Кіріспе

Аквариум саудасында аталған бірнеше шаянның жалпы атауы – ramshorn шаяндары. "Ramshorn шаяны" немесе "қошқар мүйізді шаян" термині екі түрлі мағынада қолданылады. Аквариум саудасында бұл термин қабығы спиральді жазық орама тәрізді болатын, яғни қабығы жазық түрде оралған түрлі тұщы су шаяндарын сипаттау үшін қолданылады. Мұндай қабықшалар арқан орамасына немесе (атауынан көрінетіндей) қошқар мүйізіне ұқсайды. Табиғаттану ғылымында "ramshorn шаяндары" термині неғұрлым нақтырақ Планорбидтер (Planorbidae) тұқымдасына жататын, спиральді оралған қабықшасы бар суда тыныс алатын гастропод ұлуларға қатысты қолданылады. Ramshorn шаяндары аквариум саудасы үшін шайылған және әртүрлі түсті түрлері іріктелген. Аквариумдарда ең көп кездесетін екі түрі – Planorbella duryi және Planorbarius corneus, екеуі де Planorbidae тұқымдасына жатады. Ал бір түрі (Колумбия ramshorn, Marisa cornuarietis) мүлдем басқа тұқым – Ampullariidae-ге жатады. Ramshorn шаяндары шексіз тамақ көзі бар аквариумда кейде көбейіп, қолайсыздық тудыруы мүмкін. Дегенмен, артық қалдықтардан тазартылған және дұрыс күтілген аквариумдарда олар үй аквариумистеріне кедергі келтіретіндей көбеймейді.

Сипаттама

Бұл шаяндардың көпшілігі Planorbidae тұқымдасына жатады, және олардың ішінде Planorbarius corneus түрі де бар. Терінің екі түрлі түсі бар: қара және қызыл; екіншісінде қара пигмент – меланин болмайды, сондықтан терісі ашық қызыл түсті болады, ол олардың қанының түсімен сәйкес келеді. Олардың қанында қызыл гемоглобин бар, ал басқа шаяндардың қанында көкшіл гемоцианин болады. Бұл бұршақша шаяндар ауамен тыныс алады. Көбісі өте кішкентай болғанымен, кейбіреулері екі жарым сантиметрге (бір дюйм) дейін жетеді. Қабықшалары мөлдірден бастап қоңыр түстің әртүрлі нұсқаларына және қара түске дейін өзгереді. Қара түс, әдетте үй аквариумында кездеспейтін тамақ заттарынан пайда болады деп есептеледі, бірақ көптеген көл шаяндары осы қара түспен туылады. Осы тұқымдасқа жататын шаяндар сол жаққа қарай бұрылатын спираль тәрізді болып келеді, ал қабықшасы оң жаққа қарай еңкейген болады. Сол жағындағы кең ашық бөлігінен терінің үлкен бүктемелері шығып тұруы мүмкін. Барлық ауамен тыныс алатын су шаяндары сияқты, оларда қақпақша (operculum) жоқ және тек бір жұп сезімтал мүшелері бар, олардың тамырында көздері орналасқан. Бұршақша шаяндардың өмір сүру ұзақтығы бір жылды құрайды.

Өсіру

Рамсхорн шаяндары гермафродиттер, яғни кез келген жыныстың екі жекесі көбейіп, ұрпақ бере алады. Рамсхорн шаяндары жұмыртқаларын қоңыр түсті шоғырлар түрінде салады. Әдетте, бір шоғырда онға жуық жұмыртқа болады, бірақ саны өзгеріп отыруы мүмкін. Шоғырлар мөлдір болғандықтан, жаңа шаяндардың өсіп үлкейгенін көруге болады. Жаңа туған шаяндар ақшыл түсті болады.

Қоршаған ортамен өзара іс-қимыл

Рамшорн шаяндары әдетте ең нәзік өсімдіктерді ғана жейді, көбінесе балдырларды, жемеген балық тағамын және өлген балықтарды артық көреді. Кейбір түрлері, әсіресе кабомба және анакарис сияқты сабақты өсімдіктердің жапырақтарын жеуді ұнатады. Кейбір аквариум балықтары рамшорн шаяндарын жейді. Көбірек ашкөздерге пуферлер, лохтар (мысалы, клоун лохы немесе Botia туысының кез келген мүшесі), рак және көптеген гурамилер жатады, бірақ басқа да көптеген балықтар шаян етін жейді. Алма шаяндары мен қаскөй шаяндары да рамшорн шаяндарына шабуыл жасайды. Шаяндармен жақсы араласатын балықтарға данио, гуппи, Ақ бұлт тауларының балықтары, неон тетралары және коридорлық сомдар жатады, бірақ олармен шектелмейді. Бұл балықтардың барлығы агрессивті емес және шаяндармен оңай өмір сүреді. Көлде өсірілген қызыл рамшорн шаяндарының балықтарға немесе адамдарға жұқтыратын түрлі паразиттік құрттарды тасымалдауы мүмкін екенін де есте ұстау керек. Осы құрттардың көпшілігі аралық иеге мұқтаж болғандықтан, шаяндарды бір айға жуық балықсыз аквариумда қалдыру кез келген паразиттерді жояды. Егер популяциясы басқарылатын деңгейде ұсталса, рамшорн шаяндары жақсы аквариум тазалағыштары болуы мүмкін. Олар көбінесе балдырларды және өлген немесе өліп бара жатқан өсімдіктерді жейді, сондықтан пайдалы болуы мүмкін. Дегенмен, олар тым көп көбейсе, қолайсыздық тудыруы мүмкін. Жылы климатта (мысалы, Австралияның материгінде немесе АҚШ-тың оңтүстігінде) олар көлдерді, әсіресе ашық көлдерді артық жақсы көреді. Балдырлар, су түбіне шөгіп қалған өлі жапырақтар, шөп және өлген жануарлар судың ластануына себеп болуы мүмкін. Рамшорн шаяндары осылардың бәрін жейді.

Аквариум зиянкестері

Көптеген қояншақ шаяндары аквариумның шағын зиянкестері саналады. Олар жаңадан әкелінген өсімдіктерде жасырылған жұмыртқалар түрінде аквариумға түсуі мүмкін. Қызыл түсі оларды аквариум үшін қызықтырақ жасайтын болса да, олардың кез келген екі жеке данадан көбейе алатын гермафродиттік қабілеті оларды бақылауды қиындатуы мүмкін. Толық жою қиын, бірақ олардың санын орташа деңгейде ұстауға болады. Халықты азайтудың жалпы әдістері: өсімдіктерді өңдеу арқылы әкелудің алдын алу, түрлі қолмен бақылау әдістері, бұрын аталған шаян жейтін жануарларды қосу және шаяндарды улау. Өсімдіктерді әртүрлі химиялық заттарға батыру шаяндар мен олардың жұмыртқаларын өлтіруі мүмкін. Қатты өсімдіктер үшін 20 бөлік суға 1 бөлік хлорлы ағартқыш қосып, 10 минутқа жуу ұсынылады, содан кейін хлорды кетіруші зат қосылған суда жуу керек. Жұмсақ емдеу үшін 2-3 күн бойы 1 галлон суға 5-10 ас қасық алюминий құю қажет. Қауіпсіз балама – өсімдіктерді карантиндік аквариумға орналастырып, негізгі аквариумға емес, сонда шаян уын қосу. Қолмен жасалатын әдістерге шаяндарды салатпен (алдымен ыстық суға салып, түні бойы қалдырып), қияр кесінділерімен немесе азық дөңгелектерімен сүйкімдеу кіреді. Бұларды ашық қалдырып, шаяндарымен бірге алып тастауға болады немесе таспен салмақталған және тесіктері бар контейнерде сақтауға болады. Шаяндарды қолмен ұрып-соғу олардың санын тиімді түрде шектеуге көмектеседі, өйткені көптеген қояншақ шаяндарының қабықшасы соншалықты жұмсақ, оны оңай жасауға болады. Шаян популяциясын бақылау үшін жануарларды енгізуді жоспарлау қажет. Басқа аквариум балықтары үйлесімсіз болуы мүмкін, ал кейбір үлкен ересек шаяндар шаян жейтін кіші түрлерге жеуге тым ірі болуы мүмкін. Балықтар шаяндарды жеуге болатынын түсінуі үшін кейде бірнеше шаяндарды қолмен ұрып-соғу қажет болуы мүмкін. Шаян жейтін түрлер әдетте шаяндардың түрлерін ажыратпайды, бірақ бұл көбінесе алаңдатушылық тудырмайды. Шаян улары соңғы шара ретінде қарастырылады, өйткені олардың көпшілігі мыс негізіндегі және өсімдіктер мен балықтар үшін, әсіресе басқа омыртқасыздар үшін улы болуы мүмкін. Тіпті басқа аквариум тұрғындарына зиян келтірмейтін жаңа, қауіпсіз химиялық заттар да, көптеген өлген шаяндардың шіруіне рұхсат етілсе, зиян келтіруі мүмкін. Осы себепті, у қолданудан бұрын, басқа әдістермен шаян популяциясын азайтуға тырысып, содан кейін суды жиі ауыстыру керек. Кейбіреулер аквариумға аммиактан қорғау қосуды ұсынады. Бұл салада зеолит кристалдары және амквел сияқты түрлі сұйық өнімдер көмектесе алады.

"Жиңiл қоян" шаяндар

Бұл қарлығаштармен мүлдем байланысы жоқ Мариза корнуариетис түрі, ол көбінесе жануарлар дүкендерінде "Колумбиялық қарлығаш" немесе "үлкен қарлығаш" деп сатылады. Бұл түр шын мәнінде алмалы шаяндардың бір түрі, бірақ оның қабығы спираль тәрізді болып келген. Оларды қабықтарына жабыла алатын қақпақшасы (оперкулум), екі жұп сезімтал мүшесі (тентакл), жеке жыныстары және сол жағындағы сифоны бойынша тануға болады. Оның қабығы сарғыш түсті, қабықтың бойымен қоңыр жолақтар өтеді. Бұл алмалы шаяндар су астындағы өсімдіктерге желатин тәрізді жұмыртқа жиынтығын (массасын) түсіреді. Олардың мөлшері 4 сантиметрге дейін жетеді. Олар көбінесе зиянкес бола бермейді, бірақ көп мөлшерде өсімдіктерді жеуі мүмкін. Олар басқа қарлығаштармен салыстырғанда әлдеқайда ірі.