағы (Еуропаның ең ірі шұжық түрі – Limax cinereoniger, оның ұзындығы дейін жете алады.) Банан шұжықтарының орташа өмір сүру мерзімі 1–7 жылды құрайды. Жеке шұжықтар минутына дейін жылдамдықпен қозғала алады. Шұжықтар қоршаған ортаны сезіну үшін екі жұп есті сезімтал мүшелерін пайдаланады. Жоғарғы, үлкен жұп, "көз сабақтары" деп аталады, олар жарық немесе қозғалысты анықтау үшін қолданылады. Екінші, төменгі жұп химиялық заттарды анықтауға арналған. Есті сезімтал мүшелер зақымданудан сақтану үшін кері тартылып, созылуы мүмкін. Егер жыртқыш есті сезімтал мүшенің біреуін тістеп алса, шұжық жаңасын өсіре алады. Банан шұжығының бір өкпесі (оң жағында) бар, ол пневмостома арқылы сыртқа ашылады. Пневмостомалық өкпе қуысы газ алмасу үшін көп тамырланған. Сусыздану моллюск үшін үлкен мәселе; оны жеңу үшін банан шұжықтары денелерінің айналасына қалың шырыш секрециялайды және астығуға да қабілетті. Осы үшін олар қорғаныш қабатын шырышпен жабады және топырақ пен жапырақтармен оқшаулайды. Қоршаған орта ылғалды болғанша осы күйде жатады. Құрғауға бейімділігіне байланысты олар көбінесе түнде белсенді болады, бірақ салқын, ылғалды күндері де кездеседі. Шырыш құрамында басқа шұжықтарды жұптасуға тарту үшін феромондар да бар. Шұжықтар бір мезгілде екі жынысты (гермафродиттер) және жұбайларымен сперма алмасу арқылы көбейеді. Олар 75-ке дейін мөлдір жұмыртқа туады, оларды бұтаққа немесе жапыраққа салады. Шұжықтар жыл бойы жұптасып, жұмыртқа салады. Ересек шұжықтар жұмыртқаларына жарамды жасырынған жерді табудан басқа қамқорлық жасамайды және жұмыртқалар клач салынғаннан кейін бірден тасталады.
Тарату
Ariolimax columbianus Солтүстік Американың Тынық мұхитының жағалауындағы қылқан жапырақты жаңбырлы ормандар белдеуінде (дуглас шырша ормандары мен секвойя ормандарының ішінде) өседі, бұл белдеу Оңтүстік-Шығыс Аляскадан Калифорнияның Санта-Круз қаласына дейін созылады. Санта-Круздан оңтүстікке қарай, жағалау және көлденең тау жоталарының орманды беткейлерінде де бірнеше үзіліссіз популяциялар кездеседі, тіпті Вентура округіне дейін жетеді. Сан-Диего округінің Паломар тау жотасындағы Паломар тау мемлекеттік паркінде шағын, оқшауланған популяциясы да бар. Паломар тауларындағы қылқан жапырақты ормандар мен қара еменді ормандар, Сан-Диего округінің құрғақ ішкі аймақтарынан өзгеше, Сьерра-Невадаға ұқсас және банан құрттарының ең оңтүстік популяциясын құрайды. Тынық мұхитының жағалауынан шығысқа қарай, Британдық Колумбияның Колумбия тауларындағы (ішкі ылғалды белдеу) қылқан жапырақты жаңбырлы ормандарда да шағын, оқшауланған популяциялар кездеседі, бұл аймақ Канаданың Роки тауларының батысында орналасқан. Ревелстоук тауы ұлттық паркіндегі өзендер мен ылғалды жерлердің жанында төменгі биіктікте де оларды көруге болады. Калифорниядағы Йосемити ұлттық паркіне қарай Сьерра-Невада тауларының батыс беткейлеріндегі арықтар мен ылғалды жерлерде де банан құрттарының шағын популяциялары байқалған. Колумбия тауларында, Сьерра-Невада тауларында және Санта-Крустан оңтүстікке қарай орналасқан бұл шеткі аймақтардағы құрттардың тығыздығы, жағалаудағы қылқан жапырақты жаңбырлы ормандар белдеуімен салыстырғанда төмендеу, және олар көбінесе өзендер, шатқалдар мен бұлақтар маңындағы ылғалды жерлермен шектеледі. Бұл популяция Плейстоцен дәуірінен қалған болуы мүмкін.
Экология
Банан құрттары – детритфагтар, яғни ыдыратушылар. Олар жапырақтарды, жануарлардың қалдықтарын, еңкейіп өсетін балдырларды және өлген өсімдік материалдарын өңдеп, оларды топырақ гумусына айналдырады. Олар көптеген түрлі тағамдарды жейтін жануарлар, бірақ саңырауқұлақтарды артық жақсы көреді. Банан құрттары әртүрлі өсімдік және жануар қалдықтарын жеу арқылы тұқымдарды таратуға көмектеседі, бұл тұқымның тірі қалуына, орналасуына және өну деңгейіне әсер етеді. Олар жегенде тұқымдар мен спораларды таратып, азотқа толы тыңайтқыш шығарады. Сонымен қатар, құрттар өлген органикалық заттарды жеу арқылы ыдырау процесіне және қоректік циклдарға үлес қосады, бұл экосистеманың маңызды бөлігі болып табылады. Ендіктер, таспа жыландар, үйректер, қаздар және саламандралар кейде банан құрттарын жейді; олар құрттардың шырысын жабыстыру үшін топыраққа аунайды. Жастар банан құрттарын кейде қарақұйрықтар немесе сораптар жейді. Дегенмен, олардың шырысы жыртқыштар оларды жеуге тырысқанда жансыздандырады, ол тиген ылғалды бетке де әсер етеді.
Қылқан
Банан шырынында жыртқыштардың тілін сезімсіздендіретін химиялық заттар бар. Бұл шырыш өзінің көлемінен 100 есеге дейін суды сіңіре алады. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл шырыш сұйық немесе қатты емес, сұйық кристалдық зат. Бақаның шырыны адам шырынына ұқсас, негізінен муцин деп аталатын ақуыздардан тұрады. Қоршаған ортаның ылғалмен тікелей жанасқан кезде құрғақ муцин гранулалары күрт ісіп, бастапқы көлемдерінен жүздеген есеге дейін ұлғаяды. Бұл ұлғаю шырыштың жабысқақ текстурасына әсер етеді, бірақ банан бақаларында байқалатын сезімсіздендіру әсерін тудырмайды. Сонымен қатар, шырыш осы бақа тәрізді жандардың терісінде ылғалды сақтап, жемістерге ұқсас жағдай жасап, тыныс алуға қажетті газ алмасу процесін жеңілдетеді. Гликопротеин негізіндегі шырыш сұйық кристал ретінде әрекет етеді, ол қатты және сұйық күйлердің арасындағы ерекше жағдайда болады. Оның молекулалық таралуы оның нағыз сұйық болуына кедергі келтіреді, бірақ ол қатты заттардың тығыздығына ие емес, ұйымдасқан, кристалға ұқсас құрылымды көрсетеді. Бұл шырыш секрециясы банан бақасының өмірінде көптеген мақсаттарға қызмет етеді. Ол олардың қозғалысына көмектеседі, орман төңірегінде оңай сырғанап жүруге мүмкіндік береді.
Көбею
Банан шұжықтары гермафродит, яғни еркек және әйел репродуктивті мүшелеріне ие. Бұл ерекшелік оларға кез келген жыныс ретінде жұптасуға немесе тіпті өздерін-өздері ұрықтандыруға мүмкіндік береді. Олардың әмбебап шырышы жұптасу ритуалдарында да маңызды рөл атқарады. Жұптасу кезеңінде банан шұжықтары потенциалды серіктестерді тарту үшін жабысқақ іздері арқылы феромондарды бөліп шығарады. Шұжықтың өзін-өзі ұрықтандыру қабілетіне байланысты, гетерозиготаның жоғары деңгейі байқалады. Олардың құдалану процесі өте қарқынды болуы мүмкін, ал кейбір түрлерде апофалациямен аяқталуы мүмкін. Екі шұжық жұптасу кезінде бір-бірін айналып, кейде шабуылдап, тістесіп, құйрықтарымен соғысатын би сияқты қимылдар жасайды. Калифорния университеті, Санта-Круз ғылыми қызметкері Джанет Леонард апофалацияның жыныстық қатынастан кейін біраз уақыттан соң болатынын, ал кесу процесі шамамен 45 минутқа созылатынын, бірақ одан да ұзаққа соғуы мүмкін екенін атап өтті. Банан шұжығы (әсіресе Ariolimax dolichophallus, бұл кампуста ең көп кездесетін түрі) – Санта-Крустағы Калифорния университетінің талисманы. Ол жергілікті орман-тоғайларда көптеп кездеседі, студенттердің дауысымен бекітілді және 2004 жылы Reader's Digest журналы оны ең жақсы колледж талисманы деп мойындады. "Әрбір ұсақ-түйек" подкасты да банан шұжығы мен оның UCSC тарихына қатыстылығын талқылауға арналған жарты эпизодты арнады. Банан шұжығының UCSC талисманы ретінде орнатылғанына 25 жыл толуына орай, 2011 жылдың 27 қыркүйегінде Санта-Крус қалалық кеңесі бұл күнді UC Santa Cruz Банан шұжығының ресми күні деп жариялады. Бір футболкадағы жазу: "Белгілі емес жыртқыштар жоқ!"